Ana içeriğe atla

Afganistan ve Orta Asya: Günümüzdeki Durumun Bölgesel Güvenlik Açısından Değerlendirilmesi*

25.10.2015 | Yorumlar | Güvenlik | 1,104 Aidarbek Amirbek

Günümüzde Afganistan ile Orta Asya'da terör teşkilatı olarak kabul edilen radikal dini örgütlerin faaliyetlerini aktifleştirmeye başladığını gözlemlemek mümkündür. Bu durum bölgesel, yani Orta Asya güvenliği ile isikrarına olumsuz yansımakta ve tehditler içermektedir. Örneğin, Eylül ve Ekim aylarında Afganistan ile Orta Asya güvenliğine tehdit oluşturan olayları ve bölge devletlerinin aldıkları önlemleri aşağıdaki kronolojik sıraya göre dizebiliriz:
• 1 Eylül'de Türkmenistan'ın İdari suçlar kanununa "Terörizmi Haklı Çıkarma" adlı yeni madde eklendi. Yasal maddeye göre terörizmi temize çıkaranlar 7 günlüğüne idari mahkemeye sevk edilecektir;
• 4 Eylül'de Tacikistan'ın başkenti Duşanbe'nin 10 km. doğusunda bulunan Vahdat şehrinde devletin iç güvenliğini koruyan askeri birime saldırı düzenlendi. Tacikistan devletinin Başkan'ı İmomali Rahmon bu saldırıyı "İslam Devleti" (IŞİD) örgütü üyelerinin yaptığını ve bunların içinde Vahdat şehrinin 46 vatandaşının bulunduğunu vurguladı;
• 17 Eylül'de Türkmenistan'da aşırı dini örgüte mensup 17 şahıs etkisiz hale getirildi. Bunların içinde 7'nin bayan terörist olduğuna dikkat çekildi;
• 29 Eylül'de Tacikistan'ın Yüksek yargısı "Tacikistan'ın İslami Yeniden Doğuş Partisini" terör örgütü olarak ilân etti ve Tacikistan'da faaliyetlerinin yasaklandığına dair karar çıkarttı;
• 5 Ekim'de Afganistan'ın başkenti Kabul'un merkezinde (ülke Parlamentosu ile Rusya Elçiliği'ne yakın bir mesafede) iki büyük patlama gerçekleşti. Patlamayı organize edenlerin Taliban üyeleri olduğu duyuruldu;
• 6 Ekim'de iki şahıs bölgede radikal dini fikirleri propaganda etmekle ve Suriye'de radikal dini grupların safında savaşmakla suçlanarak 6 yıllığına hapse mahkum edildi;
• 9 Ekim'de Özbekistan'da terör örgütü olarak kabul edilen aşırı dini örgütün fikirlerini yaymaya çalışan iki bayan okul öğretmeni yakalandı ve sorguya sevk edildi;
• 11 Ekim'de Afganistan'daki uluslararası koalisyon güçlerinin askeri konvoyuna saldırı düzenlendi. Taliban örgütü saldırıyı kendilerinin organize ettiklerini duyurdu;
• 12 Ekim'de Kırgızistan'ın mahkemesinden ülkede yasaklı radikal dini gruplara üye 9 şahıs güvenlikten sorumlu üç vatandaşı etkisiz hale getirerek kaçtılar. 22 Ekim'de kaçanların hepsi yakalandılar, ancak silahlı çatışmalarda hayatını kaybedenler oldu;
• 13 Ekim'de Rusya'da "İslam Devleti" (IŞİD) örgütü lehine hareket eden üç şahıs etkisiz hale getirildi;
• 14 Ekim günü Tacikistan'ın devlet görevlilerine Cuma namazına gitme yasağı getirildi. Aynı gün Türkmenistan-İran sınırında aşırı dini akımlara üyeliğinden şüphe edilen 12 askeri şahıs yakalandı ve soruşturulmak üzere askeri mahkemeye sevk edildi;
• 15 Ekim'de 'İslam terörizme karşıdır" isimli forumun yapılacağı duyuruldu, Rusya öneriyi desteklediğini dile getirdi.
Diğer taraftan, 8-9 Ekim 2015 tarihleri arasında Rusya Savunma Bakanlığı Afganistan'la ilgili uluslararası konferans düzenledi. Konferansın temel konusunu Afganistan ile Orta Asya'daki güvenlik sorunları oluşturmuştur ve "Şanghay İşbirliği Örgütü'ne" (ŞİÖ) üye ülkelerin Genelkurmay başkanları ile ŞİÖ, KGAÖ ile BDT örgütlerinin Genel sekreterleri katılmışlardır. Konferansta bölgesel güvenliğe olumsuz yansıyan durumların özeti aşağıdaki gibi sunulmuştur:
• Taliban örgütünün safında 50 bin şahıs 4 bin gruba bölünerek mücadele etmektedir;
• Günümüzde Taliban örgütünün 40 bin üyesi bulunmaktadır;
• Afganistan'da 2 ile 3 bin arasında "İslam Devleti" (IŞİD) örgütü üyeleri mevcuttur ve onların sayıları sürekli artmaktadır;
• "İslam Devleti" (IŞİD) örgütü "Özbekistan İslami Harekâtı" ve buna benzer Afganistan'daki diğer terör örgütleri ile işbirliğini geliştirerek üyelerini çoğaltmaktadır;
• "İslam Devleti" (IŞİD) örgütü Afganistan'ın doğu ve kuzeyinde büyük başarılar sağlamakta ve özellikle Türkmenistan'a sınırı olan Faryab ile Jowzjan'da etkinliği artmaktadır;
• Afganistan ile Tacikistan arasındaki sınırın %60'ı Taliban örgütü kontrol etmektedir;
• son 14 yıl içerisinde uyuşturucu üretimi %40 arttı ve 2015 yılında ülkede elde edilen afyonun oranı 8 bin tona ulaşacağı beklenilmektedir. Bu oran 2014 yılıyla kıyaslanırsa %20 arttığına işarettir.
Orta Asya güvenliğini tehdit eden yukarıdaki olumsuz faktörleri gözönünde bulundurursak, önümüzdeki süreçte Afganistan'daki iç durumun istikrarsız bir yapıda süreceğini, Taliban ile "İslam Devleti" (IŞİD) ve buna benzer radikal dini örgütlerin Afganistan'ın çeşitli bölgelerini ele geçirmeye devam edeceğini, ülkede sosyal-ekonomik durumun kötüleşeceğini, radikal dini ile organize suç örgütleri arasında işbirliğinin güçlenerek afyon üretiminin artacağını ve yasal olmayan yollarla uyuşturucu trafiğinin yoğunlaşacağını, ülkede işsizlerin artarak ve ülke dışı göçlerin çoğalacağını, aynı zamanda radikal dini örgütlerin siyasi etkilerinin artacağını öngörebiliriz.
Bunun sonucunda önümüzdeki süreçte Orta Asya'nın güvenliği ile istikrarı ciddi tehditler ile karşı karşıya kalacağını ve bölgede yasaklanan aşırı dini örgütlerin faaliyetlerinin dolaylı yollarla artmaya doğru evrileceğini öngörebiliriz. Bunu önlemek adına bölge devletleri bir taraftan ikili anlaşmalarla güvenliğe dayalı işbirliğini geliştireceklerdir, diğer taraftan "Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü" (KGAÖ) gibi askeri ittifak teşkilatı üzerinden Afganistan'dan gelebilecek olası tehdit ile tehlikelere set çekmeye çalışacaklardır. Nitekim bu doğrultuda 14-15 Eylül 2015 tarihleri arasında KGAÖ'nün Devlet Başkanları düzeyinde toplantısı yapılarak, enformasyon alanındaki güvenliği güçlendirmeyi ve "Kolektif Acil Müdahale Gücü" ile üye ülkeler arasında bilgi paylaşımını daha etkin hale getirmeyi anlaşmışlardır. Aynı şekilde 16 Ekim 2015 tarihinde dış sınırların güvenliğini güçlendirmeye ve askeri işbirliğini etkinleştirmeye dayalı BDT'nın Devlet Başkanları düzeyinde toplantısı yapılmıştır. 7 Ekim 2015 tarihinde ise Türkmenistan Başkan'ı Gurbangulı Berdımuhamedov Özbekistan'a resmi ziyarette bulunarak, Afganistan'ın kuzeyinde güçlenmeye başlayan Taliban'dan gelebilecek herhangi bir tehlikeye karşı hazırlıklı olma amacıyla İslam Karimov'la güvenliğe dayalı ortak hareket etmeyi içeren ikili anlaşmaya varmıştır.

*"Asya Avrupa: Haber-Yorum" dergisinin Şubat 2016 Sayı: 02'de yayınlanacaktır.

Not: Bu blogda ifade edilen görüşler yazarın kendi görüşleri olup Enstitü'nün yayın politikasını yansıtmamaktadır.

Etiketler: Güvenlik, Orta Asya, Afganistan

Yazar

  • Direktör Yardımcısı

    Aidarbek Amirbek

    Dr. Aidarbek Amirbek lisans eğitimini Selçuk Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü'nde tamamlamıştır. 2008 yılında Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, Siyaset Bilimi Anabilim Dalında "Soğuk Savaş Sonrası Kazakistan – Türkiye İlişkile