Kazakistan Cumhuriyeti’nin Gençlik Politikaları Üzerine Kısa Bir Değerlendirme

KAZAKİSTAN CUMHURİYETİ’NİN GENÇLİK POLİTİKALARI ÜZERİNE KISA BİR DEĞERLENDİRME Bugün itibariyle 19 milyona yaklaşan Kazakistan nüfusunun, 2020 yılında kaydedilen yaş ortalaması 30,7’dir. Bu ortalama ile dünya sıralamasında 114. sırada bulunan Kazakistan nüfusunun yarısına yakını 29 yaş altındadır. Gençlik Kanunu ve ilgili diğer resmi belgelerde gençlik yaş aralığı olarak kabul edilen 14-29 yaş arasındaki nüfusun genel nüfus içerisindeki oranı ise %22,3’e tekabül etmektedir. Bu çalışmada bağımsızlığından günümüze Kazakistan devletinin gençliğe yönelik politikaları kısaca incelenecektir.

Genç bir Cumhuriyet olan Kazakistan, demografik olarak da genç ve oldukça dinamik bir nüfusa sahiptir. Bağımsızlıktan günümüze geçen 30 yıllık zaman zarfında Kazakistan, her alanda önemli değişim ve dönüşümler yaşamaktadır. Hiç kuşkusuz, bir sosyal grup olarak gençlik, 1990 sonrası deneyimlenen geçiş döneminin hem bir nesnesi hem de bir öznesi pozisyonunda olmuştur. Bu önemine binaen Kazakistan Cumhuriyeti, 1990’lardan itibaren, gençlik üzerine çok sayıda yasal düzenleme yapmış ve uygulamaya ilişkin çeşitli proje ve programlar geliştirmiştir. Bunları, kronolojik olarak “Kazakistan Stratejik Kalkınma Planı 2030” (1997), “Devlet Gençlik Konsepti”

(1999), “Kazakistan Gençlik Programı” (2001), “20052007 Gençlik Programı” (2005), “Kazakistan Stratejik Kalkınma Planı 2020” (2010), “Kazakistan 2050 Stratejisi” (2012), “2020’ye Kadar Kazakistan Gençlik Politika Konsepti” (2013) ve “Kazakistan Devlet Gençlik Kanunu” (2015) şeklinde sıralayabiliriz. Bunların dışında eğitim kanunu ve iş kanunu başta olmak üzere gençliğin yetiştirilmesi ve ülke kalkınmasındaki yerinin güçlendirilmesine ilişkin ilgili diğer yasal düzenlemeler ile Gençlik Konseyi gibi kurumsal yapılar bulunmaktadır.

Bu düzenlemelerden ilk olarak temel düzenleyici bir belge olan Gençlik Kanunu’na bakacak olursak, öncelikle kanunun birinci maddesinde, gençliğin 14-29 yaş arası olarak belirlendiğini ifade etmek gerekir. Gençlik politikalarında bilimsel, bütüncül ve sistematik bir yaklaşımın belirlendiğinin vurgulandığı söz konusu kanunda (md.3) gençliğin, eğitim, bilim, sağlık, istihdam, girişimcilik, manevi, kültürel ve fiziksel gelişimi, temel ilkeler olarak belirlenmiştir.

Kuşaklararası sürekliliğin ana unsuru olarak kabul edilen gençlik için geleneklerin aktarımı noktasında aile eğitimine özel vurgu yapılmış, yine vatandaşlık, sosyal ve siyasal katılım ve sorumluluklar noktasında ulusal ve bölgesel düzeyde oluşturulan “gençlik forumları”na değinilmiştir.

Gençlik Kanunu dışında Kazakistan’ın gelişim ve kalkınma planlamasının ana belgelerinden birisi olan, Kurucu Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in Millete Sesleniş konuşmaları ile 2030 ve 2050 Strateji Belgeleri’nde de Kazakistan gençliğine yönelik önemli hedefler ve yol haritaları belirlenmiştir. Bu bağlamda daha önceki konuşmalar ve strateji belgelerinin en güncel olan “Kazakistan 2050 Stratejisi”’nin pek çok yerinde de gençliğe özel ve detaylı yer verildiği görülmektedir. Genel olarak baktığımızda, düşük yaş ortalaması ile Kazakistan’ın genç bir ulus olduğunun sıkça vurgulandığı belgede, bağımsızlıktan günümüze insan sermayesine yapılan yatırımın, yetenekli ve genç bir neslin ortaya çıkmasını sağladığını, bu gençliğin ülkenin kalkınmasının teminatı olduğu ifade edilmektedir. Bu çerçevede; “Biz kimiz?, İstikametimiz neresi? ve 2050 yılına kadar nerede olacağız?” sorularının muhatabı olarak gençler görülmekte, “en gelişmiş 30 ülke arasında olma” hedefi, bir misyon olarak gençlere yüklenmektedir. Gençliğin değer yargılarına ilişkin olarak ise kültürel kodlardan uzaklaşmanın ve aşırılıklara sapmanın milli kimlik için büyük bir risk oluşturduğu vurgulanarak, özellikle son zamanlarda ortaya çıkan “gerçek Kazak” (Nagyz), yarı Kazak (Shala) ayrıştırmasının tehlikeli sonuçlarına dikkat çekilmektedir. 2050 Stratejisi’nde genel konu başlıkları dışında “Gençliğe Hitap” başlıklı özel bir bölüme de yer verilmiştir. Söz konusu bölümde, aileden devlete uzanan başarı zincirin ana unsuru olan gençlerin, 2050 Stratejisi’nin güç merkezini oluşturduğu, bundan dolayı Gençlik Konsepti başta olmak üzere gençlik için önemli program ve eylem planlarının oluşturulduğu, daha iyi bir gelecek için gençliğe en iyi eğitim imkânlarının sunulduğu hususlarına yer verilmektedir. Kısaca özetlenen temel düzenlemelerde belirlenen politikaların, büyük oranda uygulamaya geçirildiğini söyleyebiliriz.

Bunlara ek olarak, 2019 yılı “Gençlik Yılı” olarak ilan edilmiştir. Günümüze kadarki bu uygulamalara bakıldığında eğitim, istihdam, girişimcilik, siyasal katılım ve temsil, yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve milli ve manevi değerlerin korunması ve geliştirilmesine yönelik çok sayıda projenin başlatıldığını ve devam ettirildiğini söyleyebiliriz. Bu başlıklardan eğitim alanı oldukça dikkat çekmektedir. Zira hazırlanan 5’er yıllık kalkınma programları kapsamında okul öncesinden yükseköğretime uzanan alanda eğitim kurumları hem altyapı hem de eğitim kalitesi açısından oldukça ileri bir düzeye çekilmiştir. Örnek bir proje olarak başlatılan Nazarbayev Entelektüel Okulları’nın (NIS) ülke sathına yayılmasıyla Kazakistan ortaöğretimi, OECD standartlarına yaklaşmıştır. Benzer bir reform sürecinin de yükseköğretimde deneyimlendiği görülebilir. 2021 yılı itibariyle 129 yükseköğretim kurumunda 500 binden fazla öğrenci çeşitli düzeylerde eğitim görmektedir. Diğer taraftan 1993 yılında başlatılan “Bolaşak Burs Programı” kapsamında da 13.976 genç dünyanın önde gelen üniversitelerinde eğitim almak üzere burslandırılmış, bunlardan 7846’sı ise eğitimlerini tamamlayarak çeşitli kurumlarda işe başlamıştır.

Kurucu Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in “insan kaynağı modernleşmenin temelidir”

sözü doğrultusunda nitelikli eğitim verilmesi, girişimciliğin teşvik edilmesi ve işgücü hareketliliğinin sağlanması gibi öncelikler kapsamında “2020 İstihdam Yol Haritası” programı kabul edilmiştir. Bu çerçevede 20 binden fazla gence teknik ve mesleki eğitim verilerek, yaklaşık 1500 kişiye kendi işini kurmak üzere mikro kredi sağlanmış ve sonuç olarak 160 binden fazla genç için istihdam yaratılmıştır. Söz konusu program kapsamında 2016’da %5 olan genç işsizlik oranı, 2021 yılında resmi kayıtlara göre %3,98’e indirilebilmiştir.

Gençlerin sosyalleşmesi, siyasal katılım ve temsil noktasında da önemli adımlar atıldığı görülebilir. Bunlardan en önemlisi Kazakistan Cumhuriyeti Parlamentosu (Senato) altında oluşturulan Gençlik Konseyi’dir. Gençliğin beklentilerinin yasama sürecine etkin bir şekilde yansıtılmasını amaçlayan bir danışma ve istişare kurulu olarak tesis edilen Gençlik Konseyi’nin yanında Enformasyon ve Sosyal Kalkınma Bakanlığı başta olmak üzere çeşitli bakanlıklar ve yerel idareler düzeyinde de siyasi ve idari mekanizmalarda da gençlerin sesine kula verilmesini sağlamak üzere komiteler ve forumlar oluşturulmuştur. Diğer taraftan yine Enformasyon ve Sosyal Kalkınma Bakanlığı’nın koordinasyon ve destekleriyle gençlerin sivil toplum kuruluşları aracılığıyla sosyal ve siyasal katılım düzeyinin artırılması teşvik edilmektedir. Bütün bu politikalar neticesinde gençliğin, her geçen yıl siyaset ve bürokrasinin karar alma süreç ve kademelerinde görünürlüğünün arttığı görülebilir.

Sayılan bu temel politikalar dışında gençliğin sağlık, konut ve yaşam standartlarının yükseltilmesine yönelik çeşitli proje ve programların uygulandığını da belirtmek gerekir. Örnek vermek gerekirse sağlık yatırımlarına ayrılan bütçeler artırılmakta, devlet desteği ile gençler (genç ailelerin) için hem kiralık hem de uygun fiyatlarda satılık (40 binin üzerinde) konut inşa edilmektedir. Diğer taraftan gençlerin sosyalleşerek kaliteli zaman geçirmesine yönelik sosyal imkânlar da geliştirilmeye çalışılmaktadır.

Sonuç olarak, 30 yıllık kısa bir zaman zarfında Kazakistan devletinin gençlik politikalarının, özellikle de eğitim alanında hissedilir sonuçlarının olduğu söylenebilir. Bununla birlikte üzerinde önemle durulması gereken bazı sorunların da hala çözüm beklediğini belirtmek gerekir. Bunların başında, resmi olarak ifade edilen %3.98’lik genç işsizlik oranına rağmen gençlerin %42’sinin iş tatmini ve nitelikli iş bulma konusunda sorunlar yaşadığı, bunun yanı sıra diğer sosyoekonomik beklentilerin bir sonucu olarak Kazakistanlı gençlerin %41’inin eğitim ya da iş vesilesiyle sürekli olarak yurtdışında yaşama beklentisinin yüksek olduğu görülmektedir. Nitelikli insan kaynağı kaybı ve beyin göçü olarak tanımlanabilecek bu olgunun üzerinde önemle durulması ve gerekli tedbirlerin alınması gerekliliği genç Kazakistan için hayati önemi haizdir. Belirtilmesi gereken diğer bir husus ise küreselleşmenin, gençliğin milli ve manevi değerlerine olan muhtemel yıkıcı sonuçlarını izale edecek politikalar geliştirilmesidir. Bu noktada, “manevi diriliş” (Ruhani Zhangyru) gibi milli projelerin, gençlik üzerine yapılacak karşılaştırmalı bilimsel araştırmalarla desteklenmesi önem arz etmektedir.

Yazar Suat Beylur, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Katar Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdulrahman Al-Thani ile görüştü. Taraflar, siyasi ve ekonomik iş birliğinin güçlendirilmesi de dâhil olmak üzere ikili ilişkilerin geliştirilmesi için mevcut durumu ve beklentileri ele aldılar. Cumhurbaşkanı Tokayev, geçtiğimiz günlerde Emir Şeyh Tamim bin Hamad Al-Thani ile yaptığı telefon görüşmesinde anlaşmaya varılan birkaç amiral gemisi yatırım projesinin ortak hazırlanmasının önemine değindi (Kazinform, 10.06.2021). Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Türkiye’ye resmi bir ziyarette bulunarak, mevkidaşı Recep Tayyip Erdoğan ile bir görüşme gerçekleştirdi. Kırgızistan Dışişleri Bakanı Ruslan Kazakbayev, başkanlar arasındaki görüşmenin en üst düzeydeki ilk siyasi temas olduğunu bildirdi. Taraflar, Kırgız iş insanlarını ve Türk yatırımcıları desteklemek ve iki ülke arasındaki ticaret hacmini 1 milyar dolara çıkarmak için Kırgız-Türkiye Kalkınma Fonu oluşturulması konusunda anlaştılar (Kabar, 12.06.2021). Belarus İletişim ve Enformasyon Bakanı Birinci Yardımcısı Pavel Tkaç ve Kazakistan Dijital Geliştirme, Yenilikler ve Havacılık Sanayi Bakan Yardımcısı Asset Turıssov bir çalışma toplantısı gerçekleştirdi. Taraflar, ulusal bilgi sistemlerinin geliştirilmesi, bölümler arası elektronik belge dolaşımının tanıtılması ve geliştirilmesi, elektronik belgelerin ve arşivlerin merkezi olarak depolanması konularında deneyim paylaşımında bulundular. Taraflar hem Avrasya Ekonomik Birliği çerçevesinde, hem ikili düzeyde iş birliğini genişletme konusunda anlaştılar (BelTA, 09.06.2021).

Moğolistan’ın eski Başbakanı Ukhnaagiin Khurelsukh, oyların %67.69’unu alarak cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazandı.

Onun başlıca rakipleri Doğru Kişi Seçmen Koalisyonu’ndan Dangaasuren Enkhbat ve muhalefetteki Demokrat Parti’nin adayı Sodnomzundui Erdene sırasıyla %20.31 ve %5.99 oy aldılar. 2.041.985 kayıtlı seçmenden 1.208.408’i oy kullanarak, seçmen katılımı %59.24’e ulaşmıştır (Anadolu Ajansı, 10.06.2021). Afganistan’ın Kırgızistan Büyükelçisi Bismellah Vaziri, Kırgızistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Aybek Artıkbayev ile görüştü. Taraflar yatırım, turizm, eğitim ve ayrıca Afganistan’da barış ve güvenliği teşvik etme dâhil olmak üzere ticaret, ekonomik, kültürel ve insani yardım alanlarında ikili iş birliğini geliştirme konularını ele aldılar. Bakan Yardımcısı Artıkbayev, Pamir’deki etnik Kırgızların durumunu iyileştirmeye yönelik alınan önlemler için Afgan hükümetine teşekkür etti (Kabar.kg, 11.06.2021). Moskova’da hem yüz yüze hem çevrimiçi formatta düzenlenen “Primakov Okumaları” adlı yıllık uluslararası forumda konuşma yapan Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Karabağ ihtilafına dâhil bütün tarafları, bölgede barışın ve normal yaşamın kurulmasını teşvik etmeye çağırdı. Bakan Lavrov, Dağlık Karabağ anlaşması hazırlanırken Türkiye ve İran’ın çıkarlarının kesinlikle dikkate alındığını da ifade etti. Forum, ekonomik karşılıklı ekonomik bağımlılık, dış politika ve potansiyel güvenlik konularında fikir alışverişi için uluslararası bir diyalog platformunu temsil etmektedir (MEHR haber ajansı, 09.06.2021).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       “KAZAKH INVEST” ulusal şirketi Türk yatırımcıları için Kazakistan’da bir buluşma gerçekleştirdi. “BRIMSTONE” Kükürt Sağlayıcı Şirketi’nin temsilcilerinden oluşan yatırımcı heyeti, ülkede kimya endüstrisindeki bir proje ile ilgilendiklerini açıkladılar. Söz konusu proje ile Kazakistan’ın batı bölgelerinden birinde kükürt betonu üretimi yapılması planlanmaktadır. Projenin hayata geçirilmesi ile şirketin yaklaşık 10 milyon dolar yatırım yapması ve yaklaşık 50 yeni kalıcı iş yaratması beklenmektedir (Kazinform, 08.06.2021). Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, Tacikistan’a resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Ziyaret kapsamında ülkeler arasında düzenlenen ilk Özbek-Tacik bölgelerarası yatırım forumunda 730 milyon dolar değerinde ikili belgeler imzalandı. Katılımcılar, karşılıklı ticaretin geliştirilmesi için coğrafi yakınlığın ve elverişli lojistiğin, olumlu koşullar yarattığını kaydetti. Ortak projeleri desteklemek ve teşvik etmek için ülkeler, 50 milyon dolarlık sermaye ile bir Özbek-Tacik yatırım fonu oluşturulmasına karar verdiler (UzReport, 10.06.2021).

Özbek otomobil üreticisi UzAuto Motors’un temsilcileri, Aluminsokhtmon şirketinin üretim tesislerini incelemek için Tacikistan’ı ziyaret etti. Ziyaret kapsamında Özbekistanlı şirket, Tacikistan’da 2 milyon dolarlık bir fabrika kuracağını açıkladı. Taraflar, yıllık 10 bin adetlik üretimi 35 bin adede çıkaracak olan ortak bir girişim oluşturacaklar. Ortaklar, yeni girişimi “Auto Motors Tacikistan” olarak adlandırmayı kabul etti (UzReport, 12.06.2021).

Kırgızistan Ulusal İstatistik Komitesi’nin verilerine göre, ülkenin 2021 yılının ilk dört ayındaki dış ticaret cirosu, geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık %14 oranında artarak 2.1 milyar dolara ulaşmıştır. Kırgızistan’ın ihracatı %8.7 oranında azalarak 590.4 milyon dolar olurken, ithalatı ise %26.2 oranında artarak yaklaşık 1.494 milyar dolara yükselmiştir. Komitenin verilerine göre, kâğıt ve karton, örme giyim ve aksesuarları, meyve, kuruyemiş ve altın ihracatında önemli düşüşler yaşanmıştır (Kabar, 11.06.2021).

Türkmenistan ve Birleşik Arap Emirlikleri arasındaki ekonomik iş birliği derinleşmektedir. Abu Dabi Kalkınma Fonu, Türkmenistan ile 100 milyon dolar değerinde iki anlaşmaya imza attı. Fon, ilk anlaşma kapsamında bir havalimanı inşaatı için 75 milyon dolar tahsis edecek, ikinci anlaşma çerçevesinde ise 25 milyon dolarlık yatırımla 10 megavatlık bir hibrit elektrik santralinin geliştirilmesini finanse edecektir (WAM, 10.06.2021). Türkiye ve Azerbaycan, Gürcistan’ın iş birliği ile Türkiye’den Azerbaycan’a ve geri istikamette haftada iki kez kargo taşımacılığının gerçekleştirildiği “TURKUAZ” adlı yeni bir lojistik projesi başlattı. Proje, Bakü-Tiflis-Kars demiryolu ile taşınan yük hacmini artırmayı hedeflemektedir. Geçtiğimiz günlerde TURKUAZ projesi kapsamında Türkiye’den Azerbaycan’a 880 tonluk endüstriyel soda ürünü 32 adet 20 fitlik konteynerde teslim edildi (AzerNews, 11.06.2021).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.       Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi, Azerbaycan Milli Meclisi ve Azerbaycan’daki Atatürk Merkezi ile birlikte Türk Dili Konuşan devletlerin bağımsızlığının 30. Yıldönümü, Azerbaycan’ın İkinci Karabağ Savaşı’ndaki Büyük Zaferi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kuruluşunun 100. Yılına ithafen “Türk Dünyasının Dünü, Bugünü ve Geleceği” başlıklı bir sempozyum düzenledi. Etkinliğe üye ülkelerden milletvekilleri ve diplomatlar, Türk iş birliği kuruluşlarının başkanları ve önde gelen bilim insanları katıldı. Katılımcılar, son 30 yılda Türkçe konuşulan ülkelerde elde edilen kazanımlar ve ilerlemeler ile parlamentoların bu bağlamdaki rolü hakkında görüş alışverişinde bulundular (Turkpa.org, 09.06.2021).

Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadyr Zhaparov, Ankara'ya düzenlediği ilk resmi ziyareti sırasında Türk Konseyi Genel Sekreteri Bağdat Amreyev ve Türkiye Odalar, Borsalar ve Birliği (TOBB) Başkanı Rıfat Hisarcıklıoğlu ile bir görüşme gerçekleştirdi. Taraflar, Kırgızistan ve Türk Konseyi’ne Üye Devletler arasında devam eden iş birliği konuları üzerine görüş alışverişinde bulunarak özellikle ilişkilerin ekonomik yönlerine önem verdiler. Türk Konseyi, TOBB ve Türkiye Değişim Kültürü İnisiyatifi tarafından 9 Ağustos 2021'de Issyk-Kul'da Türk Keneşi Üye Devletleri girişimcileri için bir iş forumu düzenlenmesi kararlaştırıldı (Turkkon.org, 10.06.2021).

Avrupa Birliği (AB), 2021 yılının Mayıs ayı başlarında Tacikistan’ın Hatlon eyaletinde meydana gelen sel ve çamur akışından en çok etkilenen topluluklara yardım etmek için 100.000 avro insani yardım sağlayacak. Söz konusu finansmanın, AB’nin Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu’nun Afet Yardımı Acil Durum Fonu’na yaptığı genel katkıdan tahsis edileceği açıklandı. İnsani yardımdan; gıda kaynaklarını, kişisel varlıklarını, canlı hayvanlarını ve tarım arazilerini kaybeden yaklaşık 1.800 kişi doğrudan yararlanacak (ASIA-Plus, 09.06.2021).

Ukrayna Bakanlar Kurulu, Türkiye ile Kırım Tatarları ve ülke içinde yerinden edilmiş diğer etnik azınlıklar için konut projesine ilişkin anlaşmayı onaylayan bir tasarıyı kabul etti. Belge, ülke içinde yerinden edilmiş kişiler için konut inşaatı konusunda Ukrayna ve Türkiye arasında iş birliğini öngörmektedir. Belgeye göre, Türk hükümeti Ukrayna’nın üç bölgesinde Kırım Tatarları ve yerinden edilmiş diğer etnik azınlıklar için geri ödemesiz 500 daire inşa edecek (QHA Crimean News, 10.06.2021).

Türkmenistan’daki yeni Birleşmiş Milletler (BM) Proje Hizmetleri Ofisi’nin açılışı Aşkabat’ta gerçekleştirildi. Açılış törenine Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı temsilcileri, Aşkabat’taki BM kuruluşları, diplomatlar ve medya mensupları katıldı. Yeni ofis, 2021-2025 yılları için Devlet ve Uluslararası Örgüt arasındaki Sürdürülebilir Kalkınma için Ortaklık Çerçevesi kapsamında Türkmenistan’da sağlık hizmetleri ve iklim değişikliğiyle mücadele alanlarında projelerin uygulanması üzerinde çalışacaktır (Centralasia.news, 11.06.2021).

Rusya, Sputnik V aşısının ikinci bileşeninden 70 bin dozu Taşkent’e teslim etti. Bundan birkaç gün önce, ilacın ilk bileşeninden 70 bin doz Özbekistan’a teslim edilmişti. Ülke sakinleri şimdiye kadar AstraZeneca aşısı ile birlikte Çin’in Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutica ve Rus Sputnik V ile aşılanmıştı. Güncel verilere göre Özbekistan’da bir buçuk milyondan fazla kişiye aşı yapılanmıştır (Uz.sputniknews.ru, 10.06.2021).