Rusya ile Tacikistan Arasındaki Ekonomik İşbirliğinin Bir Analizi

azaldığı yönündeki iddialara rağmen Orta Asya ülkeleri için önemini korumaktadır. Ticaret ve yatırım alanlarında Rusya ile yürütülen ortaklıklar bölgenin ekonomik performansına önemli katkılarda bulunmaktadır. Ülkeler bazında yapılan bir analiz Kazakistan ve Rusya arasındaki ikili ekonomik ilişkilerin tarihsel olarak güçlü olduğunu göstermektedir. Kırgızistan ile Rusya’nın ilişkilerinde ise siyasi ve ekonomik bağların önemli bir rol oynadığını görmekteyiz. Rusya’nın Özbekistan ile ekonomik ilişkilerinin ise yakın zaman içerisinde ülkenin, Avrasya Ekonomik Birliği’ne gözlemci statüsü alması ile derinleştiği ifade edilebilir. Öte yandan Rusya’nın Tacikistan’la olan ekonomik ilişkilerini ele aldığımızda göç konusu dışındaki alanların yeterince incelenmediğini görmekteyiz. Bu nedenle analizimizde Rusya ve Tacikistan’ın ekonomik işbirliğinin kapsamlı bir değerlendirmesini, göç konusuna ek olarak ticaret, yatırım ve insani yardım alanlarını da ele alarak sunmayı amaçlamaktayız.

Tacikistan’ın ekonomisi halihazırda yeterince çeşitlendirilememiş ve büyük oranda, özellikle metal üretimi ve ihracatı olmak üzere sınırlı sayıda sektöre bağımlıdır. 2019 itibariyle halkın %73’ü kırsal kesimde yaşamakta ve çoğunlukla tarım ile geçimini sürdürmektedir. Tarım sektöründeki yatırım yetersizliği nedeniyle de sektördeki işçilerin üretim verimliliği oldukça düşüktür. Aynı zamanda tarımsal üretim ve ihracat ülkenin ana gelir kaynakları arasında yer almaktadır. Buna ek bir unsur olarak da Tacikistan’da nüfusun artış oranı oldukça yüksektir. Ülke içerisinde yeterli sayıda yeni iş imkanlarının üretilememesi emek piyasası üzerinde büyük bir baskı oluşturarak pek çok kişinin göç etmesine neden olmaktadır. Sonuç olarak Tacikistan ekonomisinin göçmen işçi dövizlerine bağımlılığı, 2000’lerin başından beri büyük ölçüde artmakta ve dış etkenlere karşı da kırılganlaşmaktadır. Göçmen işçi dövizlerine bağımlılığın dışında ülkenin ekonomik zayıf yönleri arasında zayıf iş ortamı, düşük tasarruf, yetersiz yurtiçi istihdam beklentileri, finans sektöründe uzun süredir devam eden zorluklar ile yatırım ve krediler için ülkenin Çin’e olan yüksek bağımlılığı yer almaktadır. Salgın kısıtlamaları, göçmen işçi döviz gelirlerinde keskin düşüşle ekonomiyi olumsuz yönde etkileyerek, iç talebi düşürmekte ve devlet yatırımlarını azaltmaktadır. Sonuç olarak 2020’nin ilk yarısında ülkenin reel gayri safi yurtiçi hasıla (GSYİH) büyüme oranı 2019’daki oran olan %7.5’dan %3.5’e düşmüştür. Bunun, 2020’nin sonunda %1.6 olması beklenmektedir. Dahası, 2020’de ülkenin bütçe borcunun GSYİH’nin %5.8’e ulaşması tahmin edilirken, bunun da dış borçlanma ve hibeler ile finanse edilmesi düşünülmektedir.

Yukarıda bahsedildiği üzere uluslararası göç, Tacikistan ekonomisi için hayati öneme sahip bir konudur. Çünkü hükümet ve özel sektör hızla büyüyen iş gücü için yeterli sayıda yeni iş imkanı sağlayamamaktadır. Yapılan bazı tahminlere göre sayıları toplamda 1 milyon kişiyi aşan Tacik göçmen işçilerin de yaklaşık %98’i Rusya’da çalışmaktadır. 2019’da işçi dövizleri, 2.7 milyar dolara ulaşırken bu rakam ülkenin GSYİH’sinin %33.4’üne denk gelmektedir.

Bilindiği üzere göçmen işçişlerin aileleri, işçi döviz gelirlerinin %94’ünü temel tüketim ihtiyaçlarının karşılanmasında kullanmaktadır. Lakin göç konusunda da ciddi zorluklar yaşanmaktadır. Bunlar arasında göç akınının yönetimi ve göçmenlerin güvenliği ve haklarının korunması gibi konular yer almaktadır. Örneğin göçmen işçilerin %85.5’i göç öncesi herhangi bir beceri eğitimi almamıştır. Bunların %86’sı arkadaş ve akrabaları gibi şahsi bağlantılara güvenerek ve oldukça kısıtlı düzeyde hukuki bilgiye sahip olarak göç etmektedir. Bunun bir sonucu olarak da Aralık 2019’da Rusya’ya girmesi yasaklanan Tacik göçmen işçilerin sayısı 267 bini geçmiştir.

Bu nedenle Rusya’daki ekonomik durumun Tacikistan’ın ekonomik performansı üzerinde büyük etkisi bulunmaktadır. Rusya’nın uzun süredir devam eden ekonomik yavaşlama süreci salgın ile daha da kötüleşerek işçi dövizlerinde sert düşüşlere neden olmaktadır. Rusya Merkez Bankası’nın (2020) verileri doğrultusunda, 2020’nin birinci ve ikinci çeyreklerinde Rusya’dan Tacikistan’a yapılan işçi dövizi havaleleri sırasıyla 359 milyon dolar ve 322 milyon dolar olmuştur. Üçüncü çeyrekte ise havalelerin miktarında bir artış görülerek 543 milyon dolara ulaşmasına rağmen bu rakamlar bir önceki yıla göre oldukça düşüktür. Örneğin, 2019’un birinci ve ikinci çeyreklerinde işçi dövizi havaleleri sırasıyla 462 milyon dolar ve 649 milyon dolara eşitken, üçüncü çeyrekte 830 milyon dolara ulaşmıştır. Aynı zamanda salgın nedeniyle Rusya’dan Tacikistan’a dönen göçmenler de ülkedeki ekonomik durumu daha da zorlaştırmaktadır. Tacik yetkililerin ön tahminleri doğrultusunda geri dönen göçmen işçilerin toplam gelir kayıpları 650 milyon dolara yakındır. Bu yüzden salgın nedeniyle Rusya’daki kısıtlamalar ve ekonomik yavaşlamanın işçi döviz gelirlerinde yol açtığı kayıplar ciddi ölçüde Tacikistan ekonomisini etkilemektedir.

Ticaret açısından Rusya, Tacikistan için önemli bir rol oynamaktadır. Uluslararası Ticaret Merkezi’nden (2020) alınan verilere göre Rusya’nın Tacikistan’a ihracatı 2001’de 69 milyon dolardan 2019’da 953 milyon dolara çıkmıştır. Aynı süre içerisinde Rusya’nın Tacikistan’dan ithalatı ise 130 milyon dolardan 37 milyon dolara gerilemiştir. Rusya’nın ihracatı tarım ürünleri, mineral yakıtlar ve makine ve ekipmanlardan oluşurken, ithalatı ağırlıklı olarak tarım ürünleri ve pamuktan oluşmaktadır. 2019’da Tacikistan’ın toplam ihracatında pamuğun payı neredeyse %69’a eşittir. Örneğin 2001’de Tacikistan Rusya’ya 64 milyon dolar değerinde alüminyum ihraç ederken, bu alüminyum ihracatı, takip eden yıllarda sıfır ile 1 milyon dolara kadar olan miktarlara düşmüştür. Bunun nedenleri arasında ülkenin başka ülkelere ve özellikle Türkiye’ye ihracatını yönlendirmesi gösterilebilir. 2019’da Rusya Tacikistan’ın en büyük ithalat ortağı olmakla birlikte ülkenin toplam ihracatı içerisindeki payı sadece %3.3 gibi düşük bir orandadır.

Yatırım alanında Rusya Tacikistan’daki pozisyonunu kaybetmeye başlamaktadır. Çünkü Rus firmaları ülkedeki yüksek vergiler, zayıf mülkiyet hakkı garantileri ve yolsuzluklar nedeniyle Tacikistan’dan ayrılmaktadır. 2019’da Rusya’dan yapılan doğrudan yabancı yatırımlar 33.1 milyon dolar ile toplam yatırımlar içindeki payı %9,6 olmuştur. Aynı zamanda Çin’in yatırımları ise 262.3 milyon dolar ile toplam yatırımların %75.8’ine denk gelmektedir. Rusya Tacikistan’a insani yardım sağlanması açısından da önemli ülkelerden birisidir. Yakın zaman içerisinde Rusya Tacikistan’ın kırsal alanlarında geçim kaynaklarını iyileştirmek ve girişimciliği geliştirmek için Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (BMKP)

tarafından uygulanan projeye 2 milyon dolar tahsis etmiştir. Proje, Tacikistan, Özbekistan ve Kırgızistan arasında Fergana Vadisi’nde bölgesel işbirliğini güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

Rusya’nın BMKP projeleri aracılığıyla Tacikistan’a yaptığı insani yardımlar, 2014’ten bu yana 15 milyon doları bulmaktadır. İnsani yardımları kullanarak Tacikistan yüzlerce iş olanağı, yaratmasının yanı sıra 15 bin kişiye girişimcilik fırsatları sunmaktadır. İki ülke arasındaki ikili ilişkilerde en önemli konulardan biri Tacikistan’ın Avrasya Ekonomik Birliği’ne katılım potansiyelidir. Avrasya Kalkınma Bankası’nın (2020), analitik bir raporunda Tacikistan’ın birliğe katılımının kapsamlı faydaları ve maliyetleri konusundaki potansiyel kazanımlara değinilmiştir. Raporda, katılımın, ülkenin ekonomik büyümesini, yatırım faaliyetlerini, istihdamı, teknoloji transferi yoluyla üretkenliği ve kurumsal ortamı olumlu yönde etkileyeceği öngörülmektedir. Üstelik bu durumun, işçi dövizlerinin artmasına ek olarak, maaşlarının da ortalama %10-30 artırmasına neden olacağı tahmin edilmektedir. Tüm bu değişiklikler 1.3-1.5 milyar dolar değerinde ek işçi dövizi aktarımı sağlayacaktır.

Ancak, Tacikistan’ın bu konudaki kararı henüz belirsizliğini korumaktadır.

Tacikistan hükümeti, yukarıda bahsedilen tüm konuları Rus mevkidaşları ile ikili temaslarla ele almaya çalışmaktadır. Örneğin Rusya’da mevsimlik olarak çalışan Tacik göçmen işçilerin düzenli olarak istihdamı konusunda bir anlaşmayı Rus hükümeti onaylamıştır. Anlaşmaya göre, Tacikistan, Rus işverenlerin talep ettiği pozisyonlar için işçilerin gerekli yeteneklere ve eğitime sahip oldukları konusunda sorumluluğu üzerine alırken, Rus işverenler de göçmen işçilere güvenli çalışma koşulları sağlanması ve maaşlarının düzenli olarak ödenmesini taahhüt etmektedir. Kasım 2020’de Tacikistan Senatosu Başkanı Rustam Emomali Rusya’yı ziyaret ederek üst düzey Rus yetkililerle Tacik göçmenlerle ilgili konuları görüştü. Tacikistan hükümeti, Rusya ile işbirliği içinde Rus dilinin gelişimine özel önem vermekte ve Rusya tarafından Tacikistan’da uygulanan çeşitli eğitim programlarını yürütmektedir.

Bu nedenlerden dolayı Tacikistan’ın Rusya’ya ekonomik bağımlılığı, Rusya’nın ülkedeki yatırımlarının düşmesine rağmen oldukça güçlüdür.

Ülkeler arasındaki ekonomik işbirliğinde göç, ticaret ve insani yardım önemli rol oynamaktadır. Göçmenler, Tacikistan’ın ekonomisinde önemli rol oynamaları nedeniyle, hükümet onların rekabet güçlerini artırmak için eğitim ve becerilerine geliştirmelerine yatırım yapmalıdır. Tacikistan’ın, rekabet gücü yüksek göçmenler aracılığıyla, ticaret ve yatırım da dahil olmak üzere Rusya ile işbirliği içinde diğer önemli konuları ele alabilecek potansiyeli bulunmaktadır.

Yazar Azimzhan Khitakhunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Moldova’nın yeni seçilen Cumhurbaşkanı Maya Sandu, Moldova Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı sıfatıyla yemin etti. Sandu, Kişinev’de düzenlenen yemin töreninde, milletvekilleri, anayasa mahkemesi üyeleri ve yabancı diplomatların huzurunda Moldova anayasası üzerine yemin etti.

Cumhurbaşkanı Sandu, dört yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde Moldova’nın refahı için tüm gücünü ve becerilerini ortaya koyacağına söz verdi (Aa.com.tr, 24.12.2020).

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’le telefon görüşmesi yaptı. Liderler, uluslararası arenada ikili ve bölgesel işbirliği ve etkileşim konularını görüştüler. Kasım Comart Tokayev, İlham Aliyev’i doğum günü münasebetiyle kutlayarak, Azerbaycan’ın başarılı sosyo-ekonomik kalkınmasına ve toprak bütünlüğünün korunmasına olağanüstü katkılarından övgüyle bahsetti. Azerbaycan Cumhurbaşkanı ise Kazakistan şirketlerinin Dağlık Karabağ’ın yeniden imarına katılması için davette bulundu (Kazinform, 24.12.2020). Kırgızistan Dışişleri Bakanı Ruslan Kazakbayev, Türkiye’nin Kırgızistan Büyükelçisi Cengiz Fırat ile bir görüşme yaptı. Taraflar, Kazakbayev’in Türkiye ziyaretinin sonuçlarını, Kırgız-Türk stratejik işbirliğinin mevcut gündemini ve etkin diyalog için öncelikli alanları görüştü. Kazakbayev, salgının neden olduğu olumsuz sonuçlarla mücadelede, yardımlarından dolayı Türkiye’ye şükranlarını sundu. Cengiz Fırat da Türkiye’nin Kırgızistan ile kapsamlı işbirliğine özel önem verdiğini ifade etti (Kabar, 21.12.2020).

Tacikistan Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, Afganistan Ulusal Uzlaşma Yüksek Konseyi Başkanı Abdullah Abdullah ile bir görüşme gerçekleştirdi. Taraflar, istikrar ve Afgan halkının haklarını güvence altına almak isteyen bir ülke olarak Afganistan’ın barış meselelerini ele aldı. Başkan Rahmon, Afganistan’da bölgeye olumlu etki yapması beklenen barış sürecini desteklediğini teyit ederek, bir önceki hafta, Tacik-Afgan sınırı yakınlarında silahlı militanların sayısının artmasından duyulan endişelerini dile getirdi (Kabar, 23.12.2020).

Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, Afganistan Ulusal Güvenlik Danışmanı Hamdullah Mohib ve Afganistan Cumhurbaşkanı Özel Kalemi Muhammet Şaker Kargar’ı kabul etti. Taraflar mevcut ikili ilişkilere övgüde bulunarak, iki ülke arasındaki ticaret, güvenlik, ulaştırma ve diğer alanlarda işbirliği konularında görüş alışverişinde bulundular. Hamdullah Mohib, zaferinden dolayı Azerbaycan’ı kutlayarak Afganistan’ın, Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü her zaman desteklediğini vurguladı (Azertag.az, 22.12.2020).

Macaristan-Özbekistan Parlamentolar Arası Dostluk ve İşbirliği Grubu, Macaristan Ulusal Meclisi’nde kuruldu. Macaristan Parlamentosu’ndaki Orta Asya Ülkeleri Dostluk Grubu Başkanı Sándor Lezsák, yeni grubun Başkanı oldu. Bundan önce, Kasım 2020’de Özbekistan Cumhuriyeti Oliy Meclisi (Yüce Meclisi), Macaristan Ulusal Meclisi ile işbirliği için bir Parlamentolar Arası Grup oluşturmuştu (Akipress.com, 21.12.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kazakistan Başbakanı Askar Mamin, yılda yakıtlı ve elektrikli olmak üzere 1.200 adet otobüs ile 500 adet özel ekipman üretecek olan Karaganda bölgesindeki QazTehna fabrikasının açılış törenine katıldı. Tesisin önemli bir ortağı, dünyanın en büyük otobüs üreticilerinden biri olan Yutong şirketidir. Projenin maliyeti 23 milyar tenge (54.7 milyon dolar) olup, tesisin açılmasıyla 1.000’den fazla yeni istihdamın sağlanması beklenmektedir (Kazinform, 21.12.2020).

Rusya’nın Ekonomik Kalkınma Bakanı Maksim Reşetnikov, ekonominin kademeli olarak toparlanmaya başlamasından dolayı ülkenin GSYİH’sinin %3.8 oranında küçüleceğini açıkladı. Bakanlık, daha önce Rusya’nın GSYİH’sinin %3.9 oranında düşeceğini tahmin etmişti.

Rusya’nın imalat üretimi geçen yılın seviyesini 2020’nin 11 ayında yakalamış olup, tarım sektörü %1.5 oranında büyürken, inşaat sektöründeki büyüme oranları da istikrar yakaladı. Rus hükümeti 2021’de GSYİH’nin %3.3 oranında büyümesini beklemektedir (TASS, 25.12.2020).

Çin’in Beyaz Rusya Büyükelçisi Xie Xiaoyong, Great Stone Park’taki Çin-Beyaz Rusya Bilim ve Teknoloji İşbirliği Merkezi’nin açılış törenine katıldı. Büyükelçi, Great Stone Park’ta çalışan 14 ülkeden 68 şirketin toplam yatırımlarının 1.2 milyar doları aştığını ifade etti. Park, 2020’de Belarus ekonomisinin diğer endüstrilerinden daha iyi performans göstererek, 75 milyon dolarlık ürün ihraç ederek, 300 milyon dolar yatırım çekti. Bu durum, piyasaya yaklaşık 1.000 yeni istihdam sağladı (BelTA, 23.12.2020).

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, yatırım ve dış ticaret alanındaki zorluklarla ilgili olagan bir toplantı düzenledi. 2021’de ekonomik belirsizlikler devam ederken, Mirziyoyev yatırım çekmek için yetkilileri, hedefleri belirlenmiş önlemler almaya çağırdı. Özbekistan hükümeti daha yüksek ekonomik büyüme oranları elde etmek için doğrudan yabancı yatırımları 7.5 milyar dolar artırmayı planladığı 226 büyük projeyi hayata geçirmeyi öngörmektedir. Hükümet, ihracat hacminin 2021 yılında 17 milyar dolara ulaşmasını beklemektedir (UzReport, 24.12.2020).

Rusya, Kırgızistan’a hibe olarak mali destek sağlamayı planlamaktadır. Kırgızistan’ın Rusya Büyükelçiliği, Rusya’nın Kırgızistan’ın bütçesindeki mali açığı kapatmak için 20 milyon dolar tahsis edeceğini duyurdu. Yardım, düşük gelirli ailelerin maaşları, emekli maaşları ve düşük gelirli ailelere yapılacak sosyal yardımların ödenmesinde kullanılacak. Halihazırda, Kırgızistan tarafından onaylanan taslak anlaşma kapsamında hükümet, sağlık sistemini de finanse etmeyi planlamaktadır (24.kg, 25.12.2020).

Gürcistan, 2020 yılının ilk 11 ayında Azerbaycan’dan 575 milyon kWh elektrik ithal ett. Geçen yılın aynı dönemine göre %34,7 oranında daha düşük gerçekleşen bu rakam, Gürcistan’ın toplam elektrik ithalatının %45,2’sini oluşturmaktadır. Azerbaycan’ın Gürcistan’a doğalgaz tedariği %4,1 oranında azalarak 1,4 milyar metreküp olmuştur. Rapor edilen dönem için, ülkeler arasındaki ikili ticaret 831,3 milyon dolar tutarındadır. Azerbaycan, Gürcistan’ın başlıca ticaret ortakları listesinde dördüncü sırada yer aldı (AzerNews, 23.12.2020).

Hazırlayanlar Saule Akhmetkaliyeva, Kanat Makhanov.

      Kuzey Makedonya’nın başkenti Üsküp’te Türk Dünyası Kültür Başkentleri’nin tanıtıldığı bir sergi düzenlendi. TÜRKSOY tarafından Türkçe Öğretim Günü Kutlaması çerçevesinde düzenlenen etkinliğe Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Şentop ve Kuzey Makedonya Cumhuriyeti Meclis Başkanı Talat Caferi katıldı. Etkinlikte, Kuzey Makedonya halkına Merv, Türkistan, Şeki, Kastamonu, Oş ve Hive gibi Türk Dünyası Kültür Başkentleri’nin fotoğrafları sergilendi (TÜRKSOY, 22.12.2020). Uluslararası Türk Akademisi Başkanı Darhan Kıdırali, Pakistan’ı ziyareti sırasında Ekonomik İşbirliği Teşkilatı Bilim Vakfı (ECOSF) Başkanı Manzur Hüseyin Sumro ile bir araya gelerek, iki kuruluş arasındaki işbirliğinin daha da güçlendirilmesi konularını görüştü. Ziyaretinde, Darhan Kıdırali, Akademi ile İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) Bilim ve Teknoloji Daimi Komitesi (COMSTECH) arasında bir işbirliği anlaşması da imzaladı. Mutabakat Zaptı’nın imza törenine Akademi Başkanı Darhan Kıdırali ve organizasyonun Genel Koordinatörü Muhammet Ikbal Çudary katıldı (Twesco.org, 23.12.2020).

175. yıl dönümü vesilesiyle büyük Kazak şair ve düşünürü Abay Kunanbayuly Parkı ve Odası, Türkiye’nin Çorum kentinde açıldı. Etkinlik, Kazakistan Büyükelçiliği ve Çorum’un İskilip İlçesi Belediyesi tarafından ortaklaşan düzenlendi. Abay Odası’nda büyük şairin balmumu heykeli, mücevherler ve Kazak kültürünü temsil eden bazı eşyalar sergilenmektedir (Millidusunce.com, 26.12.2020).

Kazakistan Sanayi ve Altyapı Geliştirme Bakanlığı, Tacikistan’a insani yardım olarak 100 set Kokşetau-4P mobil mekanik ventilatör gönderdi. Kokşetau-4P mobil mekanik ventilatörler Kazakistan’da üretilmekte olup, %90’ı yerli ürünlerden oluşmaktadır. Kazakistan, COVID-19 salgınının başlangıcından bu yana Kırgızistan, Tacikistan, Afganistan ve Özbekistan’a insani yardım sağlamıştır (Astanatimes.com, 25.12.2020). Taşkent’te, ünlü Kırgız yazar, gazeteci, filozof ve diplomat Cengiz Aytmatov’un 92. yıldönümü anısına “Cengiz Aytmatov - İnsani Değerlerinin Şarkıcısı” başlıklı fotoğraf sergisi düzenlendi. Fotoğraf sergisinin açılış törenine Özbek ve Kırgız diplomatlar katıldı. Özbekistan 2018 yılında da ünlü Kırgız yazarın 90. yılını en üst düzeyde kutladı (Kabar.kg, 22.12.2020). Özbekistan’daki Haydar Aliyev Kültür Merkezi, Azerbaycan edebiyatına adanmış yeni bir kitap yayımlandı. Kitap, Taşkent Doğu Araştırmaları Devlet Üniversitesi profesörü Athambek Alimbekov tarafından yazıldı. Söz konusu kitapta, Nizami Gencevi, İmadeddin Nesimi, Yunus Oğuz, Muhammed Fuzuli, Elçin Hüseyinbeyli ve diğer büyük Azerbaycanlı şair ve yazarların eserlerinden Özbek dilinde değerli bilgiler ve alıntılar sunulmaktadır (Azernews.az, 24.12.2020).