Karşılıklı Bağımlılık ve İş Birliği Çerçevesinde Orta Asya’daki Su Sorunu
KARŞILIKLI BAĞIMLILIK VE İŞ BİRLİĞİ ÇERÇEVESİNDE ORTA ASYA’DAKİ SU SORUNU Su kıtlığının, Orta Asya’nın yakın gelecekte yüzleşmek durumunda olduğu en ciddi sorunlardan biri olduğu iyi bilinmektedir.
Dünya Kaynakları Enstitüsü verilerine göre, Türkmenistan son derece yüksek su sıkıntısıyla karşı karşıya kalan ilk 17 ülke arasında yer almaktadır; Özbekistan ve Kırgızistan, bu sıralama listesinde en çok su sıkıntısı çeken ilk 40 ülke listesinde yer alırken, Kazakistan ve Tacikistan orta-yüksek oranda su sıkıntısı tehdidi altındadır. Orta Asya’daki su kaynaklarıyla ilgili zorlukların, iklim değişikliği ve nüfus artışının mevcut 75,4 milyondan 2050 yılına kadar 100 milyona ulaşmasıyla daha sıkıntılı hale gelmesi beklenmektedir. Bölgede hakim olan kurak ve yarı kurak çevre koşulları nedeniyle Orta Asya ülkeleri ekonomik olarak su kaynaklarına oldukça bağımlıdır. Bölgedeki su sorunlarına ilişkin tahminler o kadar dramatiktir ki, Orta Asya ülkeleri arasında tatlı su rekabetinin kızışmasına bağlı olarak silahlı çatışmaların başlama ihtimali bölge için öngörülen yüksek risklerden biridir.
Orta Asya’daki en yakın su risklerinin, beş büyük nehir havzasından ikisi ile ilişkili olduğuna dikkat edilmelidir. Seyhun ve Ceyhun bölgenin nehir suyunun yaklaşık %90’ını oluşturan bölgedeki en önemli su kaynaklarıdır. Bu iki ana nehir havzası, beş Orta Asya devletini birbirine bağlamakta olup, Tacikistan, Özbekistan ve Kırgızistan nüfusunun büyük çoğunluğu için ana geçim kaynağıdır. Diğer bir ifadeyle, Orta Asya nüfusunun beşte dördü Seyhun ve Ceyhun nehir havzalarında yaşamaktadır. Ayrıca, söz konusu bu iki nehir, 1960’lardan bu yana insan faaliyetleri nedeniyle hacminin yaklaşık %80’ini kaybederek küçülen Aral Gölü’nü besleyen yegâne nehirlerdir.
Orta Asya’daki su sorunu, iki büyük nehir boyunca yer alan ülkelerin su kaynaklarına farklı erişimleri olması ve nehirlerden gelen suyun kullanımına ilişkin çıkarlarının çoğu zaman birbiriyle çelişmesi nedeniyle karmaşıktır.
Tacikistan ve Kırgızistan, aşağı havza ülkeleri tarafından tarım için kullanılan toplam tatlı suyun %80’inden fazlasını kontrol etmektedir. Hâlihazırda bu iki ülke hidroelektrik kapasitelerini büyük ölçüde kullanamamakta olup, ihracat ve iç tüketim için elektrik üretimini artırma konusunda iddialı planları bulunmaktadır. Aynı zamanda, Türkmenistan ve Özbekistan gibi aşağı havzada yer alan ülkeler için su seviyelerindeki herhangi bir değişiklik durumu, sulu tarıma büyük ölçüde bağımlı olan bu ülkeler için kritik öneme sahiptir.
Su sorununun, Orta Asya ülkelerinin önümüzdeki on yıllarda yaşamak zorunda kalacağı ortak bir gerçeklik olduğu artık açıktır. Su sorunu, bölgede bölgesel iş birliği için benzersiz bir fırsat olarak da görülebilir. Beş Orta Asya devleti (Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan) sadece tarihi, siyasi veya sosyo-kültürel açıdan değil, su kaynakları açısından da ayrı bir bölge olarak adlandırılabilir. Su sorunu aynı zamanda beş Orta Asya ülkesinin diğer komşu ülkelere kıyasla su havzası yoluyla birbirleriyle daha fazla bağlantılı olduğunu da ortaya koymaktadır.
Orta Asya bölgesinin genel olarak birçok alanda bölgesel devletlerarası iş birliğinin düşük düzeyde olduğu parçalara ayrılmış bir bölge olduğu bilinmektedir. Bölge ülkeleri, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) dağılmasından sonra, öncelikle maden ihracatından yararlanarak küresel pazarlara başarılı bir şekilde entegre olmuştur. Onlar ayrıca aktif iş birliğine ve hatta Rusya, Çin, Türkiye ve AB gibi büyük güçlerle entegrasyona açık olma eğilimindedirler. Bununla birlikte, beş Orta Asya devleti, kendi içlerinde bölgesel iş birliği planları inşa etmede oldukça zayıf kalmışlardır. Söz konusu ülkeler, Türkmenistan hariç, ayrı ayrı farklı iş birliği yapılarına girmektedirler. Ancak bugüne kadar, beş Orta Asya devletinin tamamını kapsayan tek bir bölgesel örgüt bulunmamaktadır. 2019 yılında, bölgenin beş ülkesi arasındaki karşılıklı ticaret 6,1 milyar doları bulurken, onların dünyanın geri kalanıyla toplam ticareti 152,4 milyar dolara ulaşmıştır.
Ayrıca, Orta Asya devletlerinin, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB)
dağılmasından ardından, karşılıklı bölgesel işlerini esas olarak, SSCB’den sonra Moskova olan dış büyük aktörler tarafından düzenlendiği karşılıklı iş birliği planlarını büyük ölçüde yeniden oluşturdukları belirtilmelidir. Orta Asya devletleri arasındaki karmaşık çelişkiler ve çıkar çatışmalarının korunması ve sürdürülmesi, Moskova’nın öncü merkezi güç olarak rolünü korumasına yardımcı olmaktadır. Orta Asya devletlerinin Rusya’nın girişimlerine hevesle yanıt verdiği günümüzde, yaklaşık olarak aynı paradigma kullanılmaktadır. Örneğin Avrasya entegrasyonuna ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’ne katılarak veya öncelikle diğer bir dış aktör, Çin tarafından desteklenen Şanghay İşbirliği Örgütü’nde aktif olarak yer almaktadır. Bu durumda beş ülke arasında kapsamlı iş birliği ve koordineli eylemlere ihtiyaç duyulduğu açıktır. Bununla birlikte, Orta Asya devletlerinin, bölgedeki su sorununun ele alınması için esasen önemli olan yeni, kesin olarak bölge içi iş birliği planlarını başlatma konusunda inisiyatiften yoksun olduğunu görebiliriz. Bununla birlikte, bu bölge içi etkileşim paradigması, mevcut bölgesel ve uluslararası sorunların çözümünde geçerli bir seçenek gibi görünmemektedir.
Şimdiye kadar, Orta Asya devletleri, dış aktörler tarafından başlatılan ve desteklenen farklı bölgesel organizasyon iş birliği çerçevelerine başarıyla katılmışlardır.
Ancak, yukarıda bahsedildiği gibi, Orta Asya bölgesindeki su kıtlığı, geçici çözümleri olmayan, yalnızca bölge içi bir sorundur. Tüm bölgenin sürdürülebilir kalkınma beklentileri, önümüzdeki yıllarda giderek artan bir şekilde su yönetimine bağlı olacak ve aktörlerden birinin tarafsız duruşu, diğerlerinin birleşik çabalarını yok edebilir. Bu nedenle, Orta Asya’daki su kıtlığı sorunu, sürdürülebilir iş birliği çerçeveleri içinde beş ülkenin tamamının aktif ve kapsamlı katılımını gerektirmektedir.
Yazar Kanat Mahanov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Japarov, Bişkek’te Türkiye Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay ile görüştü. Taraflar, Hükümetlerarası Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Komisyonu’nun 10. toplantısının ve son Kırgızistan-Türkiye iş forumunun sonuçlarını değerlendirdiler. Yöneticiler, ikili iş birliğinin derinleştiğini ve 2021 yılının ilk 8 ayı boyunca karşılıklı ticaretin olumlu dinamikler gösterdiğini kaydetti. Taraflar, ikili ticaret cirosunu 1 milyar dolara çıkarma konusunda anlaştılar (Kabar, 11.09.2021).
Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman, Türk mevkidaşı Recep Tayyip Erdoğan ile bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Tacikistan’ın bağımsızlığının ilanının 30. yıldönümünü kutladı. Liderler ikili iş birliği konularını görüşerek, Afganistan’da yaşanan gelişmelere özel önem gösterdiler. Her iki cumhurbaşkanı, konu üzerindeki görüşlerinin benzerliğini teyit ettiler ve ülkede tüm etnik grupların temsilcilerinin katılımıyla kapsayıcı bir hükümet oluşturulmasının gerekliliğine dikkat çektiler (AsiaPlus, 10.09.2021). Taliban, ülkenin geçici kabinesini açıkladı. Hareketin sözcüsü Zabihullah Mücahid, kabineyi açıklarken, atamaların geçici bir hükümet için olduğunu ifade etti. Özbekistan, Afganistan’da geçici hükümetin kurulmasını memnuniyetle karşıladı. Özbekistan Dışişleri Bakanlığı, bu kararın Afganistan’da geniş bir ulusal uzlaşma sağlanmasına, sürdürülebilir barış ve istikrarın oluşturulmasına yardımcı olacağını umduğunu belirtti. Özbekistan’ın Afganistan’ın yeni devlet kurumları ile yapıcı bir diyalog ve iletişimi geliştirmeye hazır olduğu ifade edildi (UzReport, 08.09.2021). Türkiye ve Azerbaycan, Azerbaycan’ın Laçin bölgesinde ortak askeri tatbikat başlattı. Tatbikatlar, iki ülke arasındaki askeri iş birliği anlaşmasına uygun olarak gerçekleştirildi. Tatbikatların temel amacı, muharebe operasyonları sırasında iki ülke ordularının birliklerinin birlikte çalışabilirliğini geliştirmek ve komutanlar arasındaki askeri karar verme becerilerini ve birimleri kontrol etme yeteneklerini geliştirmektir (Eurasianet.org, 10.09.2021). Beş Orta Asya ülkesinin Dışişleri Bakanları, Orta Doğu ve Kore Yarımadası da dahil olmak üzere dünyanın çeşitli bölgelerinde yeni nükleer silahsız bölgeler oluşturma çabalarını destekleyen ortak bir bildiri yayınladı. Belge ayrıca, İran’ın nükleer programının barışçıl niteliğini bölgesel ve uluslararası güvenlik çıkarları doğrultusunda kapsamlı bir ortak eylem planı doğrultusunda sürdürülmesinin sağlanmasına yönelik kararlığının da altını çizmektedir. Dışişleri bakanları ayrıca, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme anlaşmasının uygulanmasına yönelik faaliyetlerine destek vermeye devam ettiklerini de bildirdiler (TASS, 08.09.2021). Kazakistan’ın Moğolistan Büyükelçisi Jalgas Adilbayev, Moğolistan Cumhurbaşkanı Erdenetsogt Odbayar’ın dış politika danışmanı ile görüştü. Görüşmede taraflar, Birleşmiş Milletler, Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı gibi uluslararası kuruluşlar çerçevesinde Kazakistan ve Moğolistan arasındaki iletişim konusunu ele aldılar. Moğol tarafı, araştırma verilerinin değişimi ve yeni ortak projelerin geliştirilmesi yoluyla tıbbi diplomasi alanında ikili iş birliğini genişletmeyi ve güçlendirmeyi önerdi. Taraflar, yapıcı temaslarını sürdürmek ve geliştirmek konusundaki eğilimlerini teyit ettiler (Kazinform, 07.09.2021).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Kazakistan ve Çin arasındaki yeni demiryolu güzergahı, ikili ticaret için yeni fırsatlar yaratacaktır. İlk tren şimdiden Çin’den Kazakistan’a 15 milyon dolar değerinde 1.200 ton kargoyu teslim etti. Teslim edilen mallar arasında kumaşlar, giysiler, mobilyalar ve diğer çeşitli ürünler bulunmaktadır. Ürünler Kazakistan’ın ardından diğer Orta Asya ülkelerine de gönderilecektir. Önceleri deniz yoluyla Avrupa’ya, ardından demiryolu ve karayoluyla Orta Asya’ya nakledilen malların ticari maliyetleri bu yeni rota sayesinde önemli ölçüde azalacaktır (Qazaq TV, 10.09.2021). Kazakistan ile Rusya’nın Astrahan bölgesi arasındaki ekonomik iş birliği salgına rağmen derinleşmektedir. 2021’in ilk yarısında iki bölge arasındaki ticaret cirosu 8.2 milyon dolara ulaştı. Bölgedeki 34 işletmede Kazak sermayesi bulunmaktadır. Kazakistan’ın Astrahan Başkonsolosluğu’nun açılmasının yanı sıra Kokşetau’da yapılacak olan Bölgeler Arası İşbirliği Forumu’nun ortaklığı artırması beklenmektedir. Ayrıca ülkeler, Hazar Denizi’nin potansiyelini kullanarak turizm sektörünü geliştirmeyi planlamaktadır (Qazaq TV, 10.09.2021).
Tacikistan ve Özbekistan ortak bir yatırım şirketi kurdu. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev geçtiğimiz günlerde ilgili bir kararnameyi imzaladı. Şirketin başlangıç sermayesi 12 milyon dolar olarak belirlenmiş olup ardından 50 milyon dolara çıkarılması planlanmaktadır. İki ülke arasında Haziran ayında imzalanan ilgili hükümetlerarası anlaşma, şirketin kurulmasına temel teşkil etmektedir. Özbekistan Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Fonu gerekli fonun %75’ini sağlayacak olup Tajinvest ise kalan %25’ine katkıda bulunacaktır (UzReport, 09.09.2021). Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, mevkidaşı Alexander Lukaşenko ile Moskova’da bir araya gelerek krediler ve doğalgaz fiyatları gibi önemli konuları ele aldılar. Başkan Putin, Rusya’nın Eylül 2021’den 2022’nin sonuna kadar Beyaz Rusya’ya vereceği kredilerin yaklaşık 630-640 milyon dolar olacağını bildirdi. Rus doğalgazı fiyatının Beyaz Rusya için 2022’de de 2021 seviyesinde kalacağını ve metreküp başına 128.5 dolara eşit olacağını kaydetti (TASS, 10.09.2021). Türk Konseyi üyesi ülkelerin Ekonomi Bakanları Bakü’de bir araya gelerek ticari ve ekonomik iş birliği anlaşmaları imzaladılar. İmzalanan anlaşmalar, çeşitli ekonomik alanlarda bilgi ve deneyim alışverişini öngörmektedir. Bakanlar, Türk dili konuşan ülkelerin her alanda başarılı bir şekilde iş birliği yaptığını belirterek, ulusal ve bölgesel ekonomileri desteklemek için ekonomik bağların daha da güçlendirilmesi çağrısında bulundular ve ticari iş birliğinin önemine değindiler (AzerNews, 10.09.2021).
Azerbaycan Ekonomi Bakanı Mikayil Jabbarov açıklamasında, ülkenin petrol dışı ihracatının Ocak-Ağustos 2021’de %37.1 arttığını ifade etti. Bakan, rapor edilen dönemde Azerbaycan’ın petrol dışı ihracatının yaklaşık 1.6 milyar dolara ulaştığını kaydetti. Petrol dışı ihracattaki bu artış, ülkenin ticari çeşitliliğinde ilerleme olduğunu göstermektedir. Bakan, koronavirüs salgınının ardından ülkenin iş ortamının toparlanma dönemine girdiğini duyurdu. Azerbaycan, petrol dışı ihracat hacmini 2025 yılına kadar ikiye katlamayı planlamaktadır (AzerNews, 07.09.2021).
Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov. • • • • • • Özbekistan Devlet İstatistik Komitesi, Eylül 2021’de Özbekistan’ın nüfusunun 35 milyon kişiye ulaştığını bildirdi. Bu rakam 2021’in başına göre 450 bin kişilik bir artışa denk gelmektedir. Sonuçlara göre erkeklerin sayısı 17.5 milyona, kadınların sayısı ise 17.4 milyona ulaşmıştır. Toplam nüfus içerisinde Özbekler nüfusun %83.4’ünü oluştururken, onu Tacikler (%4.9), Kazaklar (%2.4), Karakalpaklar (%2.1) ve Ruslar (%2.0) takip etmektedir (Gazeta.uz, 07.09.2021).
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (BMKP) tarafından yayınlanan bir raporda, Afganistan’da gelecek yılın ortasındaki yoksulluk oranının muhtemel ticaret bağlantılarının bozulması ve finansman sorunları nedeniyle küçülmesi beklenen gayrisafi yurtiçi hasıla sebebiyle %97 artış göstereceği tahmin edilmektedir. Bu durumun uluslararası yardımın sona ermesi, kuraklık ve koronavirüs salgını ile daha da kötüleşebileceği de ifade edilmektedir. BMKP, kadın ve kız çocuklarının haklarını korumaya odaklanarak, savunmasız kişilerin ve toplulukların acil yaşam koşullarının iyileştirilmesine yardımcı olacak bir müdahale paketi sunmaktadır (Centralasia.media, 12.09.2021). Kazakistan, etnik Kazakları Afganistan’dan tahliye etti. 35 etnik Kazak, dört Kazakistan vatandaşı ve bir BM çalışanı, Kabil’den özel uçakla Almatı’ya getirildi. Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, uçuşun organizasyonuna katılan diplomatlara, tüm devlet kurumları çalışanlarına ve katkısı olan bütün görevlilere teşekkür etti. Daha önce, Afganistan’dan 200’den fazla BM personeli ve Sivil Toplum Kuruluşları üyeleri Kabil’den iki uçuşla Almatı’ya tahliye edilmiştir (Informburo.kz, 09.09.2021).
Türkiye’nin Moğolistan Büyükelçisi Zafer Ateş, Başkent Valisi ve Ulan Batur Belediye Başkanı Dolgorsürengiin Sumyaabazar ile görüştü. Taraflar, Ulan Batur ve Ankara şehirleri arasındaki ilişkileri ve iş birliğini güçlendirmeyi amaçlayan sosyal sektörde iş birliği fırsatlarını keşfetme konusunda anlaştılar. Ulan Batur ve Gaziantep’in bu yıl kardeşlik bağlarının kuruluşunun 10. yıldönümünün kutlandığının ifade edilmesinin ardından taraflar, ortak proje ve programların uygulanması yoluyla ikili ilişkileri ve iş birliğini ilerletme kararlılıklarını dile getirdiler (Montsame.mn, 08.09.2021).
TÜRKSOY, Kırşehir’de Türk dili konuşan ülkelerden yetenekli sanatçılar ile bir sergi düzenledi. Azerbaycan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye’den katılan sanatçılar, Türkiye’nin Kırşehir şehrinin tarihi ve doğal mekanlarından esinlenerek sanat eserlerini sundular. TÜRKSOY Gençlik Korosu, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ın bağımsızlığının 30. yıldönümü dolayısıyla düzenlediği turne kapsamında Türkiye’de de konser verdi (Azernews.az, 10.09.2021).
Kırgızistan’ın Bişkek şehrinde Komuz Günü kutlandı. Komuz, tek bir tahta parçasından (genellikle kayısı) yapılan, geleneksel olarak bağırsaktan ve modern zamanlarda ise genellikle misina yapılan üç teli olan ulusal bir müzik aletidir. Kutlamanın şerefine Bişkek’in merkezindeki tiyatro meydanında bir gala konseri düzenlendi. Halk çalgıları orkestrası, komuzistler topluluğu ve Bişkek sanat okulunun 150 öğrencisi ile birlikte Kırgız milli müziği eserlerini başarıyla seslendirdi (09.09.2021, Kabar.kg).
