Kazakistan’da Yolsuzlukla Mücadele Reformları

KAZAKİSTAN’ DA YOLSUZLUKLA MÜCADELE REFORMLARI “Yolsuzluk” günümüz toplumlarında yaygın olarak görülen sosyo-ekonomik boyutları olan bir sorundur. Yolsuzluğun, devletle birlikte ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Toplumların demokratik, moral ve etik yapılarını tehdit eden önemli bir problem olması nedeniyle yolsuzluğun üstesinden gelmek, dikkatli ve sistemli bir yaklaşımı gerektirir. Bütün toplumlarda görülen yolsuzluk, günümüzde, toplumsal yansımaları bağlamında küresel sorunlar arasında sayılmaktadır.

“Transparency International”

örgütünün verilerine göre dünyanın hiçbir ülkesi yolsuzluktan ari değildir. Aynı zamanda, dünya ülkelerinin %68’inde ciddi yolsuzluk problemleri mevcuttur.

Oluşum süresi açısından yolsuzluklar farklı kategorilere ayrılabilir. Bunlardan ilki, vatandaşla kamu görevlileri arasında gerçekleşen yolsuzluktur. İkincisi, kamu görevlileriyle ticari işletmeler arasında gerçekleşen ticari yolsuzluktur. Üçüncüsü, üst düzey siyasilerle yüksek mahkemeler arasında gerçekleşen siyasi alandaki yolsuzluktur. Kazakistan Cumhuriyeti “Yolsuzlukla Mücadele Kanunu”nda yolsuzluk, “sorumlu bir kamu görevlisinin, yetkilerini kullanarak kamu hizmetlerinden yararlanmaya çalışan vatandaştan kendisi ya da üçüncü kişiler adına fayda ve avantaj elde etmesi” olarak tanımlanmaktadır.

Kazakistan Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ilk yıllarında, 1991’de, yolsuzluğun çok tehlikeli bir olduğu olduğu tartışılmaya başlanmıştır. Yolsuzluğa karşı mücadeleye yönelik ilk düzenleme, 17 Mart 1992 tarihli “Organize Suç ve Yolsuzlukla Mücadeleyi Güçlendirme Önlemleri Hakkında Kararname” başta olmak üzere bir dizi Başkanlık Kararnamesi yayımlanmıştır.

Kazakistan’daki yolsuzlukla mücadele sürecini iki ana aşamada inceleyebiliriz. Bunlardan ilki, Kazakistan Cumhuriyeti’nin 2 Temmuz 1998 tarihli No267-I sayılı “Yolsuzluğa Karşı Mücadele Kanunu”nun geçerli olduğu, 1998-2015 yılları arası dönemdir. İkinci aşama ise 2015 yılından bu yana olan dönemdir. İlk dönemde, vatandaşların yerel kamu hizmetlerinden yararlanması esnasında daha sık karşılaştığı günlük yolsuzluğun işlenmesine neden koşulların ortadan kaldırılmasına yönelik tedbirler alınmıştır. Kazakistan halkı, daha çok eğitim ve sağlık kuruluşlarından ve bunun yanı sıra kolluk kuvvetlerinde muhtelif belge alınması ve kamu hizmetlerinin hızlandırılması sırasında yolsuzluk vakalarıyla karşılaşıyordu. Devlet memurları arasında rüşveti önlemek amacıyla ülkede herhangi bir vatandaşın gerekli kamu hizmetini birkaç dakikada alabileceği “tek pencere” ilkeleri aktif bir şekilde uygulanmaya başlamıştır. Aradan geçen zaman içinde diğer kamu hizmetleri de (yerleşim yeri belgesi, kimlik belgesi ve pasaport alınması, işletme kaydı vb.) “e-devlet” programı çerçevesinde çevrimiçi bir formata dönüştürülmüştür. Günümüz itibariyle kamu hizmetlerinin %80’den fazlası “egov.kz” portalı ve halka hizmet merkezleri aracılığı ile verilmektedir.

İkinci aşamada (2015 yılından bu yana) Kazakistan’daki yolsuzlukla mücadelenin ana ilke ve yöntemleri gözden geçirilmiş, 18 Kasım 2015 tarihli No410-V Sayılı “Yolsuzlukla Mücadele Kanunu” ana düzenleyici belge olmuştur. Yeni yasa, kaçınılmaz olarak mücadele stratejisinden yolsuzluğa yol açan neden ve koşulların giderilmesine yönelik kapsamlı bir stratejiye geçilmesine imkan sağlamıştır. Yolsuzluk suçlarını tespit ve önleme görevlerinin, daha önce Savcılık, Milli Güvenlik Komitesi, İçişleri Bakanlığı, Maliye Bakanlığı, Kazakistan Silahlı Kuvvetleri’nin Askeri Polisi, Milli Güvenlik Komitesi sınır teşkilatı kurumlarının yetkileri dahilinde olduğu belirtilmelidir. Yeni kanunun yürürlüğe girmesi ile birlikte, yolsuzluğu önlemek amacıyla hizmet veren yeni bir kurum kurulmuştur. “Yolsuzlukla Mücadele Ajansı” adıyla kurulan bu yeni kurum, doğrudan Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’na bağlı ve sorumlu olarak görev yapmaktadır. Ajansın alt birimi olan “ANTIKOR” hemen hemen ülkenin bütün bölgesel merkezlerinde ofislere sahiptir. Günümüzde saygınlık, işbirliği ve önleme kavramları Ajansın temel ilkeleri olarak belirlenmiştir. Bu ilkeler doğrultusunda, öncelikle kamu içinde ve toplumsal düzeyde yolsuzluğun bir suç olduğu bilincini yerleştirmek; ikinci olarak yolsuzluğa karşı bir kültür oluşturmak ve son olarak vatandaşlarla birlikte bir bütün olarak yolsuzlukla mücadeleye etkin katılım sağlamak amaçlanmıştır.

Mevcut durumda, Kazakistan'ın yolsuzlukla mücadele politikasının amaç ve hedeflerinin uygulanmasına yönelik programlar ve planlar, Devlet Başkanı’nın girişimiyle 2014 yılında kabul edilen “2015-2025 Yolsuzlukla Mücadele Stratejisi”

çerçevesinde yürütülmektedir.

Yolsuzlukla mücadele stratejisi, yolsuzlukla mücadele politikasının kavramsal önceliklerini kökten değiştirmiştir. Bu stratejide, yolsuzluğu önleme ve tüm paydaşların, yani kamu kurumları, iş dünyası ve sivil toplumun yolsuzluğa karşı mücadeleye katılımı hususları yeni bir düzeye getirilmiştir. 2017 yılı, yolsuzlukla mücadele önlemlerinin ilk aşamasının hayata geçirilmesinin son yılı olup, üç yıllık dönem içinde Kazakistan’da revize edilmiş yolsuzlukla mücadele politikasının uygulanmasının ilk sonuçlarını değerlendirilebilecektir. Yolsuzlukla mücadele stratejisi ile ilk başta uygulanma verimliliğinin gözden geçirilmesi gibi pratik sonuçlarının analizinde, tarafsızlığın artırılmasına yönelik dış denetim mekanizmalarının ortaya konulduğunu belirtmek gerekir. Bu amaç doğrultusunda 2017 yılında, sivil toplum kuruluşları, medya, kamu kurumları ve siyasi parti temsilcilerinden oluşan özel izleme grubu oluşturulmuştur.

Yolsuzlukla Mücadele Stratejisi’nin uygulanmasına ilişkin 2015-2017 Eylem Planı’nın uygulanmasının ilk aşamasında başarılı sonuçlara ulaşıldığı görülmektedir. Örnek vermek gerekirse, 2015-2017 seneleri için planlanan etkinlikten 63’ü tamamlanmıştır. Kazakistan Cumhuriyeti Başsavcılığı Hukuki İstatistikler ve Özel Hesaplar Komitesi’nin verilerine göre 2009 ile 2019 yılları arasında Kazakistan’da yolsuzluk suç oranlarında kademeli bir düşüş gözlenmiştir. Analiz edilen dönemin başlangıcı olan 2009 senesinde en çok yolsuzluk olayı kaydedilmişken, 2015 yılında suç oranının asgari düzeye çekildiği görülmektedir. 2015 yılında yolsuzluk vakalarında yaşanan keskin düşüşün, yapılan yeni düzenlemeler, yöntemler ve uygulamaya konan yolsuzlukla mücadele yaklaşımı ile doğrudan ilişkili olduğu söylenebilir. 2015 yılından sonra kademeli artış gerçekleşerek, 2019 yılında yine 2015 yılı seviyesine ulaşılmıştır. Uzmanlar, 2020 yılındaki yolsuzlukla mücadeleyi, “Cumhurbaşkanı Tokayev etkisi” olarak nitelendirmektedir, Çünkü, yeni başkanın göreve başlaması ile Kazakistan’da yolsuzlukla mücadele çalışmalarında farklı evreye girildiği ifade edilmektedir.

Başsavcılık Hukuki İstatistikler ve Özel Hesaplar Komitesi’nin bilgilerine göre 2019 yılında Kazakistan Cumhuriyeti’nde Kazakistan Cumhuriyeti Ceza Kanunu 366, 367, 368 maddeleri (rüşvet verme ve alma, rüşvete aracılık yapma) ve 361 madde (görevin kötüye kullanılması) uyarınca 1416 suç işlenmiştir. Bir sene önce bu sayı 1588’le %10 daha yüksek olarak gerçekleşmiştir. 2019 yılında başı çeken üç bölgenin başında 198 suç ile Nur-Sultan gelirken ikinci sırayı 152 yolsuzluk suçu ile Almatı ve 100 suç vakasıyla da Mangıstav almıştır. Bu üç bölge dışında, Çimkent, Pavlodar ve Jambıl şehirlerinde ise suç oranlarında düşüş yaşanmakta olduğunu ifade etmekte de yarar vardır.

Transparency International örgütünün verilerine göre 2020 yılında Kazakistan 19 basamak yükselerek 38 puan ile 94 sırada yer almıştır. 2019 senesi ile karşılaştırıldığında dört puan fazla alarak sıralamada 19 pozisyon yukarı çıkmıştır. Kazakistan yolsuzlukla mücadelede iyi sonuçlar elde ettiği söylenebilir. Ekim 2019’da Kazakistan, GRECO (yolsuzlukla mücadele eden devletler grubu) uluslararası kuruluşuna katılmıştır. Örgüt, yolsuzluk yapan hakimlerin görevden alınmasını, Kazakistan yargı reformunda önemli bir adım olarak değerlendirmektedir. Kazakistan’ın Yolsuzluk Algılama Endeksi 2019 sıralamasındaki yeri, tüm zamanların en iyi göstergesidir. Bir yıllık ilerleme, önceki yedi yıllık ilerleme ile eşit ve neredeyse beş yıl için planlanan değere eşit olup Kazakistan’ın Stratejik Gelişim Planı’na göre 2025 yılında Yolsuzluk Algılama Endeksi göstergesi 35 puan olarak öngörülmektedir.

Sonuç olarak ulusal sınırları aşan yolsuzluk, küresel işbirliğini gerektirmektedir. Yolsuzluk, demokrasiyi ve insan haklarını aşındırdığı gibi, aynı zamanda kamu görevlilerine olan güveni sarsmakta ve ekonomik kalkınmayı engellemektedir. Günümüzde Kazakistan, yolsuzluğu önlemek için gerekli tedbirleri artırmakta ve ülkedeki iş yapma koşullarını iyileştirmektedir. Sonuç olarak, diğer eski Sovyetler Birliği ülkeleri ile karşılaştırıldığında yolsuzlukla mücadele önemli adımların atıldığını söyleyebiliriz. Yazar Zhandos Ranov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kırgızistan Başbakan Yardımcısı Ravşan Sabirov, ülke parlamentosunun toplantısına katıldı. Sabirov, Kırgızistan’ın yeni seçilen Cumhurbaşkanı Sadır Caparov’un ilk resmi dış ziyaretini, Rusya’ya yapmayı planladığını ve burada Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile bir görüşme yapacağını bildirdi. Tarafların, özellikle Kırgızistan için gaz fiyatlarında yapılacak indirim olmak üzere gaz meselelerini görüşmeleri bekleniyor (Yahoo.news, 25.01.2021).

Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün raporuna göre, Orta Asya’daki Yolsuzluk Algılama Endeksi, düşük seviyede kaldı. 2020’de, Tacikistan 180 ülke arasında 149. sırada yer alırken, diğer Orta Asya ülkelerinin sıralamaları nispeten daha iyi düzeylerde gerçekleşmiştir. Raporda Özbekistan 146. sırada yer alırken, Kırgızistan ve Kazakistan sırasıyla 124. ve 94. oldu. Yolsuzluk açısından Türkmenistan, bölgenin en kötü performans gösteren ülkesi olmuştur. Sıralamaya göre, Danimarka ve Yeni Zelanda yolsuzluğun en az olduğu ülkelerdir (Asia-Plus, 28.01.2021).

Türkmenistan’ın girişimiyle BM’de kabul edilen “2021 Uluslararası Barış ve Güven Yılı”nın başlaması vesilesiyle bir toplantı düzenlendi. Etkinliğe, Türkmenistan yetkilileri, milletvekilleri ve uluslararası kurum temsilcileri katıldı. UNICEF Temsilcisi Christine Weigand, etkinliğin barış, istikrar ve karşılıklı anlayışın sağlanması açısından önemli olduğunu vurguladı.

Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşid Meredov, Türkmenistan’ın uluslararası ilişkilerde kalıcı olarak barış ve güven çağrısında bulunduğunu açıkladı (Kabar, 30.01.2021).

Macaristan Dışişleri ve Ticaret Bakanı Peter Szijjarto, Kiev ziyareti esnasında Ukrayna Dışişleri Bakanı Dmitro Kuleba ile görüştü. Bakan Peter Szijjarto, Macaristan’ın, Ukrayna’nın Zakarpatya bölgesindeki Macar toplumunu destekleyerek, Ukrayna ile Macaristan arasındaki ikili ilişkileri geliştirmek istediğine dair güvence verdi. Zira daha önce Ukrayna, Macaristan’ı Ukrayna’nın içişlerine karışmakla suçlamıştı. Macaristan Dışişleri Bakanı, tarafların, ikili ilişkilerin bozulmasını önleme ve süreci tersine çevirme yönündeki umudunu dile getirdi (Ukrinform.net, 27.01.2021).

Kırgızistan’ın yeni Anayasa taslağı, Anayasa Konseyi’nin 67 üyesinin tamamı tarafından oybirliğiyle kabul edildi. Anayasa taslağı, ayrıca Jogorku Keneş’e (Kırgızistan Parlamentosu) sunulacaktır. Yeni Anayasa, Cumhurbaşkanlığı yetkilerinin yanı sıra sorumluluklarını da artırarak Başbakanlık görevini ortadan kaldırmakta ve Parlamento’nun halka hesap verebilirliğini artırmaktadır (En.kabar.kg, 28.01.2021).

İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, Bakü, Moskova ve Erivan’ı ziyaret ettikten sonra bir dizi ikili mesele hakkında görüşmeler gerçekleştirmek üzere Gürcistan’a gitti. Gürcistan Dışişleri Bakanı David Zalkaliani, Başbakan Giorgi Gaharia ve Cumhurbaşkanı Salome Zurabişvili ile ayrı ayrı görüşmeler gerçekleştirdi. Bakan Cevad Zarif, Karadeniz’e giden bir ulusaşırı koridor ve bölgesel güvenlik konuları da dahil olmak üzere çeşitli alanlarda ikili ilişkiler ve bölgesel işbirliğini ele aldı (Tasnimnews.com, 28.01.2021).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yapılan basın açıklamasına göre, Kazakistan 2020-2021 İstihdam Yol Haritası aracılığıyla sosyal açıdan önemli 6700 altyapı projesini hayata geçiriyor. Yol Haritası, 130.000 tenge (307.3 dolar) ortalama maaşla 239.000 kişiye iş imkanı sağlayarak istihdamı artırdı. %50’ye yakınının kırsal alanlara yayıldığı yeni istihdam fırsatı, Kazakistan’ın işsizlik oranını %5 oranında kalmasını sağladı (Kazinform, 25.01.2021).

2020’de Rusya ile Çin arasındaki tarım ürünleri ticareti, önemli bir artışla 5.6 milyar dolara ulaşarak tarihi bir rekor kırdı. Rusya, 2019 yılına göre %13.7’lik artışla 4.1 milyar dolarlık tarım ürününü Çin’e ihraç etti. Çin, Rusya’nın et ürünleri ithalatında önde gelen ülke oldu. 2021’de Rusya ve Çin, ikili ticaret hacmini, 200 milyar dolara çıkarmayı planlıyor. 2020’de iki ülke arasındaki toplam ticaret, 2019’a göre yaklaşık %3 düşüşle 107.8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir (TASS, 28.01.2021).

Rus hükümeti tarafından yapılan basın açıklamasında, Rusya Başbakanı Mihail Mişustin’in, 5 Şubat 2021’de Avrasya Ekonomik Birliği üyesi ülkelerden meslektaşlarıyla bir toplantı yapacağı ve ayrıca Kazakistan’ı ziyaret edeceği bildirildi. Söz konusu toplantıda taraflar, ulusal pazarlar, gümrük, tarife düzenlemeleri ve yenilikçi projeler hakkındaki meseleleri görüşecekler. Mişustin, ayrıca dijital işbirliğini güçlendirmeyi amaçlayan Dijital Almatı 2021 forumuna da katılacak (TASS, 30.01.2021).

Güney Kore ve Özbekistan Cumhurbaşkanları Moon Jae-in ve Şevket Mirziyoyev arasında gerçekleşen sanal zirvede ikili serbest ticaret anlaşması imzalanmasına yönelik müzakerelerin başlatılması kabul edildi. 2020 yılında iki ülke arasındaki ikili ticaret hacmi, 2.1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

Özbekistan, Güney Kore’den yaklaşık 400 milyon dolarlık yatırım çekmeyi planlamaktadır. Taraflar, ortaklaşa 3.4 milyar dolar değerinde 55 projeyi hayata geçirecek. Özbekistan ve Güney Kore, Ekonomik Kalkınma İşbirliği Fonu (EKİF) ile 1 milyar dolarlık anlaşma da dâhil olmak üzere birçok önemli anlaşmaya imza attı (UzReport, 29.01.2021).

Kırgızistan, madencilik sektöründe reform yapmayı planlıyor. Geçtiğimiz günlerde Başkan Sadır Caparov, madencilik endüstrisinde reform öngören bir kararname imzaladı. Belge, hükümetin sektördeki rolünü artırmayı, verimliliği geliştirmeyi ve şeffaf bir yasal düzenleme sistemi oluşturmayı hedefliyor. Yeni düzenlemelerle çevre ve güvenlik konularına da özel önem verilmektedir. Yeni kurallara göre, madencilik şirketlerinin Kırgızistan'daki mal ve hizmetlerin en az %80'ini satın alması gerekiyor (24.kg, 30.01.2021).

Türkiye, demiryolu aracılığıyla Rusya ve Çin’e olan ihracatını artırmayı planlıyor. Türkiye Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre 15 vagondan oluşan ilk ihracat yük treni, 29 Ocak 2021’de Ankara’dan Bakü-TiflisKars demiryoluyla Rusya’ya hareket edecek. Yaklaşık 4.7 bin kilometrelik mesafe 8 günde tamamlanacak. Aynı gün, yaklaşık 7.8 bin kilometre yol gidecek bir blok yük treni de Çin’e hareket edecek (AzerNews, 29.01.2021).

Hazırlayanlar Saule Akhmetkaliyeva, Kanat Makhanov.       Federal Devlet İstatistik Servisi'nin (Rosstat) verilerine göre, Rusya’nın nüfusu 2020’de 510.000 kişi azalarak, son 15 yılın rekor düşüşünü yaşadı. Rusya’nın nüfusundaki azalışın ana nedenleri arasında yüksek ölüm oranları, düşük doğum oranları ve son zamanlarda azalan göç oranları gelmektedir. 2020'de sorun, Rusya'da 116.000 kişinin daha ölümüne neden olan COVID-19 salgınıyla daha da kötüleşti. (Asiaplustj.info, 29.01.2021).

Uluslararası Türk Akademisi, Bişkek’te “Jambıl Kazak-Kırgız Ortak Şairidir” başlıklı bir etkinlik düzenledi. Etkinlik sırasında Kazak ve Kırgız dillerinde birçok edebi şaheser sunuldu. Halkın beğenisine sunulan eserlerden biri de Türk Akademisi tarafından Kazak dilinde hazırlanan meşhur Kırgız destanı “Manas” oldu. Ayrıca Akademi tarafından yayımlanmak üzere hazırlanan Kırgız dilinde Abay’ın seçilmiş eserlerinden oluşan bir akademik koleksiyon da etkinlik sırasında okuyuculara tanıtıldı (Twesco.org, 28.01.2021). Uluslararası Türk Akademisi Başkanı Darhan Kıdırali, Kırgızistan Dışişleri Bakanı Ruslan Kazakbayev ile görüştü. Taraflar, görüş alışverişinde bulunarak, Kırgızistan ile Türk Akademisi arasındaki ikili işbirliğinin daha da geliştirilmesi imkanlarını görüştüler. Bakan Kazakbayev, çabalarından dolayı Akademi’ye teşekkür ederek, karşılıklı projelerin uygulanmasına ve etkinliklerin düzenlenmesine destek vermeye hazır olduğunu yineledi (Twesco.org, 29.01.2021).

Kırgızistan’ın Türkiye Büyükelçisi Kubanıçbek Ömüraliev, Türkiye’nin Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakan Yardımcısı Ahmet Erdem ile görüştü. Taraflar, Türkiye’deki Kırgız vatandaşlarının hak ve menfaatlerinin korunması konusunu görüştüler. Ele alınan konulardan biri de Kırgızistan ve Türkiye’de yasal olarak çalışan iki ülke vatandaşlarının hem Kırgızistan’da hem de Türkiye’de emekli maaşı ve sosyal yardım almalarına izin verecek olan Sosyal Güvenlik Anlaşması’nın uygulanması olmuştur (En.kabar. kg, 28.01.2021).

Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbangulu Berdimuhammedov, ‘2021-2025 Aral Denizi için Türkmenistan Ulusal Programı’nı geliştirmek ve söz konusu uygulamayı izlemek için departmanlar arası komisyon kurulması için bir karar imzaladı. Belge ile Aral Denizi bölgesindeki sosyo-ekonomik ve çevresel durumun iyileştirilmesi amaçlanmaktadır. Söz konusu belgede, 20212025 Aral Denizi için Türkmenistan Ulusal Programı Konsepti’nin oluşturulması da öngörülmektedir (Turkmenportal.com, 30.01.2021).

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) İcra Komitesi’nin önerisi üzerine, BDT Bölgelerarası Uzay Konseyi’nin çevrimiçi olarak düzenlenen ikinci toplantısında Kazakistan, 2021’de Eyaletlerarası Uzay Konseyi’nin başkanı oldu. Katılımcılar, Kazakistan’da bir montaj ve test kompleksi temelinde optik ve telekomünikasyon uyduları oluşturma konusu da dâhil olmak üzere uzay araştırmaları alanında işbirliği üzerine 18 güncel meseleyi içeren 2021 gündemini görüştü. Konsey, toplantının ardından 2021 için hazırlanan çalışma planını onayladı (Inform.kz, 28.01.2021).