Türkmen Gazını Avrupa Pazarına Ulaştırmak: Trans-Hazar Doğalgaz Boru Hattı

TÜRKMEN GAZINI AVRUPA PAZARINA ULAŞTIRMAK: TRANS-HAZAR DOĞALGAZ BORU HATTI British Petroleum (BP) verilerine göre Türkmenistan, Rusya (38 trilyon metreküp), İran (32 trilyon metreküp) ve Katar’dan (24,7 trilyon metreküp) sonra, 19,5 trilyon metreküp kanıtlanmış doğalgaz rezervi ile dünyanın dördüncü büyük doğalgaz devidir. Böylece Türkmenistan, dünyanın kanıtlanmış doğalgaz rezervlerinin %9,8’ini bünyesinde barındırmaktadır. Coğrafi konumu nedeniyle zengin doğalgaz rezervlerini Sovyet döneminde inşa edilen boru hatları aracılığıyla Rusya’ya, İran’ın kuzey kısmının ihtiyacını karşılamak üzere İran’a ve enerji ihtiyacı olan Çin’e ihraç etmektedir.

Bilindiği üzere Rusya 1991 yılından bu yana Türkmen doğal gazının önemli bir alıcısı konumunda ve düşük fiyatla temin ettiği bu doğal gazı Avrupa’ya ihraç etmektedir. Rusya ve Türkmenistan arasındaki doğal gaz sevkiyatı 2003 yılı ilk aşamada yıllık 5 milyar metreküpten, daha sonra 70-80 milyar metreküpe kadar doğal gazın Rusya’ya aktarımını öngören 25 yıllık sözleşmeyle pekiştirilmiştir. Fakat 2009 yılında Türkmen gazını Rusya’ya taşıyan doğalgaz boru hattındaki patlama, Rusya-Ukrayna gaz anlaşmazlığı ve Batı Avrupa ülkelerine gaz arzının azalması, Rusya’nın 2009 yılında Türkmenistan’dan gaz ithalatını durdurmasına neden olmuştur. Rusya 2010 yılında Türkmenistan’dan gaz ithalatına yeniden başlamış, ancak fiyat anlaşmazlıkları nedeniyle Türkmenistan’ın Rusya’ya gaz ihracatı 2016 yılında sıfıra düşmüştür. Üç yıl aradan sonra 2019 yılında Türkmenistan ile Rusya arasındaki doğalgaz ticaretinin yeniden başlatılmasına karar verilmiş ve sonraki yıllarda küçük alımlarla başlayan gaz akışı artarak devam etmiştir. 2021’in ilk çeyreğinde, Türkmenistan’dan yapılan gaz ihracatı, bir yıl önceki 1,3 milyar metreküpün neredeyse iki katına çıkarak 2,2 milyar metreküpe ulaşmıştır. Hesaplamalara dayanarak ve mevsimsel dalgalanmalar dikkate alınarak, 2021 yılı sonunda Türkmenistan’dan Rusya’ya gaz arzı hacminin 8,8 milyar metreküpü geçeceği tahmin edilmektedir. İki ülke arasındaki doğal gaz alımının daha önce 40-50 milyar metreküp bandında gerçekleştirildiği göz önünde bulundurulursa, şuanki miktarın Türkmenistan’ı tatmin edecek bir rakam olmadığı ortadadır.

Türkmenistan’ın Rusya’ya doğal gaz transferi yıllık 45 milyar metreküp kapasiteli Orta AsyaMerkez gaz boru hattı ile gerçekleşmektedir. İran’a doğalgaz taşımacılığı 1997 yılında inşa edilen, yıllık 8 milyar metreküp kapasiteli Körpece-Kurtkuyu boru hattı ve 2010 yılında inşa edilen yıllık 12,5 milyar metreküp kapasiteli Dauletabad-Sarahs-Hangiran boru hattı ile hayata geçirilmektedir. Orta Asya-Çin doğal gaz boru hattının Çin’e uzanan iki kolu Türkmenistan’dan başlamakta olup, diğer kolları Özbekistan ve Kazakistan’daki boru hatlarıyla devam etmektedir. Boru hattının yıllık toplam kapasitesi 55 milyar metreküp iken, Türkmenistan’da iki hattın toplam yıllık kapasitesi 40 milyar metreküptür. Ayrıca bu doğalgaz boru hattına yıllık 25 milyar metreküp kapasiteli bir kol daha eklenerek boru hattı kapasitesinin artırılması beklenmektedir.

Pekin’in Çin istikametinde bir doğalgaz boru hattı inşası için Türkmenistan’a sağladığı 4 milyar dolarlık kredinin geri ödenmesi nedeniyle Türkmen gazını düşük fiyatlardan satın aldığı gerçeği göz önüne bulundurulduğunda, Türkmenistan’ın gaz sektörünün tam potansiyelini ortaya koyamadığı ve ülke bütçesine istenen katkıyı getirmediği görülmektedir. Buna ilaveten, ülkenin İran’a olan doğal gaz transferi Tahran’ın doğal gaz borcundan dolayı 2017 yılında durdurulmuştur.

Tüm doğal gaz ihracatı yönlerinde ayrı ayrı sıkıntı yaşayan Türkmen hükümeti devasa kapasitesini dünya pazarlarına aktarmak ve doğal gaz ihracatındaki sınırlı seçeneklerine alternatif bulmak için diğer enerji iş birliği yollarını değerlendirmesi gerekmektedir. Bu bağlamda Güney Asya pazarını hedefleyen Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan (TAPI) ve Avrupa pazarını hedefleyen Trans Hazar Boru Hattı (TCP) projeleri ortaya atılmıştır. TCP’nin Güney Kafkasya Doğalgaz Boru Hattı ile bağlantısı nedeniyle Güney Kafkasya Boru Hattı Gelecekteki Genişlemesi olarak da bilinmektedir. Hazar gazı ve mavi hidrojen için Avrupalı alıcılara TCP’yi bağlamanın iki yolu öngörülmektedir.

Bunlardan ilki, söz konusu boru hattı Azerbaycan’daki Trans-Anadolu (TANAP) ve nihai alıcısı İtalya olan Trans-Adriyatik (TAP) doğalgaz boru hatlarına erişim sağlayan Güney Kafkasya doğalgaz boru hattına (Bakü-TiflisErzurum) eklenebilir. İkinci yol ve en doğrudan bağlantı, TCP’yi Gürcistan’dan Romanya’ya Karadeniz altından önerilen Beyaz Akım boru hattı ile bağlamaktır. Hazar Denizi’nden geçen 16 milyar metreküp kapasiteli 300 kilometrelik söz konusu doğalgaz boru hattının inşası 1990’lı yıllardan bu yana gündemde olmuş ve deniz altına döşenecek boru hattı ile Azerbaycan’a ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya gaz sağlanması hedeflenmektedir.

Ancak o dönemde Azerbaycan ile Türkmenistan arasında Hazar Denizi’ndeki tartışmalı gaz sahası ve Hazar Denizi’nin kara sınırlarıyla ilgili hukuki anlaşmazlık sorunu gibi çözümlenmemiş birçok sorun bulunuyordu. Bu bağlamda ilk adım Hazar Denizi’nin statüsü sorununu çözmek olmuştur. Beş Hazar ülkesi, 12 Ağustos 2018’de Kazakistan’ın Aktau şehrinde “Hazar Denizi’nin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme”yi imzalamış ve Hazar Denizi’ne kıyısı olan devletler arasında bazı sorunlar çözülmüştür.

Bu belgeye göre Hazar Denizi, özel statülü kapalı bir deniz olarak tanımlanmış ve Hazar Denizi’nin deniz yatağı boyunca gaz boru hatlarının veya telekomünikasyon kablo hatlarının döşenmesinin Hazar Denizi’ndeki tüm ülkelerin değil, sadece bu hatların geçtiği ülkelerin onayını gerektireceği hususu kabul edilmiştir. Ardından 21 Ocak 2021’de Azerbaycan ve Türkmenistan, 2021’de adı “Dostluk” olarak değiştirilen “Kepez” veya “Serdar” adlı uzun süredir tartışmalı Hazar gaz sahasının ortak keşfi ve geliştirilmesi konusunda hükümetler arası bir mutabakat zaptı imzalamıştır. İki ülke devlet başkanları, bu anlaşmanın enerji iş birliğinde yeni bir aşamaya vesile olacağını açıklamıştır. Bu iş birliğinin, Trans-Hazar doğalgaz boru hattı projesinin hayata geçirilmesi ve Hazar kıyı devletlerinin ekonomik potansiyellerini gerçekleştirmeleri için fırsatlar yaratacağı düşünülmektedir. Şu anda, Trans-Hazar doğalgaz boru hattının inşası için hiçbir yasal veya uluslararası engel bulunmamaktadır. Böylece, Trans-Hazar doğalgaz boru hattının inşası ve Güney Gaz Koridoru ile bağlantısının gerçekleşmesi daha gerçekçi dururken, Türkmenistan için aslında gerekli bir proje haline gelmektedir. Türkmenistan, enerji sektöründe Azerbaycan ile iş birliği yaparak sonunda Avrupa pazarına girebilecek ve Avrupa Birliği’nin (AB) enerji güvenliğinde önemli bir oyuncu olarak rolünü gösterebilecektir. Aşkabat, bunun ülkenin enerji endüstrisini geliştirmesi ve doğalgaz ihracatını artırması için istisnai bir şans olduğunu değerlendirmektedir ve bu çerçevede 11 Şubat 2021’de Güney Gaz Koridoru Danışma Konseyi bünyesindeki VII. Bakanlar toplantısında konuşan “Türkmengaz” Başkanı Batır Amanov, Güney Gaz Koridoru’nun AB’ye yönelik enerji arzını çeşitlendirmede çok önemli bir rol oynamakta olduğunu açıklamıştır. Güney Gaz Koridoru ile ilgili başarılı iş birliğinin altını çizerek, bu gaz boru hattının ve tüm bölümlerinin gelecekte Türkiye ve Avrupa ülkelerinin enerji güvenliğini artırmada önemli bir rol oynayabileceğini kaydetmiştir.

Tüm yasal boyutların çözülmesinden sonra projenin uygulanması için tek önemli konu finansmandır. Projenin bütçesi yaklaşık 2 milyar dolar olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla, bu ölçekteki birçok gaz boru hattı projesi genelde katılımcı ülkelerden birinin doğrudan finansmanı ile hayata geçirilmektedir ve Türkmenistan’ın projeye bir tür finansal katılımının olması beklenmektedir. Enerji güvenliği alanında ana önceliği enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi olan AB ülkelerinin de, Trans-Hazar doğalgaz boru hattı projesine destek vermesi beklenmektedir. Rusya ve İran’ın Hazar Denizi’nin kirlenmesi ile ilgili çevresel kaygılarını dile getirmeleri ve olası bir Hazar boru hattı projesine karşı çıkabilmeleri bu projenin önünde bir başka engel oluşturmaktadır. Hem Rusya’nın hem de İran’ın, içinde yer almadıkları böyle bir boru hattı projesine tarihsel olarak karşı olmaları dikkat çekicidir. Rusya’nın bölgedeki enerji tekelini kimseyle paylaşmak istemediği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda Rusya, enerji güvenliğini sağlamak için bu tür projelere TürkAkım gibi alternatif projeler geliştirmiştir. TürkAkım projesinin gündeme gelmesiyle birlikte TCP önemini kaybetmiş gibi görünse de, TCP’nin önündeki siyasi sorunların ortadan kalkması ile söz konusu proje, enerji ihtiyacını çeşitlendirmek isteyen AB için bulunmaz bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda, mali sorunları çözdükten sonra, Trans-Hazar doğalgaz boru hattının inşası bölgedeki doğalgaz denkleminde şu anda en gerçekçi alternatif olarak kabul edilmekte olup, yakın gelecekte projenin başlamasına yönelik uluslararası adımları gözlemleyebiliriz. Yazar Zhuldyz Kanapiyanova, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Moskova’da düzenlediği basın toplantısında Kremlin’in Kafkasya’da üç Kafkas devleti Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile bunların üç “büyük komşusu” Rusya, Türkiye ve İran’dan oluşan yeni bir “3+3 formatının” kurulmasını önerdiğini duyurdu. Bakan, formatın güvenlik, ekonomik ve ulaşım ilişkilerinin önündeki engelleri kaldırma konularını ele alacağını açıkladı. Bunun öncesinde Bakan Lavrov, İranlı mevkidaşı Hüseyin Emir Abdullahiyan ile Moskova’da bir görüşme gerçekleştirmiştir (Anadolu Ajansı, 06.10.2021). Türkiye ve Azerbaycan, Azerbaycan’ın Nahçıvan bölgesinde “Sarsılmaz Kardeşlik” ortak askeri tatbikatını gerçekleştirdi. Tatbikatın amacı, Türk ve Azerbaycan kara kuvvetleri arasındaki dostluk, iş birliği ve koordinasyonu geliştirmek, birlikte çalışabilirliği artırmak için bilgi ve deneyim paylaşmaktır. Askeri tatbikatlar aynı zamanda, daha geniş bir bölgesel barış çabasının bir parçası olarak Türkiye ile Ermenistan arasındaki ilişkileri normalleştirme çabalarını canlandırmayı da amaçlamaktadır (Rferl.org, 06.10.2021). Kırgızistan Dışişleri Bakanı Ruslan Kazakbayev, Rusya’nın Kırgızistan Büyükelçisi Nikolay Udoviçenko ile görüştü. Görüşmede taraflar, yaklaşmakta olan ikili dış politika etkinliklerinin saatlerini senkronize ederek, uluslararası ve bölgesel gündemin konuları hakkında görüş alışverişinde bulunarak, Kırgız-Rus iş birliğinin güncel konularını ele aldılar. Taraflar ayrıca, iki ülke cumhurbaşkanlarının bu yıl Moskova ve Soçi’de gerçekleştirdikleri toplantıların ardından varılan anlaşmaların pratikte en kısa sürede uygulanması gereğini de kaydettiler (Kabar, 09.10.2021). Ukrayna Dışişleri Bakanı Dmytro Kuleba ve Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu Ukrayna’nın batısındaki Lviv kentinde bir görüşme gerçekleştirdi. Görüşmede Kuleba, Ukrayna’nın Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) üye ülkeleri ve Karadeniz bölgesindeki ortak ülkelerle iş birliğini derinleştirmeye istekli olduğunu belirtti. Bakan Kuleba, NATO ülkelerinin Ukrayna, Gürcistan ve hatta Moldova ile birlikte Karadeniz bölgesi konusunda güçlerini birleştirebileceklerini açıkladı (Xinhua, 08.10.2021).

Macaristan’daki Kırgızistan Büyükelçiliği’nin resmi açılış töreni Budapeşte’de yapıldı. Etkinliğe Macaristan Dışişleri ve Ticaret Bakanı Peter Szijjarto, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Macaristan Ofisi temsilcileri, Kırgızistan’ın Macaristan Fahri Konsolosu Endre Erdos ve Macar üniversitelerinde eğitim alan Kırgız öğrenciler katıldı. Büyükelçiliğin açılmasının, Macaristan ile Kırgızistan arasındaki ikili ilişkilerin gelişmesinde tarihi bir olay olması beklenmektedir (Kabar, 05.10.2021). Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye Savunma Bakanları Zakir Hasanov, Juanşer Burçuladze ve Hulusi Akar, Gürcistan’ın başkenti Tiflis’te üçlü bir görüşme gerçekleştirdi. Taraflar, çatışmaların çözümünde uluslararası hukukun mutlak önceliği ve toprak bütünlüğüne saygının altını çizerek, bölgede askeri iş birliği, istikrar ve barış konularını görüştüler. Toplantının sonunda Bakanlar, esas olarak üç ülke arasındaki iş birliğini daha da geliştirmeye odaklanan Üçlü Toplantı Sonuç Bildirisi’ni imzaladılar (Anadolu Ajansı, 05.10.2021).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye, gümrük konularında üçlü bir komite kurulmasına ilişkin protokol imzaladı. Belgenin imzalanmasının, gümrük alanında üç ülke arasındaki iş birliğinin daha da geliştirilmesine katkıda bulunması beklenmektedir. Daha önce, üç ülke arasında Bakü-Tiflis-Kars demiryolu projesinin geliştirilmesine ilişkin üçlü bir protokolün imzalandığı bildirilmişti (Azernews.az, 09.10.2021).

Kırgızistan Enerji ve Sanayi Bakanı Doskul Bekmurzayev’in Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Şentop ile yaptığı görüşmede, Kırgızistan ile Türkiye arasında sanayi ve teknoloji alanında ikili iş birliği imkanları ele alındı. Bakan Bekmurzayev, sanayi alanında ikili iş birliğinin yoğunlaştırılmasının, Kırgızistan ile Türkiye arasındaki karşılıklı ticaretin ve ortaklığın artırılmasına temel teşkil edeceğini kaydetti. Mustafa Şentop, Türk tarafının Kırgızistan ekonomisinin gelişimini desteklemeye hazır olduğunu bildirdi (Türk Dünyası, 08.10.2021).

Bişkek’te düzenlenen Kırgızistan ve Macaristan Dışişleri Bakanları Stratejik Konseyi toplantısında Macar-Kırgız Kalkınma Fonu’nun kurulduğu duyuruldu. Bişkek merkezli fonun başlangıçtaki ödenmiş sermayesi 50 milyon dolar olarak belirlendi. Kalkınma Fonu, Kırgız Cumhuriyeti için tarım, turizm ve ekonominin diğer alanlarında öncelikli yatırım projelerini hayata geçirecektir (Türk Dünyası, 05.10.2021). Türkmenistan Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhammedov’un Özbekistan ziyareti sırasında Taşkent’te ilk TürkmenÖzbek ekonomik forumu düzenlendi. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhammedov ile çok yönlü Özbek-Türkmen iş birliğinin neredeyse tüm alanlarını kapsayan 23 belgenin imzalandığı bir görüşme gerçekleştirdi. İki ülke heyetleri, yatırım planları ve ortak ekonomik projeler hakkında değerlendirmede bulundukları bir toplantı düzenledi (Centralasia.news, 05.09. 2021). Özbekistan Tarım Bakanı Jamşid Hodjayev ve Rusya Tarım Bakan Yardımcısı Yevgeny Levin’in katılımıyla gerçekleşen çevrimiçi toplantıda Rus makamları, Özbekistan’a bir milyon hektara kadar arazi kiralamayı kabul etti. Kabul edilen karara göre, atıl durumdaki arazi tarımsal kullanım için kiralanacak ve Rusya’dan kiralanan arazide hasat edilen mahsulün tamamı Özbekistan’a ihraç edilecektir (Eadaily.com, 07.10.2021). Tacikistan Ekonomik Kalkınma ve Ticaret Bakanı Zavki Zavkizoda, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu temsilcilerinden ülkeye yapılan mali destek hacminin artırılmasına yardımcı olmaları isteğinde bulundu. Bakan ayrıca, makroekonomik modelleme ve tahmin sistemini güçlendirmek için teknik yardım sağlama ihtiyacına da dikkat çekti. Şu anda, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF), Çin İhracatİthalat Bankası’ndan sonra Tacikistan’ın ikinci en büyük üçüncü kredi veren kuruluş durumundadır. Tacikistan’ın Dünya Bankası ve IMF’ye olan toplam borcu 500 milyon doları aşmaktadır (ASIA-Plus, 07.10.2021).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.       Türk Keneşi Üye Devletleri Adalet Akademileri ve Yargı Eğitim Kurumları Temsilcileri Ankara’da düzenlenen Türk Keneşi Adalet Akademileri Birinci Toplantısı’na katıldı. Toplantı, Türkiye Cumhuriyeti Adalet Akademisi tarafından düzenlendi. Toplantıda katılımcılar, kendi kurumlarının faaliyetleri hakkında birbirlerine bilgi vererek, yargı eğitimi alanında deneyim alışverişi ve ortak stratejiler geliştirme olanaklarını görüştüler (Turkkon.org, 05.10.2021). Bişkek, Kırgızistan’da Kazakistan Kültür Günleri’ne ev sahipliği yaptı. Etkinlik, Kazakistan’ın bağımsızlığının 30. yıldönümü ile aynı zamana denk geldi. Etkinlik kapsamında çok sayıda konser, Kazak sanatçılarla toplantılar ve hatta Kazakistan’ın göçebe medeniyetini anlatan arkeolojik eserlerle tanıtımlar gerçekleştirildi. Kazakistan Kültür Günleri, A. Maldıbayev adını taşıyan Kırgız Ulusal Akademik Opera ve Bale Tiyatrosu’nda “Abay” operasıyla resmen sona erdi (Kazinform, 06.10.2021).

Kazakistan’ın Ankara Büyükelçiliği, TÜRKSOY ve Ankara’nın Keçiören Belediyesi iş birliğiyle Uluslararası Jambıl Jabayev Konferansı’nı düzenledi. Necip Fazıl Kısakürek Kültür Merkezi’nde gerçekleşen etkinliğe diplomatlar, ilgili bakanlıklardan üst düzey yetkililer ve akademisyenler katıldı. Konferansta Jambıl Jabayev hakkındaki kitabın sunumları ve akademisyenleri bir araya getiren oturumlar yer aldı. Katılımcılar ayrıca Jambyl Jabayev’in şiirlerinden bestelenen şarkıları dinleme fırsatı da buldular (Turksoy.org, 06.10.2021). “Geleceği İnşa Etmek: COVID Sonrası Sürdürülebilir İyileşmeye Katılmak” başlıklı Avrupa Birliği (AB) Orta Asya Sivil Toplum Forumu Almatı’da düzenlendi.

Etkinliğe, AB ve Orta Asya devletlerinin üst düzey yetkilileri de dâhil olmak üzere hükümet ve sivil toplumdan yaklaşık 300 temsilci katıldı. Forum katılımcıları, cinsiyet eşitliği ve gençlerin güçlendirilmesi dâhil olmak üzere, salgın sonrası sürdürülebilir iyileşme ve adil, kapsayıcı ve müreffeh bir toplum inşa etmede sivil toplumun rolünü ele aldı (The Astana Times, 06.10.2021).

Özbekistan Cumhuriyeti Turizm ve Spor Bakanlığı, Atletizm Federasyonu, Ulusal Olimpiyat Komitesi ve Navoy Bölgesi Belediyesi’nin desteğiyle “Aral’ı Korumak – 2021” spor yarışının ikinci etabını Zarafşan şehrinde düzenledi. Yarış, Özbekistan’ın çeşitli şehirlerinde art arda ikinci kez düzenlenmektedir. Etkinlik, Aral Gölü’nün kurumasının sonuçlarını hafifletmek ve sağlıklı bir yaşam tarzını yaygınlaştırmak için fikirleri desteklemeyi amaçlamaktadır (Uzdaily, 07.10.2021). Azerbaycanlı sinemacılar Murad Hüseynov ve Saddam Mehdiyev “İpek Yolu’nun İncisi” 13. Taşkent Uluslararası Film Festivali’nin “Aydınlanma ve İlerleme Adına” ödülüne layık görüldü. Festivalin genç sinemacıların eserlerini tanıtmayı amaçlayan “5 Günde Sinema” yarışmasında Murad Hüseynov’un “Vahşi Turnalar Zamanı” filmi ile Murad Hüseynov ve Saddam Mehdiyev’in yönettiği “İki Yol” filmi gösterildi.

(Azernews.az, 04.10.2021).