Kazakistan ve Özbekistan Arasindaki İkili Ticaretin Analizi

KAZAKİSTAN VE ÖZBEKİSTAN ARASINDAKİ İKİLİ TİCARETİN ANALİZİ Uluslararası ticaret, ekonomik büyümeye katkı sağlayan, ekonomileri çeşitlendiren, yoksulluğu azaltan ve kalkınmayı teşvik eden önemli araçlardan biridir. Bazı ülkeler ihracata öncelik verirken, bazıları ithal ikameci politikalar uygulamaktadır.

Ülkelerin dışa açıklığı, rekabet gücünü belirleyen ana göstergedir.

Orta Asya’nın nüfus bakımından en büyük ülkesi olan Özbekistan, Şavkat Mirziyoyev’in iktidara gelmesiyle açıklık politikası başlatmıştır. Ticaret politikasına yönelik tutumunu gözden geçiren ülke, şu anda Dünya Ticaret Örgütü’ne katılma sürecindedir. Özbekistan’ın, Orta Asya’daki ortakları Kazakistan ve Kırgızistan’ın üye olduğu Avrasya Ekonomik Birliği’nde de gözlemci statüsü kazanmıştır. Bu bağlamda, Özbekistan’ın politika değişikliklerinin, Orta Asya ticareti üzerinde önemli bir etkiye sahip olacağı ifade edilebilir. Bu nedenle, bu çalışma, Uluslararası Ticaret Merkezi’nin verileri temelinde Kazakistan ve Özbekistan arasındaki ikili ticareti analiz etmeyi amaçlamaktadır. Buna ek olarak, söz konusu çalışma, ticaret araçlarını kullanarak ikili işbirliğini güçlendirmek için önerilerde bulunmaktadır.

Kazakistan ve Özbekistan arasındaki ikili ticaret, son yirmi yılda önemli ölçüde artmıştır. 2001’de 231 milyon dolar olan ikili ticaret hacmi, 2019’da 2.75 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bunun 1.98 milyar doları ile 0.77 milyar doları, sırasıyla Kazakistan’ın ihracatı ve ithalatı olmuştur. Kazakistan’ın Özbekistan’a başlıca ihracat kalemleri arasında mineral yakıtlar, tarım ürünleri ile özellikle buğday, un ve metaller yer almaktadır. 2001’de mineral yakıtların payı %0.3 ile düşük düzeyde kalmıştır. Daha sonra bu rakam artarak 2009’da zirve noktası olan %48.7’ye, 2019’da ise %10.9 seviyesine inmiştir.

Kazakistan’ın Özbekistan’a tarım ihracatı, büyük değişiklikler nedeniyle önemli eğilimlerden birini göstermektedir. Genel olarak, toplan ihracat içinde tarımsal ürün ihracatının yüksek olduğu ve oranın 2019 yılında %38.4'e denk geldiği söylenebilir. Özbekistan, Kazakistan buğday ve ununun ana tüketicilerinden biri olmuştur. 2001’de tahıl ve değirmencilik endüstrisi ürünlerinin tarımsal ihracat içindeki payı, sırasıyla %83.5 ile %15.2’ye tekabül etmiştir. 2003’de bu eğilim önemli ölçüde değişmiştir. Tahılların payı %3.4’e gerilerken değirmencilik sektörü ürünlerinin payı %87.3’e yükselmiştir.

Bu, Özbekistan’ın kendi değirmencilik endüstrisini geliştirmek yerine Kazakistan’ın un tedarikine dayanmaya karar verdiği anlamına gelmektedir. Bununla birlikte, Özbekistan, 2011’de politikasını revize ederek, kendi ununu üretmek için tahıl ithalatını artırmaya başlamıştır. Dolayısıyla, Kazakistan’ın buğday unu ihracatı 2011’de 311 milyon dolar iken 2019’da 77 milyon dolara gerilemiştir. Aynı dönem için buğday ihracatı 80 milyon dolardan 373 milyon dolara çıkmıştır. Halbuki, Özbekistan, sadece ülke içi un ihtiyacını karşılamakla kalmayıp, aynı zamanda Afganistan pazarında Kazakistan un üreticilerinin rakiplerinden biri haline gelmiştir. Artan rekabet, Kazakistan’daki üreticiler için önemli kayıplara ve ülkede fabrikaların sayısının önemli ölçüde azalmasına yol açmıştır.

Örneğin, 2019’da Güney Kazakistan’da un değirmenlerinin yaklaşık %70’i atıl durumdadır. Ancak uzmanlar, sorunun un üreticilerinden değil, ticaret politikasındaki eksikliklerden kaynaklandığını belirtmektedir. Sonuç olarak, Türkistan bölgesinden bir kısım büyük un değirmenciliği ile iştigal eden şirket ile Karagandı bölgesinden iki şirket, Özbekistan’da un değirmenleri inşa ederek, bu ülkedeki daha iyi iş ortamı ve daha yüksek düzeyde devlet desteği nedeniyle üretim yerini değiştirmiştir.

Son yıllarda Kazakistan, Özbekistan’a canlı hayvan ihracatını önemli ölçüde artırmıştır. 2017’de 619,000 dolara denk gelen bu rakam, 2018' ve 2019’da sırasıyla 23 milyon dolar ile 93 milyon dolara çıkmıştır. Bu durum karşısında Kazakistan hükümeti, iç pazardaki talebi karşılamak için hayvancılık endüstrisini çeşitlendirme ihtiyacı nedeniyle canlı hayvan ihracatını yasaklamıştır. Başta demir ve çelik olmak üzere metal ihracatı da ciddi artış göstermiştir. 2016’da 142 milyon dolar olan demir-çelik ihracatı 2018 ve 2019’da sırasıyla 384 milyon dolar ile 356 milyon dolara yükselmiştir.

Özbekistan, Kazakistan’ın önemli bir ithalat ortağıdır. Özbek üreticiler, ağırlıklı olarak meyve ve sebze, doğal gaz (petrol gazı), giysi ve diğer mamul ürünleri tedarik etmektedir. Özbekistan’dan yapılan toplam ithalatta tarımsal ithalatın payı önemli ölçüde değişerek 2001’de %5.1’den 2019’da neredeyse %38’e yükselmiştir. Bu göstergenin 2016’da zirve yaparak %54.3’e ulaştığı unutulmamalıdır. Tarımsal ithalat ağırlıklı olarak sebze ve meyvelerden oluşmaktadır. 2019’da bunların değeri sırasıyla 88 milyon dolar ve 176 milyon dolar olmuştur. Bu nedenle Özbekistan’ın, Kazakistan’ın gıda güvenliğine önemli katkılar sağlayan bir ülke olduğu söylenebilir.

Başlangıçta, Özbekistan’ın Kazakistan’a ihracatının ağırlıklı olarak doğalgazdan oluştuğu 2001’de doğalgazın payının %69 seviyesinde olduğu ifade edilebilir. O zamandan beri iki ülke arasındaki ikili ticaret hem hacim hem de emtia listesi açısından genişlemiştir. Bu yüzden, 2019’da Kazakistan’ın toplam ithalatı içinde doğalgazın payı %15’e düşmüştür. Özbekistan aynı zamanda giyim ihracatını önemli ölçüde artırmıştır. Örneğin, 2010’da Özbekistan’ın ihracatı 220.000 dolar seviyesinde son derece düşükken 2019’da 82 kat artış göstererek 18 milyon dolara çıkmıştır.

Bunlara ek olarak, Özbekistan, önemli bir plastik tedarikçisidir. Söz konusu ürünün ithalatı da artış eğilimi göstermektedir. Örneğin, Kazakistan, 2010’da 15 milyon dolar değerinde plastik ithal etmiştir. Bu rakam, 2019’da 85 milyon dolara yükselmiştir. Özbekistan’ın Kazakistan’a ihracatı, ayrıca, demir-çelik, elektrikli makine ve diğer ekipmanlardan oluşmaktadır.

Yukarıda gösterildiği gibi, her iki ülke de tarımsal ürünlerin önemli tedarikçileridir. Kazakistan, buğday ve buğday unu ihracatı yapmakta, sebze ve meyve ithal etmektedir. Dolayısıyla, söz konusu ülkeler, üçüncü ülke pazarlarında rakip konumuna gelmiştir. Özbekistan’daki mevcut sanayileşme politikası, gelecekte bu rekabeti yoğunlaştıracaktır. Ülke, Güney Kore, Amerika Birleşik Devletleri, Singapur ve Fransa gibi bir dizi gelişmiş ülkeden yatırım çekmektedir. Özbekistan, teknolojik açıdan daha ilerlemiş Hindistan ve Beyaz Rusya gibi gelişmekte olan ülkelerle işbirliği yapmaktadır. Buna ek olarak, ülke, sanayileşme amacıyla küresel finans kuruluşlarından krediler kullanmaktadır. Geniş işbirliği alanları, tarım sektöründen ilaç ve kimya endüstrilerine kadar çeşitlilik göstermektedir. Bu politika, kesinlikle ikili ticaret modellerini etkileyecektir. Sonuçta, Kazakistan bu değişikliklerden nasıl faydalanabilir? Birincisi ve en önemlisi, ülke, ticaret savaşlarından kaçınmalıdır. Ticaretin yapısı göz önüne alındığında bu durum, her iki devletin refahını etkileyebilecektir. Ayrıca, ithalat veya ihracat yasakları politikası dikkatle incelenmelidir. Örneğin, özel sektörün bir pazar geliştirmesi ve hükümetin ihracat kısıtlamaları ve yasakları getirmeye karar vermesi durumunda, üreticiler ihracatçılar önemli kayıplar yaşayabilir. Özbekistan’dan kaynaklanacak daha yüksek rekabet, fiyatları düşürerek, iç üreticilerin kalitesini artıracaktır. Bunun bir sonucu olarak, bu üreticiler, daha yüksek seviyelerde yatırım ve yenilikler sunmak zorunda kalacaktır. İkinci olarak, Avrasya Ekonomik Birliği nedeniyle ülkeler arasında serbest ticaret anlaşmasının imkansızlığı göz önüne alındığında, Nur-Sultan ve Taşkent, ikili düzeyde transit ve tarife dışı engeller gibi hassas konuları çözerek işbirliğini güçlendirmekle ilgilenmelidir. Sonuç olarak gerçekleşen müzakereler ve muhtemel anlaşmalar, bölgesel ve dış pazarlarda adil rekabet ortamı yaratabilir. Üçüncüsü, Kazakistan, Özbekistan’dan yatırım çekmeli ve Özbekistan’daki kendi yatırımlarını teşvik etmelidir. Bu durum, ekonomik çıkarların, tedarik zincirlerinin ve hizmet ticaretinin yakınlaşmasını sağlayacak gelecekteki politika belirsizliğini azaltabilir.

Dördüncüsü, Özbekistan’ın imalat ve endüstriyel gelişimindeki büyüme, Kazakistan’ın hem ekonomik hem de politik risklerini azaltabilecek olan ithalat kaynaklarını çeşitlendirmesine yardımcı olacaktır. Orta Asya ülkeleri daha yüksek düzeyde bölgesel ticaretten yararlanabilir. Özbekistan ile işbirliği büyük önem taşıdığından, Kazakistan, rekabet gücünü hem yerel hem de bölgesel düzeyde güçlendirmek için somut adımlar atmalıdır.

Yazar Azimzhan Khitakhunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Tacikistan Devlet Başkanı Emomali Rahmon, Tacikistan ile Rusya arasında birleşik bölgesel hava savunma sisteminin oluşturulması için anlaşma taslağının geliştirilmesine ilişkin kararı imzaladı. Tacikistan Savunma Bakanı, müzakerelerden ve anlaşmada yapılacak değişikliklerden sorumlu kişi olarak atanmıştır. Rusya ile ortak bir sınırın olmadığı için Tacikistan, kendi toprağı ve hava sahası içinde ayrı bir kolektif güvenlik alanı tahsis edecektir (Sputnik, 22.09.2020).

Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı’na (AİGK) üye ülkelerin dışişleri bakanlarının çevrimiçi toplantısında Tacikistan, dönem başkanlığını Kazakistan’a devretti. Kazak tarafından yapılan açıklamada, 2020-2022 AİGK dönem başkanı olarak Kazakistan, örgütün daha ileri düzeyde kurumsallaşmasına odaklanılacağı hususunu belirtti. Bu durum, üye ülkeler arasındaki işbirliğinin genişletilmesini ve uluslararası arenada AİGK’in statüsünün ilerletilmesini sağlayacaktır (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 24.09.2020).

Kazakistan’ın Kurucu Cumhurbaşkanı Elbaşı Nursultan Nazarbayev, Türkistan bölgesinde bulunan Sarıagaş kasabasında Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev ile bir çalışma toplantısı gerçekleştirdi. Taraflar, özellikle koronavirüs sonrası dönemde Kazak-Özbek stratejik ortaklık ilişkilerinin mevcut durumu ve gelişme potansiyeli konusunda görüş alışverişinde bulundu. Ayrıca, Orta Asya’da ve Türk Konseyi çerçevesinde işbirliği konuları da görüşüldü (President.uz;

Elbasy.kz, 25.09.2020).

Türkmenistan ve Özbekistan dışişleri bakanlıkları, video konferans yöntemiyle ikili siyasi istişarelerde bulundu. Taraflar, Türkmen-Özbek işbirliğinin temel yönleri konusunda görüş alışverişinde bulunarak bu işbirliğinin daha da geliştirilmesine yönelik öneriler sundu. Toplantıda Aral Denizi sorunu, Orta Asya’da su yönetimi, Afganistan’a yardım sağlanması ve büyük enerji ve altyapı projelerinin uygulanması gibi bölgesel konulara özel önem verildi (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 21.09.2020).

Yeni atanan Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, Tiflis’e yaptığı ilk resmi ziyarette Gürcistan Cumhurbaşkanı Salome Zurabişvili ve diğer üst düzey Gürcü yetkililerle görüşmelerde bulundu. Taraflar, iki ülke arasındaki siyasi, ekonomik güvenlik işbirliğini yoğunlaştırmanın yollarını ele aldılar. Cumhurbaşkanı Zurabişvili, Gürcistan ile Azerbaycan arasındaki sınırların belirlenme sürecinin sonuçlandırılmasının, “karşılıklı stratejik çıkarlar” çerçevesinde olduğunu belirtti (The Financial, 25.09.2020).

Ermenistan işgali altındaki Dağlık Karabağ bölgesinde Azerbaycan ve Ermenistan silahlı kuvvetleri arasında büyük çaplı çatışma çıktı. İki ülke de ciddi hasarların ve siviller arasında can kayıplarının yaşandığını bildirerek, birbirlerini çatışmaları başlatmakla suçladı. Yaşananlar, 2016 yılından bu yana bölgede görülen en şiddetli çatışmalar olma özelliğini taşımaktadır. Bakü ve Erivan sıkıyönetim ilan ederken, Birleşmiş Milletler, Avrupa ülkeleri, Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri her iki tarafa çatışmalara son verilmesi çağrısında bulundu (RFE/RL, 27.09.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kazakistan Demiryolları ve China Railway başkanları, iki ülke arasındaki kargo geçişini artırmak ve idari engelleri azaltmak için çevrimiçi görüşmeler yaptı. COVID-19 salgınına rağmen 2020 OcakAğustos aylarında transit yük taşımacılığı toplam 14.2 milyon ton olarak gerçekleşti. Bu rakam, geçen yılın aynı dönemine göre %30 artmıştır. Taraflar, 2020 yılı sonunda bu hacmin 21 milyon tona ulaşmasını beklemektedir. Kazak tarafı, Dostık tren istasyonunun altyapısının modernize edilmesi projesi ile ilgili gelişmeler hakkında Çinli mevkidaşlarını bilgilendirdi (The Astana Times, 24.09.2020).

Özbekistan Merkez Bankası’ndan yapılan açıklamaya göre, ülkenin toplam dış borcu, 1 Temmuz 2020 itibariyle 27.6 milyar dolara tekabül etmektedir. Borç hacmi, yılın başına kıyasla %12.7 oranında, yani 3.1 milyar dolar arttı. Bu dönemde devletin dış borcu 1.7 milyar dolar artarak 17.4 milyar dolara ulaşırken, özel sektörün borcu 1.4 milyar dolar artarak 10.1 milyar doları buldu.

Özbekistan bankacılık sektörü, önemli miktarda borç alan sektör konumundadır (UzDaily, 23.09.2020).

Afganistan, 160 milyon dolar değerinde yenilenebilir enerji üzerine uluslararası anlaşma imzaladı. Bu sayede önümüzdeki 16 ay içinde ülke şebekesine 110 megawatt ilave olması beklenmektedir. Yerel bir şirket, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID), Hindistan ve Türkiye’den firmalarla ortaklaşa Kabil şehri ile Balkh ve Herat illerinde güneş ve rüzgâr enerjisi projeleri geliştirecek. Şu anda Afganistan, kendi barajlarından yalnızca 400 megawatt üretebilmekte buna mukabil İran, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’dan 1.200 megavat enerji ithal etmektedir (Arab News, 24.09.2020).

Azerbaycan Tarım Kredi ve Kalkınma Ajansı, 1.895 çiftçiye mikro kredi şeklinde destek sağladı. Mali yardım 10.5 milyon dolara eşit olup, bunun 8.8 milyon doları hayvancılıkla uğraşan çiftçilere tahsis edildi. Ajans, ayrıca, tarımsal üreticilere ekipman satın alma ve hayvan yetiştirmek üzere 30 milyon dolarlık kredinin yanı sıra 37.6 milyon doların üzerinde tercihli sübvansiyon sağladı. Yıllık faiz oranı mikro krediler için %12, krediler için %7’dir (Trend, 24.09.2020).

Endüstriyel teknoloji için Çin-Beyaz Rusya inovasyon merkezi, iki ülke tarafından kurulan Great Stone (Büyük Taş) sanayi parkının 65. sakini oldu. Bu merkez, Beyaz Rusya Ulusal Bilimler Akademisi, Çin’in Guangdong Eyaleti Bilimler Akademisi ve Foshan Endüstri Teknolojisi Enstitüsü’nün ortak bir projesidir. Adı geçen merkez, parkta ArGe’yi ticarileştirmek ve yeni malzemeler, modern endüstriyel teknolojiler, dijitalleşme, biyoteknoloji ve ekoteknoloji alanlarında araştırma yapmak için bir platform görevi görecektir (BelTA, 25.09.2020).

Ukrayna, kamu binalarında enerji verimliliği projesinin uygulanması için Avrupa Yatırım Bankası’ndan 300 milyon avro uzun vadeli düşük faizli kredi çekmeyi planlamaktadır.

Proje kapsamında küçük kasabaların anaokullarında, okullarında, hastanelerinde, idari, sosyal ve kültürel binalarında enerji verimliliği önlemleri uygulanacaktır. Bu önlemler enerji maliyetlerinden tasarruf ederek devlet ve yerel bütçeler üzerindeki yükü önemli ölçüde azaltacaktır (Ukrinform, 24.09.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Otandastar Vakfı, Dünya Kazaklar Derneği ile birlikte çevrimiçi formatta Rusya’nın Omsk kentinde “Abay” Kazak kültür ve iş evinin büyük açılış törenini gerçekleştirdi. Bu merkezin amacı, Kazakların kültürel mirasını tanıtmak ve yaygınlaştırmanın yanı sıra yurtdışındaki vatandaşlarla ticari ve insani bağları güçlendirmektir. Vakıf, 2020 yılı sonunda Kırgızistan, Özbekistan, Almanya ve Türkiye’de dört yeni “Abay” evini açmayı planlamaktadır (Kazinform, 22.09.2020). Uluslararası Türk Akademisi Kazakistan Halk Meclisi, “Güçlü kardeşlik bağları: Manas’tan Abay’a” başlıklı toplantı düzenledi. Söz konusu etkinliğe yetkililer, milletvekilleri, diplomatlar, tanınmış kişiler, bilim insanları ve etnokültürel derneklerin temsilcileri katıldı. Etkinlik kapsamında akademi tarafından Kazakça basılan Kırgızların “Manas” destanı ve Kırgızca yayımlanan Abay’ın eserlerinin tanıtımı yapıldı (TWESCO, 23.09.2020).

Türkiye Bilimler Akademisi, Moğolistan Büyükelçiliği ve Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi’nin işbirliğinde Alanya’da “Cengiz Han ve Mirası” konulu çalıştay gerçekleştirildi. 12 üniversite ve müzeden akademisyenler ve uzmanlar, Türkiye ve Türk dünyası tarih bilincinde Cengiz Han ve Moğol mirası algısı, Türkiye müze ve arşivlerinde Cengiz Han ve haleflerinin izleri gibi bir dizi konuyu ele aldı (Montsame, 21.09.2020).

Avrupa Birliği, Orta Asya’da 2.68 milyon avro ve 1.28 milyon avro değerinde “Toplum Temelli Turizm Sektöründe Enerji Verimliliğinin ve Yenilenebilir Enerjinin Teşvik Edilmesi” ve “İpek Yolu Toplum Temelli Turizm Girişimi” olmak üzere iki yeni proje başlattı. Projeler, Kırgızistan, Tacikistan Özbekistan’daki küçük kırsal işletmelerin rekabet gücünü artırmayı ve bu ülkelerin turizm sektörlerindeki karbon ayak izini azaltmayı amaçlamaktadır (Avesta, 21.09.2020).

Afganistan ve Tacikistan, çevre koruma konusunda ilk ikili mutabakat anlaşmasını imzaladı. Beş yıllık belge, Panj-Amu Derya nehir havzasının kırılgan dağ ekosistemini korumayı hedeflemektedir. Söz konusu anlaşma, beş temel alana odaklanmaktadır. Bunlar arasında iklim değişikliğine uyum, biyolojik çeşitliliğin korunması, su kalitesinin izlenmesi, çevresel değerlendirme, ekosistem yönetimi konusunda bilgi ve uzmanlık paylaşımı yer almaktadır. İki ülke, ayrıca, ortak projelerin çevresel etki değerlendirmelerini yapma görevini üstlenmektedir (BM Çevre Programı, 24.09.2020).

USAID, Tacikistan’ın Hatlon bölgesinde anne ve çocuk ölümlerini, hastalıklarını ve yetersiz beslenmelerini azaltmayı amaçlayan “Sağlıklı Anne, Sağlıklı Bebek” adlı beş yıllık yeni bir program hazırladıklarını duyurdu. 17.3 milyon dolarlık program, Tacikistan Sağlık ve Sosyal Koruma Bakanlığı ve bölgesel sağlık yetkilileri ile yakın işbirliği içinde uygulanacaktır. Programın nihai sonucu, Hatlon bölgesinin 12 ilçesinde kendi kendine yeten sağlık sisteminin oluşturulması olacaktır (ABD Duşanbe Büyükelçiliği, 23.09.2020).