Taliban’ın Yönetimi Ele Geçirmesinden Bu Yana Afganistan’da Yaşanan Sınır Çatışmaları

TALİBAN’IN YÖNETİMİ ELE GEÇİRMESİNDEN BU YANA AFGANİSTAN’DA YAŞANAN SINIR ÇATIŞMALARI ABD birlikleri ile ABD’nin NATO müttefikleri ve onların operasyonel ortaklarının güçlerinin Afganistan’dan geri çekilmesiyle Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmesinden bu yana geçen ilk beş ay boyunca sınır anlaşmazlıkları ve silahlı çatışmalar devam etmektedir. Bunlardan en sonuncusu Afgan-Türkmen sınırında yaşanan silahlı çatışmalar ve Durand Hattı olarak adlandırılan hattın ötesindeki Afganistan-Pakistan sınır çatışması olmuştur. Aralık 2021’in sonlarında ve Ocak 2022’nin başlarında, Taliban güçleri, sınırdan havan topları atarak, 2,600 kilometrelik Afganistan-Pakistan sınırının çoğunu çitle çevirme girişiminde bulunan Pakistan ordusunun bir güvenlik duvarının inşasını engellemiştir.

Geleneksel olarak Afgan hükümetleri Durand Hattı’nı kalıcı bir uluslararası sınır olarak tanımayı reddettiği için, anlaşmazlık Taliban hareketinden uzun zaman önce de hâkimdi. Pakistan ise tarihsel olarak Afganistan’ın Pakistan’daki Peştun ayrılıkçılığına verdiği desteğe karşı sürekli temkinli olmuştur. Bu nedenle 2014’ten itibaren Pakistan, yasadışı malların ve insanların hareketini engellemek için tüm Afganistan-Pakistan sınırı boyunca iki katmanlı çit inşa etmeye başlamıştır. Bu nedenle, Taliban sadece sömürge döneminin sınırları boyunca insanların serbest dolaşımı hakkını savunmaktadır. Aynı zamanda Afgan tarafına göre, Pakistan ordusu tarafından Durand Hattı’nın sınırı olarak kabul edilen yerlerin bazıları Afgan toprakları olarak kabul edilen yerleri de içerisine almaktadır.

Çatışma düzeyinden uzaklaşarak bu olayların arka planına bakacak olursak, Durand çizgisinin sadece bir sınır anlaşmazlığından daha çok jeostratejik hedefler doğrultusunda bir çıkar çatışması tarafından körüklendiğini görebilmekteyiz. Durand çizgisi sorununun kaynağı 1893’e kadar gitmektedir. Bu tarihte dönemin İngiliz Hindistan’ı Dışişleri Bakanı Mortimer Durand ile Afganistan hükümdarı Abdur Rahman Khan arasında imzalanan anlaşmaya göre Afganistan’ın sınırlarını belirlemiştir. Fakat iki sınır arasında kalmaktan rahatsız olan Paştunlar bu sınıra karşı çıkmaktadır. Pakistan tarafı ise Afganistan’dan Durand çizgisini resmi olarak tanımasını her fırsatta talep etmektedir.

Lakin bu talep ne ilk Taliban yönetimi sırasında nede Kabil hükümeti döneminde tanınmıştır. Taliban’ın yeniden ülke kontrolü ele geçirdiği yeni dönemde ise Taliban’ın Durand çizgisi konusundaki tavrının yine değişmediğini de görmekteyiz. Pakistan ise Durand çizgisinin kabul edilmesi konusuna bir sınır anlaşmazlığından daha büyük bir ehemmiyet vererek politik kazanımlar elde etmeye çalıştığı öne sürülebilir. Bu yüzden halihazırda karşılaştığımız sınır çatışmalarına kadar varabilen olaylar yaşanmaktadır. Sınır hatlarında yaşayan Afganistan’lıların ve ilgili ülkelerin sınır kuvvetlerinin de sınırın net olarak belirlenmemesi nedeniyle de sık sık sorun yaşamakta olduğunu görmekteyiz.

Taliban sözcüsü Zabiullah Mücahid, Aralık ayı başlarında Taliban ve İran sınır güvenlik güçleri arasında çıkan çatışmaların “sınır çizilmesi konusunda kafa karışıklığından” dolayı yaşandığını dile getirmiştir. Yine de İranlı yetkililer, çatışmaların kışkırtıcısı olarak Taliban güçlerini suçlamıştır. İran, Taliban’ın yönetimi ele geçirmesinden sonra büyükelçiliğini çalışır durumda tutan birkaç ülkeden biri olmasına rağmen, Taliban hükümetini henüz resmi olarak tanımamıştır. Afganistan ile İran arasındaki sınır ötesi anlaşmazlıklar ve ihtilaflar uzun bir geçmişe sahip olup, uyuşturucu kaçakçılığı, mülteciler, dini militanlık ve Helmand Nehri üzerindeki su anlaşmazlığı gerginliğin başlıca nedenleridir. Ayrıca, tarihsel olarak İran, Afganistan’daki Tacik ve Hazara azınlıklarıyla yakın bağlarını korumuş ve bu politika, 1998’de olduğu gibi zaman zaman ağırlıklı olarak Peştun Taliban’ı ile çekişmeye yol açmıştır. Hem Afganistan-Pakistan sınırında hem de Afganistan-İran sınırındaki hem aşiretler ve etnik yapıları hemde sınır ötesi bölgelerin tanımlanması süreci ve sınırı oluşturmada sömürge döneminin bıraktığı miras, sınırın tanınmasını ve dokunulmazlığını baltalayarak, süregelen soruna kendi paylarını da katmaktadır. Tarihsel olarak, Taliban liderliğinin Durand Hattı’nı tanıma konusundaki isteksizlikleri ve bağımsız “Peştunistan” (Peştun ülkesi) fikrini kullanma hevesliyle birleşerek, devam eden sınır anlaşmazlıklarını alevlendirmektedir. Benzer şekilde, ulus ötesi Beluc kabileleri, mevcut Afgan-İran sınırının ayırıcı bir yapıdan ziyade bölücü bir yapı olarak algılanması nedeniyle yerleşim yerlerinin coğrafyasını ulusal sınırlar olarak görmemekte ve İran, Afganistan ve Pakistan sınırları boyunca akraba ziyaretleri veya ticaret yapmaktadırlar. Bunun da ötesinde, hem Pakistan hem de İran dünyadaki en büyük Afgan topluluklarına ev sahipliği yapmaktadır ki bu iki ülkede yalnızca resmi olarak kayıtlı Afgan mültecilerin sayısı 2,2 milyonu aşmaktadır.

Bu arada, yeni yılın ilk günlerine AfganTürkmen sınırında silahlı çatışmalar damgasını vurmasını nedeniyle de sınır çatışmaları yakın zamanda yavaşlamayacak gibi görünmektedir. Afganistan’ın en büyük haber ajansı Khaama Press’e göre, 3 Ocak 2022’de, Afganistan’ın Cevzcan vilayetinin Humab ilçesinde, “yanlışlıkla sınırı geçen” bir Afgan’ın Türkmen askerleri tarafından vurularak öldürülmesinden birkaç gün sonra, Afgan sınır muhafızları Türkmenistan sınır birlikleriyle silahlı çatışmaya girmiştir. Ayrıca başka bir Afgan vatandaşının tutuklanarak diri diri gömüldüğü iddia edilmiştir.

Taliban Bilgi Departmanı Başkanı, bölgeye Türkmen kuvvetleri tarafından vurularak öldürülen bir Afgan vatandaşının ölümünü araştırmak için gelen Taliban güçlerine ateş açılarak, sürekli ateş değişiminin Türkmen sınır muhafızları tarafından başlatıldığını duyurmuştur.

Saldırganların Taliban askerleri olmamasına ve uyuşturucu kaçakçılarıyla bağlantılı olmasına rağmen, 2018 yılında 25 Türkmen askerinin AfganTürkmen sınırında öldürüldüğü hatırlanacak olursa bunun Afgan-Türkmen sınırındaki ilk silahlı çatışma olmadığı görülecektir. Bununla birlikte, özellikle TürkmenistanAfganistan-Pakistan (TAP) enerji nakil hattı ve potansiyel Türkmenistan-AfganistanPakistan-Hindistan (TAPI) boru hattı projesi gibi hayati enerji projelerinin gerçekleştirilmesi bağlamında Türkmenistan’ın ekonomik çıkarları göz önünde bulundurulduğunda Türkmen hükümeti ile Taliban rejimi arasındaki çatışma, aktif taahhütler ve temaslara aykırı görünmektedir.

Son olarak Afganistan’ın Tacikistan sınırı hala acil durum konumunu ve gerginliğini korumaya devam etmektedir. Zira Tacik hükümeti, Taliban rejimini tanımayı ve hatta onunla iletişim kurmayı reddetmektedir.

Buna ilaveten Afganistan’ın geniş Tacik nüfusu yeni Afgan hükümetinde temsil edilmeyi şart koşmakta, Taliban ise Afgan hava kuvvetlerine ait askeri uçağın Afganistan’a iade edilmesini talep etmektedir.

Afganistan’daki büyük Tacik azınlığın varlığının yanı sıra, Türkmenistan’dan farklı olarak Tacikistan’ın Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’nün bir üyesi olması ve Taliban’ın iktidara gelmesinden sonra Rus askeri üssüne de takviye birliklerin gönderilmiş olması konuları ele alındığında iki ülke arasındaki çatışma meseleleri büyük bir ehemiyet ile ele alınmalıdır.

Yazar Zharmukhamed Zardykhan, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Hindistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın liderleri, çevrimiçi ortamda gerçekleştirilen ilk Hindistan-Orta Asya Zirvesi’ne katıldı. Zirve, Hindistan ile Orta Asya ülkeleri arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasının 30. yıldönümüne denk gelen bir tarihte gerçekleşti. Katılımcılar, Orta Asya ülkeleri ile Hindistan arasındaki çeşitli alanlarda iş birliğini güçlendirme ve genişletme olasılıklarını görüştüler. Görüşmelerin ardından taraflar zirve deklerasyonunu kabul etti (Mea.gov.in, 27.01.2022).

Türkiye Milli Güvenlik Kurulu, Rusya ile Ukrayna arasındaki gerginliğin azaltılması çağrısında bulundu. Başkent Ankara’daki Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde gerçekleşen toplantının ardından Türkiye Cumhurbaşkanı ve Konsey Başkanı, gerginliğin kimsenin çıkarına olmadığını belirtti. Bundan önce Cumhurbaşkanı Erdoğan, “barışın yeniden tesis edilmesinin önünü açmak” için Rusya ve Ukrayna liderlerine arabuluculuk noktasında ev sahipliği yapmayı teklif etmişti (Anadolu Ajansı, 27.01.2022).

Çevrimiçi olarak gerçekleştirilen Çin-Orta Asya zirvesine Çin, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan cumhurbaşkanları katıldı. Etkinlik, diplomatik ilişkilerin kurulmasının 30. yıldönümüne denk geldi. Katılımcılar, çok çeşitli alanlarda iş birliği konularını görüştü. Çin lideri, Çin ile Orta Asya arasındaki ticaret hacmini 2030 yılına kadar 70 milyar dolara çıkarma niyetini dile getirdi (Eurasianet.org, 26.01.2022).

Kazakistan’ın iktidar partisi Nur Otan’ın 21. Olağanüstü Kongresi’nde Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev başkan seçildi. Daha önce, Kazakistan’ın ilk Cumhurbaşkanı Elbası Nursultan Nazarbayev, Kasım Comart Tokayev’in parti başkanlığına seçilmesini teklif etmişti. Partinin kongresi 389 delegenin katılımıyla çevrimiçi olarak gerçekleştirildi. Kongre, Parti Siyasi Meclisi üyeliklerinde değişiklik yapılması konusunu da ele aldı (Kazinform, 28.01.2022).

Kırgızistan ve Tacikistan arasında bir sınır çatışması daha yaşandı. Çatışmanın ardından Kırgızistan Ulusal Güvenlik Devlet Komitesi Başkanı Kamçıbek Taşiev ve Tacik mevkidaşı Saimumin Yatimov bir görüşme gerçekleştirdi. Görüşmenin ardından taraflar, hudutların sınırlandırılması ve çizilmesi konulu hükümetler arası komisyonun çalışmalarına yeniden başlama kararı aldıklarını duyurdular. Taşiev ve Yatimov’un herhangi bir belge imzalamadıklarını belirtmekte fayda vardır (Kabar, 29.01.2022). Rusya’nın Tacikistan Büyükelçisi İgor Lyakin-Frolov, Rus silahlarının ve savaş araçlarının tedariki, Tacikistan’ın ordusunun savaşa hazır olma durumunu güçlendirmeye yardımcı olacağını bildirdi. 2021’de Rusya, silahlı kuvvetlerini modernize etmek için Tacikistan’a askeri donanım, teçhizat, silah ve mühimmat tedarik etti. Bu teslimatlar, Tacik-Afgan sınırının ulaşılması zor dağ bölümlerinin korunmasını güçlendirdi. Rusya ve Tacikistan, Afganistan sınırında son teknoloji bir sınır kontrol noktasının inşası için ortak bir proje uygulamaktadır (TASS, 29.01.2022).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (AİKB), Kazakistan’ın enerji sektörünün 2060 yılına kadar karbon nötrlüğüne ulaşacağını duyurdu. Kurum, uzun vadeli bir strateji geliştirmek için Kazakistan hükümetiyle bir iş birliği yapacaktır. 2021’de AİKB, 18 yerel projeye 630 milyon dolar yatırım yaptı. Bunların yaklaşık yarısı “yeşil” olarak sınıflandırılmaktadır. Bağımsızlığından bu yana Kazakistan 370 milyar dolardan fazla yatırım çekmiştir (Qazaq TV, 28.01.2022).

Özbekistan Enerji Bakanlığı geçtiğimiz günlerde mevcut gaz sahalarında ve petrol rafinerilerindeki teknolojik süreçlerde ihlal vakaları olduğunu duyurdu. Bu durum, elektrik üretim hacmini olumsuz etkileyen gaz üretiminde azalmaya yol açmıştır. Buna bağlı olarak, enerji tüketimindeki artış ve tüketim ile elektrik üretimi arasındaki dengesizlik nedeniyle bölgelerin enerji arz göstergeleri değişmektedir. Ancak başkent Taşkent de dahil olmak üzere bazı bölgelerde elektrik arzı tamamen eski haline getirildi (UzDaily, 26.01.2022). Kırgızistan’ın İran Büyükelçisi Turdakun Sıdıkov geçtiğimiz günlerde İran Enerji Bakanı Ali-Akbar Mehrabian ile bir araya geldi. Sıdıkov, İranlı bakana Kırgızistan’ın hidroelektrik potansiyeli hakkında bilgi vererek Kırgızistan’ın bölgelerinde orta ve küçük hidroelektrik santrallerinin inşası da dahil olmak üzere çeşitli yatırım projelerini sundu. Ali-Akbar Mehrabian, İranlı şirketlerin hem İran’da hem de yurtdışında hidroelektrik santrallerinin inşasında önemli bir deneyime sahip olması nedeniyle İran tarafının Kırgızistan ile iş birliği yapmaya hazır olduğunu ifade etti (Kabar, 26.01.2022).

Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşid Meredov, Hint mevkidaşı Subrahmanyam Jaishankar ile bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Taraflar, ticari ve ekonomik iş birliği de dahil olmak üzere çok çeşitli konuları görüştüler. Taraflar, TürkmenistanAfganistan-Pakistan-Hindistan doğalgaz boru hattı inşaatı projesinin ilerleyişi hakkında görüş alışverişinde bulunarak, devlet düzeyinde varılan en üst anlaşmaların hızlı bir şekilde uygulanmasıyla ikili ve çok taraflı alanlarda çalışmaların yoğunlaştırılması gerektiğini vurguladı (Türkmenportal, 25.01.2022). Tacikistan Parlamentosu geçtiğimiz günlerde Türkmenistan ile demiryolu iş birliği konusunda devletlerarası bir anlaşmayı değerlendirdi. Parlamento üyeleri, anlaşmanın onaylanmasının uluslararası taşımacılık hizmetlerinin seviyesini ve ikili ticaret hacmini artıracağını belirtti. Anlaşma aynı zamanda transit demiryolları ve Hazar Denizi’nin karşısındaki Türkmenbaşı Türkmen limanını kullanılmasını sağlayarak ikili iş birliğinin güçlendirilmesine de katkıda bulunmaktadır. Parlamentonun ilgili komisyonları, vardıkları sonuçlarda anlaşmanın onaylanmasını desteklediler (ASIA-Plus, 24.01.2022). Gazprom Export’un verilerine göre, Gazprom 2021’de Mavi Akım doğalgaz boru hattı üzerinden Türkiye’ye rekor miktarda gaz ulaştırdı. Şirket, boru hattının 2003 yılında faaliyete geçmesinden bu yana en iyi yıllık sonuç olan 15,98 milyar metreküp gaz tedarik etti. Arzdaki büyüme, Türkiye’de 2021’de 61 milyar metreküp olarak tahmin edilen tarihi bir gaz tüketimi rekorunu yakaladı (TASS, 28.01.2022).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.       Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), İşletme Eğitimi Programı (İŞDEP) kapsamında Özbekistan’da ilk İş Türkçesi ve Uzmanlık Alanlarına Göre Türkçe Kursu düzenledi. Eğitim programının Türkiye’de okumak veya çalışmak isteyen öğrenciler için faydalı olduğu görüldü. İş Türkçesinin iyi öğrenilmesinin, Türkiye ile Özbekistan arasındaki ekonomik faaliyetlerin ve iş birliğinin gelişmesine katkı sağlaması beklenmektedir (Tika.gov.tr, 28.01.2022). Özbekistan İstanbul Başkonsolosluğu ile Özbek Kadın Hakları Derneği, Türkiye’deki Özbek kadınlarının haklarının korunması için iş birliği anlaşması imzaladı. Daha önce, iş birliğinin bir sonucu olarak, kısa bir süre içinde 30’dan fazla kadın, hedeflenen yardımı aldı. Belge, insan kaçakçılığının önlenmesine, ücretlerin düzenlenmesine ve geçici işlerin sağlanmasına yardımcı olacaktır. Taraflar, mevcut iş birliğini yeni bir yasal düzeye taşımak için bir eylem planı üzerinde anlaştılar (ASIA-Plus, 24.01.2022). Rus devlet istatistik servisi Rosstat’a göre, Rusya’nın nüfusu 2021’de yarım milyondan fazla azaldı. Ön tahminler, Ocak 2022’de Rusya’nın 145,5 milyonluk bir nüfusa sahip olduğunu gösterdi. Bu rakam, bir yıl öncesine göre yaklaşık 700,000’lik bir düşüş anlamına gelmektedir. Önceki maksimum nüfus kaybı, tam 20 yıl önce, nüfusun 686,000 kişi azaldığı 2002 yılında kaydedilmiştir. Olağandışı bu nüfus düşüşünün, COVID-19 salgını ile ilgili olduğu değerlendirmeleri bulunmaktadır (Rferl.org, 29.01.2022).

Kırgızistan’ın Türkiye Büyükelçisi Kubanıçbek Omuraliev, Türkiye Dışişleri Bakan Yardımcısı Yavuz Selim Kıran ile görüştü. Taraflar, Kırgız Cumhuriyeti vatandaşlarının hak ve çıkarlarının korunması da dahil olmak üzere ikili iş birliğinin güncel konularını görüştüler. Bununla birlikte Kırgız tarafı, vatandaşların ülke kimlik kartı temelinde iki ülke sınırlarını geçme imkanları üzerinde öneride bulundu (Kabar, 26.01.2022). Ukrayna Ulusal Stratejik Araştırmalar Enstitüsü devlet ve kamu güvenliği departmanına göre, 350,000 ila 2,5 milyon arasındaki Ukraynalı, hem Rus hem de Ukrayna vatandaşlığına sahiptir. Bunların çoğu Kırım ve Donbas’ta yaşamaktadır. Ayrıca, Ukrayna vatandaşlarının %5 ila %10’u başka bir yabancı ülke vatandaşlığına da sahiptir. Buna ilaveten yaklaşık 5 milyon Ukraynalı yurt dışında çalışmakta ve onların da vatandaşlık alma şansı bulunmaktadır. Özellikle 130,000 Ukraynalının Macar vatandaşlığına, 100,000 kadar Ukraynalının ise Romanya vatandaşlığına sahip olduğu bilinmektedir (Ukrinform.net, 26.01.2022). Kazakistan 25 ülke ile hava yolculuğuna yeniden başladı. Şu anda 57 iç hat üzerinde 605 tarifeli uçuş bulunmaktadır. Kazakistan’a yapılan uluslararası uçuşların da neredeyse tamamına yakını yeniden başlatıldı. Bu kapsamdaki ülkeler, Azerbaycan, Almanya, BAE, Beyaz Rusya, Birleşik Krallık, Ermenistan, Güney Kore, Gürcistan, Hindistan, Hollanda, Katar, Kırgızistan, Kuveyt, Macaristan, Maldivler, Özbekistan, Polonya, Rusya, Sri Lanka, Suudi Arabistan, Tacikistan, Tayland, Türkiye, Ukrayna ve Vietnam’ı içermektedir (The Astana Times, 29.01.2022).