Ortak Türk Tarihi Türk Dünyası’nın Ortak Mirası

ORTAK TÜRK TARİHİ TÜRK DÜNYASI’NIN ORTAK MİRASI Türk halkları arasında birlik ve beraberlik yolunda son dönemlerde atılan somut adımlar dikkat çekmektedir. Bunun en güncel örneklerinden birisi Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’ne (Türk Konseyi) üye ülkelerin okullarında “Ortak Türk Tarihi” dersinin öğretilme sürecinin başlatılmasıdır. Söz konusu dersin kitabı Türk Konseyi’nin ve üye devletlerin Milli Eğitim Bakanlıklarının onayı ile Uluslararası Türk Akademisi (UTA) tarafından hazırlanmıştır. Şu an “Ortak Türk Tarihi” ders kitabını Türkiye’de 30 bin, Kazakistan’da 15 bin, Azerbaycan’da ise 10 bin öğrenci seçmeli ders kapsamında okumaya başlamıştır. Bu kitap ilk çağlardan 15. yüzyıla kadar olan dönemi kapsamakta olup, Türkler’in kurdukları devletler hakkında kapsamlı bilgiler sunmaktadır. Ayrıca kitapta Türk halklarının kültür ve adetleri ile geleneksel oyunlardaki benzerlik ele alınarak günümüze kadar aktarılış hikayeleri anlatılmaktadır. Bu yönü ile söz konusu kitabın, Türk halkları arasındaki tarihi ve kültürel bağları göstererek, farklı coğrafyalarda yaşayan gençler arasındaki ortak aidiyetin pekiştirilmesine katkı sağladığına kuşku bulunmamaktadır.

Ortak Türk Tarihi ders kitabının mimarı olan Türk Akademisi’nin ve Türk Konseyi’nin kuruluşuna yönelik ilk adım, 2009 yılında Nahçıvan’da yapılan Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları 9. Zirvesi'nde atılmıştır. Bu zirvenin ardından 25 Mayıs 2010’da Nur-Sultan’da (Astana) Türk Akademisi resmi olarak kuruldu. 2010-2012 yılları arasında Kazakistan Cumhuriyeti’nin devlet kurumu statüsünde çalışmalarını yürüten Türk Akademisi’ne 23 Ağustos 2012’de Bişkek’te düzenlenen Türk Konseyi’nin 2. Zirvesinde Kazakistan, Türkiye, Azerbaycan ve Kırgızistan’ın ortak kararıyla 24 Ağustos 2014’de uluslararası statü verildi. Bu tarihten itibaren UTA Türk halklarının dostluğunu pekiştirme yolunda tarih, dil, kültür ve medeniyet alanlarında işbirliğini geliştirmeye yönelik çalışmalara imza atmaktadır. Bu noktada bahsedilmesi gereken önemli konulardan birisi de Bişkek zirvesinde ilk kez “Ortak Türk Tarihi” ders kitabı hazırlanması ve üye ülke okullarında okutulması yönündeki öneridir. Bu öneri üye devletler tarafından oybirliği ile desteklenmiştir.

UTA tarafından 2017 yılında yapılan bir toplantıda “Ortak Türk Tarihi” kitabının yazım sürecinin Türk Konseyi’nin kontrolünde gerçekleştirildiği ifade edildi. Bu toplantıda ayrıca, Türk Konseyi’nin temsilcisi, Türk devletlerinin birlikteliklerinin güçlendirilmesine yönelik yeni kitapların destekleneceğini ifade etti. Bu çerçevede gelecekte ortak coğrafya ve edebiyat alanlarında da ders kitaplarının hazırlanacağını bu toplantıda belirtilmiştir. Ortak tarih, coğrafya ve edebiyat alanlarındaki kitapları okuyarak büyüyen nesiller, Türk dünyasındaki bu entagrasyon sürecinin daha da güçlenmesine katkı sağlayacaktır. Bu düşünce, “Ortak Türk Tarihi” ders kitabının yazarları tarafından da ifade edilmektedir.

Tarihi ve kültürel ortaklığa rağmen araya giren uzun dönemli kesintiler Türk halklarının birbirleri ile olan ilişkilerini de olumsuz yönde etkilemiştir. Bu yüzden bu eserin ortaya çıkarılmasının pek çok yönden faydası bulunmaktadır. Bu kitabın hazırlanış sürecinde Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye tarafından akademisyenler dört yıl boyunca çalışmalarını yürütmüşlerdir. Sonuç olarak “Ortak Türk Tarihi” kitabı ilk olarak Kazakistan’daki okullarda seçmeli ders olarak okutulmaya başlanmıştır. 15 Ekim 2019’da Bakü’de düzenlenen Türk Konseyi’nin 7. Zirvesi’nin ardından Azerbaycan Milli Eğitim Bakanlığı “Ortak Türk Tarihi” kitabının ülkenin eğitim müfredatına konulacağını ifade etti. Şu an Azerbaycan’da toplam 157 okulda bahsi geçen kitap ile eğitim verilmekte olup 2020 yılı içerisinde ise “Ortak Türk Tarihi” dersinin Azerbaycan’ın tüm okullarında eğitim müfredatı içerisinde yer almasının planlandığı açıklanmıştır. 2019’da Bişkek’te Kazak ve Kırgız akademisyenlerin toplantısında “Ortak Türk Tarihi” kitabının Kırgızistan’da da okutulacağı yönünde açıklamalar yapılmıştır. Söz konusu kitapta Hunlar, Sakalar, Göktürkler, Türgişler ve eski Uygur ve Kırgız hanlıkları ile Oğuzlar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Karluklar, Avarlar, Hazarlar, Karahanlı, Gazneli, Selçuklu devleti ile Azerbaycan Atabeyleri ve Harezm gibi devletlerin tarihleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Kitapta, Osmanlı, Memlük, İlhanlı, Altın Orda ve Timurlular devletleri hakkında da bilgiler bulunmaktadır. Genel olarak kitapta Türkler’in dünya ve insanlık tarihine katkıları konularında pek çok önemli tarihi bilgiler de anlatılmaktadır. Bu kitabı okuyan okuyucular, “Türk Dünyası nedir, Türk halkları kimlerdir ve bu alanda ana meseleler nelerdir?”

sorularına da cevaplar bulacaklardır. Ortak Türk Tarihi kitabında, Türk halklarının diğer milletlerin dini inançlarına gösterdiği saygı hususu da örneklerle gösterilerek okuyucuların, farklı din ve inançlara karşı hoşgörülü bireyler olmaları amaçlanmaktadır. Buna ek olarak dönemin ortak edebi şahsiyetleri ile onların eserlerinin manevi zenginliği hakkında da bilgiler verilmektedir.

“Ortak Türk Tarihi” hali hazırda, sayılan devletlerde seçmeli ders olarak öğrencilere eğitim vermektedir. Lakin uzmanlar bu dersin yakın gelecekte zorunlu dersler arasına alınması gerektiğini ifade etmektedirler. Günümüzde Türk dili konuşan devletler arasında işbirlikleri artırılmakta ve aynı zamanda diplomatik ilişkiler de çeşitlendirilerek geliştirilmektedir. Bu yüzden Türk Konseyi’ne üye devletlerin devlet okullarında “Ortak Türk Tarihi” kitabının yakın gelecekte zorunlu dersler arasında yerini alma olasılığı oldukça yüksek görünmektedir. Kitabın incelediği dönemin, orta çağa kadar belirlenmesi noktasının da ayrıca bir önemi bulunmaktadır. Çünkü bu dönemde şimdiki gibi farklı milletlere ve devletlere bölünmeler henüz yaşanmamış olduğundan olmasından dolayı Türk Konseyi’ne üye devletler ile tüm Türk halklarının ortak tarihi hazinesi, tarihi şahsiyetleri ve önemli tarihi olayları öne çıkarılarak anlatılabilmiştir. Bu yüzden kitabın yazarları, bu ilk bölümün yazımında fazla zorlanmadıklarını belirtmektedirler. Kitabın 9. sınıflar için hazırlanacak olan ikinci bölümü ise 15.-21. yüzyıl dönemini kapsayacaktır. Bu kitap ise Babür devletinin kuruluş tarihi ile başlayarak Osmanlı devletinin yükseliş dönemi ve Kazak hanlığının kuruluş süreci gibi tarihi kaynaklarla kanıtlanmış dönemler hakkında bilgiler içerecektir.

“Ortak Türk Tarihi” kitabı, Azerbaycan, Kazak, Kırgız ve Türkçe gibi Türk dillerinin yanı sıra Rus dilinde de yayınlanmıştır. Kitabın Rus dilinde hazırlanmasının nedenleri arasında Sovyet Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlığını kazanan pek çok ülkede halihazırda hatırı sayılır orandaki okulların Rusça eğitim vermeye devam etmesi gösterilebilir. Öte yandan Rusya Federasyonu içerisinde de Türk halkları bulunması da bu kararda etkili olmuştur.

Türk Konseyi’ndeki gelişmelerden bahsederken Özbekistan, Türkmenistan ve Macaristan hakkındaki yeniliklerden de bahsetmek gerekmektedir. Bilindiği üzere 2019’da Özbekistan Türk Konseyi’ne üye olmuştur. 15 Ekim 2019’da Bakü’de düzenlenen Türk Konseyi’nin 7. Zirvesi’ne Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev önderliğindeki delegasyon, ilk defa tam üye olarak katılmıştır. Zirvede, Özbekistan tarafı, Türk devletleri tarafından kurulan UTA gibi bölgesel değeri olan uluslararası bir birliğe üye olmak için hazır olduklarını ifade etmişlerdir. Bu noktada, UTA üyesi olması ile birlikte önümüzdeki dönemde Özbekistan’da da “Ortak Türk Tarihi” dersinin eğitim müfredatına girmesi beklenmektedir. Zaten kitabın hazırlanma sürecinde Özbek akademisyenlerin de söz konusu çalışmada yer aldıkları bilinmektedir.

Türkmenistan’ın durumuna bakacak olursak, Türkmenistan hali hazırda ne Türk Konseyi’nin ne de UTA’nın üyesidir. Bununla birlikte Türk devletleri tarafından düzenlenen bütün organizasyon ve toplantılara Türkmen yetkililer davet edilmeye devam edilmektedir. Önümüzdeki dönemde Türkmenistan’da da bazı yeni yönelimler beklenebilir. Macaristan ise 2018’den itibaren Türk Konseyi ve UTA’da gözlemci statüsü almıştır. Bu statünün hemen ardından 2019’da Budapeşte’de Türk Konseyi’nin temsilcilik ofisi açılmıştır. Önümüzdeki dönemde “Ortak Türk Tarihi”

dersinin Özbekistan, Türkmenistan ve Macaristan’daki eğitim kurumlarında müfredata eklenmesi beklenebilir.

Sonuç olarak, “Ortak Türk Tarihi” kitabının okutulmasına henüz yeni başlandığını belirterek, söz konusu projenin etkilerinin çok uzun olmayan bir sürede hissedileceğine kuşku bulunmamaktadır. Alanında uzman bilim insanları da bu önemli adımın, kökü bir olan Türk halklarının, ortak Türk tarihini anlamalarına ve ortak aidiyete önemli katkı sağlayacağını ifade etmektedirler. Diğer önemli bir husus ise söz konusu kitabı okuyarak büyüyen gençlerin bu engin tarihteki atalarının insanlık medeniyetine olan katkılarından tam anlamıyla haberdar olarak tarih bilincine sahip olacak olmalarıdır. Yazar Erkinbek Turgunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev Türkiye’ye yaptığı resmi ziyarette Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile görüştü. İkili görüşmenin ardından liderler, iki ülke arasında ilk defa düzenlenen Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi’nin toplantısına başkanlık ettiler. Taraflar, devletlerarası işbirliğinin çeşitli yönlerini görüşerek gelecekte atılması öngörülen önemli adımları belirleyerek, ortak projelerin birlikte gerçekleştirilmesini kabul ettiler. Ayrıca, ticaret, ekonomi ve teknoloji alanlarında işbirliğini içeren bir dizi belgeyi de imzaladılar (Kun.uz, 21.02.2020).

Kazakistan Cumhurbaşkanı KassymJomart Tokayev, Silahlı Kuvvetlerin Merkezi İstihbarat Müdürlüğü’nü ziyaret ederek dünyadaki kriz bölgelerindeki durum hakkında bilgi aldı. Ziyarette, Ayrıca, müdürlüğün birimlerinin sahip olduğu modern silah ve askeri teçhizat ürünleri hakkında sunum yapıldı. Sunumun ardından Cumhurbaşkanı Tokayev, yetkililere ülkenin askeri istihbarat sisteminin iyileştirilerek daha da geliştirilmesi talimatını verdi (Akorda, 18.02.2020).

Kazakistan Cumhurbaşkanı KassymJomart Tokayev, ülkenin yeni seçilen Baş Müftüsü Nauryzbai Kazhy Taganuly ile bir araya gelerek, Kazakistan Müslümanları Dini İdaresi’nin ülkenin birliğine, istikrarına katkı sağlaması yönündeki rolü ile tehlikeli dini hareketlerin yayılmasının önlenmesine yönelik hususları görüştü. Baş Müftü, Cumhurbaşkanına önümüzdeki dönem için Dini İdarenin bilgilendirme, etkinlikler ve hayır işleri alanlarındaki çalışmaları ve planlamalar hakkında bilgi verdi (Akorda, 21.02.2020).

Duşanbe’de düzenlenen törende Kazak diplomatları Kazakistan'ın Petropavlovsk Ağır Makine Fabrikası’nda üretilen iki çift güvenlik ekipmanını Tacikistan Adalet Bakanlığı’na teslim etti. Tacik silahlı kurumlarına teslim edilen ekipmanlar, Kazakistan’ın resmi kalkınma yardımı programı çerçevesinde gönderilmiştir. Program kapsamında daha önce Kazakistan Afganistan, Kırgızistan ve Tacikistan’a eğitim bursu ve eğitim kurumlarının inşası alanlarında insani yardımlarda bulunulmuştur (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 20.02.2020).

Tacikistan Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, ülkenin Silahlı Kuvvetlerinin kuruluşunun 27. yıldönümü anısına düzenlenen askeri geçit törenine katıldı. Törene Duşanbe kışlasından 8,000 asker katıldı. Geçit töreninin ardından ülkenin sahip olduğu askeri silahlar ve teçhizat tanıtıldı (President.tj, 21.02.2020).

Macaristan Dışişleri ve Ticaret Bakanı Peter Szijjarto, Kırgızistan’ı ziyareti sırasında Cumhurbaşkanı Sooronbai Jeenbekov ve Kırgız mevkidaşı Chingiz Aidarbekov ile ikili görüşmeler gerçekleştirdi. Bakan Szijjarto ayrıca Bişkek’teki Macaristan büyükelçiliğinin açılış töreni ile Kırgız ve Macar girişimciler iş forumuna katıldı (Kabar, 19.02.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       İran Kırgızistan’ın Naryn bölgesindeki Kırgız-Çin ortak girişimi ile 275 milyon dolar değerindeki lojistik merkezi projesi yerel halkın protestoları nedeniyle iptal edildi. Anlaşma Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in Bişkek’te düzenlenen Şangay İşbirliği Örgütü Zirvesi’ne katılımı sırasında imzalanmıştı. Anlaşma gereği AtBaşı bölgesinde Naryn Serbest Ekonomik Bölgesinde 200 hektarlık arazinin 49 yıllığına ortak girişime kiralanmasını öngörmekteydi (The Diplomat, 20.02.2020). Türkiye ve Kazakistan arasındaki ticaret hacmi 2019’da 68,5 milyon dolar artarak 2,2 milyar dolara ulaştı. Türkiye’nin Kazakistan’a ihracatı 806 milyon dolar olurken ithalatı, 1,4 milyar dolara çıkmıştır. Türkiye’nin toplam ticaret hacmi 2019’da 374,2 milyar dolar civarında olup ihracatı %2,1’lik artışla 171,5 milyar dolara çıkarken, ithalatı ise %9,1’lik bir düşüş ile 202,7 milyar dolar seviyesini bulmuştur (Trend, 19.02.2020).

Kazakistan hükümeti, Cumhurbaşkanı Tokayev'in her yıl düzenlenen Münih güvenlik konferansına katılmak üzere Münih’e yaptığı ziyaret sırasında Alman sanayi devi Siemens ile bir mutabakat zaptı imzaladı. Belgeye göre Siemens dijital teknolojiler hakkındaki bilgi birikimini Kazakistan ile paylaşarak, ülkenin önemli endüstrilerinin dijitalleşmesine katkıda bulunacaktır. Ayrıca adı geçen firma, Kazakistan’ın gelişmiş dijital teknolojiler ve ekipmanları kullanarak enerji sektörünü geliştirmesine yönelik bir yol haritası oluşturmasına da yardımcı olacaktır (Caspian News, 19.02.2020).

Özbekistan Cumhurbaşkanı Shavkat Mirziyoyev, hükümete girişimcilik alanında lisanslama ve ruhsat verme sisteminin iyileştirilmesi talimatını verdi. Bu görev kapsamındaki ana hedefler arasında insan sağlığına zarar vermeyen ticari faaliyetlerin lisanslama ihtiyaçlarının muaf tutulması, girişimcilik faaliyetlerinin düzenlenmesine ilişkin alternatif yöntemlerin tanıtılması ve lisans ve izinlerin verilmesi sürecinde şeffaf mekanizmaların geliştirilmesi konuları yer almaktadır (President.uz, 17.02.2020).

Türkmenistan hükümeti, 2020-2023 yılları arasında ülkenin farklı bölgelerinde bir dizi sanayi ve üretim tesisi kurmayı planlamaktadır. Başkan Gurbanguly Berdimuhamedov tarafından imzalanan kararnameye göre, listede seramik sofra takımı, cam ve güçlendirilmiş çelik üretecek işletmeler yer alacaktır. Ayrıca Baherden ve Lebap çimento fabrikalarının ikinci aşamadaki inşaat çalışmalarının yürütülerek üretimin 1 milyon tona kadar artırılması hedeflenmektedir (Turkmenistan Golden Age, 20.02.2020).

Ukrayna Bakanlar Kurulu toplantısı sonrasında yapılan açıklamaya göre ülkenin çiftçilerine 2020’de 4 milyar Grivna (yaklaşık 160 milyon dolar) miktarında hükümetten mali destek sağlanacağı bildirildi. Tarım sektörüne ucuz krediler ve ekipman alınmasına yönelik finansal destek kapsamında öncelikli alanlar arasında hayvancılık, bahçecilik ve bağcılık alanları yer almaktadır (Gov.ua, 19.02.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Almatı’da Darkweb tarafından temini kolaylaştırılan yeni psikoaktif maddelerin yayılmasıyla mücadelede kolluk kuvvetleri arasında işbirliğinin geliştirilmesi üzerine beş günlük bir eğitim kursu düzenlendi. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) Orta Asya Bölgesel Bilgi ve Koordinasyon Merkezi ile ortaklaşa düzenlediği kursa Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’dan 20’den fazla yetkili katıldı. Katılımcılar, kötü niyetli içeriğe sahip web sitelerini tanımlama, anonimlik ve şifreleme ile Darkweb’in işleyişini anlama tekniklerini geliştirdiler (OSCE, 21.02.2020).

Yeni Delhi’deki Jawaharlal Nehru Üniversitesi, Kazakistan elçiliği ile birlikte düzenlediği ortak toplantıda Hindistan’daki Abu Nasr Al-Farabi’nin 1150. yıldönümüne yönelik kutlamaları başlattı. Etkinliğe Al-Farabi Kazak Milli Üniversitesinden bir delegasyon katıldı. Hindistan’daki araştırma merkezleri ve akademik enstitülerin temsilcileri Al-Farabi mirasının önemini belirtmenin yanı sıra bu tür etkinliklerin iki ülke kültürlerinin yakınlaşması adına da önemli olduğunu vurguladılar (Kazinform, 18.02.2020).

Uluslararası Cumhuriyet Enstitüsü tarafından Kırgızistan’da yapılan bir ankete göre katılanların %88’i Rusya’yı Kırgızistan’ın en önemli ekonomik ortağı olarak gördüklerini ifade ederken, %95’i ise Kırgızistan ve Rusya arasındaki ilişkileri “olumlu” olarak değerlendirmiştir. Aynı ankete katılanların %80’i Kazakistan ve Kırgızistan arasındaki ilişkileri “olumlu” olarak değerlendirirken, katılanlar %65 ile Türkiye, %64 Özbekistan, %62 Avrupa Birliği ve %55 ile Çin arasındaki ilişkileri olumlu olarak desteklediklerini belirtmişlerdir (Kabar, 17.02.2020).

Ukrayna’nın Kazakistan fahri konsolosluğunun açılış töreni, Kharkiv şehrinde yapıldı. Fahri konsolosluk, Kharkiv, Poltava ve Sumy bölgelerini kapsayacak olup Kazakistan’ın çıkarlarını takip etmenin yanı sıra iki ülke arasındaki ticari ve ekonomik işbirliğini geliştirmeye yönelik çalışmalar yürütecektir. Ayrıca Kazak vatandaşlarının ve Kazakistan kökenli tüzel kişilerin haklarını ve çıkarlarını korumaya özellikle dikkat edecektir (Forbes Kazakhstan, 20.02.2020).

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü’nün Kültürel İfadelerin Çeşitliliğinin Korunması ve Geliştirilmesi Sözleşmesi Özbekistan’da yürürlüğe girdi. Ekim 2005’te imzalanan sözleşme, farklı kültürel ifade biçimlerini korumak ve teşvik etmek ve bu alandaki uluslararası işbirliğini güçlendirerek farklı kültürlerin özgür iletişimi ve gelişimi için gerekli koşulları yaratmayı amaçlamaktadır (UzA, 17.02.2020).

Fransız Insurly portalına göre Özbekistan, dünyanın turizm güvenliği sıralamasında 46. sırada yer alarak Bağımsız Devletler Topluluğu ülkeleri arasında birinci sırada yer almaktadır. Sıralama, doğal afet olasılığı, sağlık hizmeti kalitesi, terörizm de dahil olmak üzere suç sayısı ve ulaşım riskleri gibi yabancı bir ülkeyi ziyaret eden turistler için başlıca risklerin analizine dayanmaktadır. Orta Asya ülkeleri arasında Özbekistan’ı sırasıyla Türkmenistan (60. sıra), Kazakistan (71. sıra), Tacikistan (93. sıra) ve Kırgızistan (106. sıra) takip etmektedir (CA-portal, 21.02.2020).