2010-2020’de Kazakistan’da Etnik Çeşitlilikte Değişim

2010-2020’DE KAZAKİSTAN’DA ETNİK ÇEŞİTLİLİKTE DEĞİŞİM 120’den fazla etnik grubun yaşadığı Kazakistan, Sovyet sonrası devletleri arasında en çok etnik çeşitliliğe sahip ülkedir. Ülkenin çoklu etnik gruplara sahip yapısı, karmaşık tarihi olayların ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nden (SSCB)

kalan mirasın sonucudur.

Kazakistan’ın toplam nüfusu, yakın zamanda 2010 yılına göre 2.428.505 kişi artarak, yani %14.9’luk bir artış göstererek, 18.631.779 kişiye ulaşmıştır. Dolayısıyla, son on yılda ortalama yıllık nüfus artışı %1.1’in biraz üzerinde gerçekleşmiştir. 2010’dan 2020’ye kadar olan dönem, bağımsız Kazakistan tarihinin en hızlı nüfus artışının yaşandığı on yıl olmuştur. Bu hızlı demografik eğilimlerin, ülke nüfusunun etnik yapısına da bazı değişiklikler getirdiği görülmektedir.

En son istatistiksel veriler temelinde son on yılda Kazakistan’da meydana gelen demografik eğilimlerin etnik boyutlarını analiz edebiliriz. Söz konusu veriler, ikinci seviye idari bölümler düzeyinde (bölgeler) Kazakistan’daki 30 ana etnik grup hakkında bilgi sağlamaktadır. Bu sayede 2010-2020 döneminde Kazakistan’daki etnik grup değişikliğinin mekânsal bir temsili oluşturulmaktadır. Verilere göre, etnik Kazaklar arasındaki demografik büyüme, son on yılda ülkedeki toplam nüfus artışının %88.9’unu oluşturmaktadır. On yıl içinde etnik Kazakların sayısı 2.472.579 kişi artarak, 10.292.242’den 12.764.821’e yükselmiştir. Diğer etnik gruplar arasında da önemli bir nüfus artışı görülmektedir. Örneğin, etnik Özbekler, 136.587 kişiyle nüfus artışına en büyük katkı yapan ikinci etnik grup olmuştur. Özbekleri, Uygurlar (+45.592), Azeriler (+25.000), Türkler (+14.019)

ve Kırgızlar (+13.369)

izlemektedir. Toplamda, istatistiklerde belirtilen 30 etnik gruptan 17’sinin nüfusunda artış gözlemlenmektedir.

Göreceli olarak, etnik Kırgız azınlık, ilgili dönemde %64.4 oranıyla en büyük nüfus artışını kaydetmiştir. Dunganlar ise %36.3 ile ikinci en büyük artış oranını göstermişlerdir. Dunganları, Özbekler (%29.4), Tacikler (%28.6) ve Azeriler (%28.6) izlemektedir.

Öte yandan, ilgili dönemde bazı etnik grupların sayısının azaldığı istatistiklerden görülmektedir. Ülkedeki en büyük ikinci etnik grup olan etnik Rusların yanı sıra diğer Slav ve Avrupa kökenlilerin sayısı hem sayı hem de yüzde olarak azalmaya devam etmektedir. Örneğin, 2010-2020 döneminde etnik Rusların toplam sayısı %6.9 ile 261.192 kişi azalmıştır. Diğer Slav gruplarının sayısında göreceli olarak daha da büyük bir düşüş görüldüğü ifade edilebilir. Etnik Ukraynalıların sayısı neredeyse beşte bir (%19.4) azalırken, Beyaz Rus ve Polonyalı etnik gruplar sırasıyla %18.2 ve %12.5 oranında azalmıştır.

Kazakistan, esas olarak Rusya’ya yoğun göçler nedeniyle Slav nüfusunu kaybetmeye devam etmektedir. Bununla birlikte, Slav toplumundaki düşük doğum oranı da nüfuslarının sayısının azalmasına katkıda bulunan bir faktör olabilir.

Yüzde olarak en büyük nüfus düşüşü, Mordvinler (-%29.7), Çuvaşlar (-%20.3) ve Çirmişler (-%19.7) gibi küçük azınlıklar arasında kaydedilmiştir. Bazı çok küçük azınlıkların aşırı derecede büyük düşüş yaşamasının, mutlaka büyük bir göç veya anormal derecede düşük doğum oranları anlamına gelmediğini belirtmek önemlidir. Küçük etnik topluluklarda hızlı bir nüfus düşüşü, karma evliliklerin veya kültürel asimilasyonun bir sonucu olabilir. Bu durum, genellikle, coğrafi olarak uzak mesafelerde dağılmış küçük etnik topluluklar için geçerlidir. Zira az sayıda insan için belirli etnik kimliklere bağlı kalmak zordur. Nüfus oranlarında düşüş yaşanan diğer etnik kökenler arasında Litvanyalılar (-%8.2), Bulgarlar (-%6.5), Yunanlılar (-%4.7), Başkurtlar (-%4.2), Moldovalılar (-%3.5), Almanlar (-%1.8) ve Tatarlar (-%1.7)

yer almaktadır.

Kazakistan’daki Avrupalı etnik grupların çoğunun demografik düşüş gösterme eğiliminde olmasına karşın, Müslüman olan etnik toplulukların pozitif bir demografik büyüme sergilediğini belirtmek gerekmektedir. Bu durum, aile meseleleri ve demografik performans söz konusu olduğunda Müslüman etnik grupların geleneksel muhafazakâr değerlere bağlılığının bir göstergesi olarak yorumlanabilir. İstatistiklerin karma etnik kökenleri hesaba katmadığı ve etnik kökenine göre “diğerleri” olarak belirtilen nüfus kategorisinin olduğu belirtilmelidir. “Diğerleri” olarak sınıflandırılan nüfus sayısı, son on yılda %25.5 oranında artarak 2020’de 124.132 kişiye ulaşmıştır. Şu anda kayıtlı tüm evliliklerin yaklaşık %16’sı, farklı etnik kökenlerden insanlar arasındaki karma evliliklerdir. Karma evliliklerde doğan bebeklerin çoğunun bu kategoride olması çok muhtemeldir. Bu bağlamda, karma evliliklerin kademeli olarak artması, karma etnik kökene sahip insanların sayısının çoğalmasına yol açtığı söylenebilir. Genel itibariyle, 2010-2020 döneminde Kazakistan’da nüfusun etnik açıdan homojenleşmesine doğru önemli bir değişim olduğu söylenebilir. HerfindahlHirschman endeksini (HHI) kullanarak bölge düzeyinde etnik çeşitliliği ölçebiliriz. 𝐻𝐻𝐼 = ∑𝑁 𝑖=1 𝑠𝑖 , burada 𝑠𝑖 etnik grubun yüzde payı ve 𝑖𝑁 etnik grup sayısıdır. Mutlak homojenlik olduğu zaman 𝐻𝐻𝐼 endeksi 1’e tekabül eder, heterojenliğin artması durumunda ise bu rakam 0’a yaklaşır. 2010’da 0.460’a tekabül eden Kazakistan endeksi, 2020’de 0.507’ye ulaşarak ilgili dönemde etnik homojenleşme yaşandığını göstermektedir.

Tahmin edilebileceği gibi, ülkenin kuzey kesimleri güney bölgelerinden daha yüksek düzeyde etnik çeşitlilik göstermektedir. Kostanay, Kuzey Kazakistan, Akmola, Pavlodar, Karagandı ve Doğu Kazakistan gibi bölgeler, esas olarak Slav nüfusunun yoğun olarak yaşadığı bölgeler olması nedeniyle nüfusun etnik bileşimi açısından en çeşitli bölgelerdir. Bu bölgeler, aynı zamanda, en yüksek göç oranlarına sahip bölgelerdir. Aynı durum etnik Slav nüfusunun yurt dışı göçlerinin yoğun yaşandığı Aktöbe ve Batı Kazakistan bölgelerinin kuzey ilçeleri için de geçerlidir. Güney Türkistan, Jambıl ve Almatı bölgeleri de önemli düzeyde etnik çeşitliliğe sahip bölgelerdendir. Almatı bölgesinde Slav nüfusu dışında etnik Uygurların varlığı, etnik çeşitlilik açısından önemli bir rol oynamaktadır. Jambıl bölgesinde ise etnik çeşitlilik, öncelikle Dunganlar ve Türkler gibi büyük etnik gruplar sayesinde mümkün olmaktadır.

Türkistan bölgesinde etnik Özbekler ve Tacikler, etnik çeşitliliğe katkıda bulunan başlıca etnik gruplardır. Aktöbe, Mangıstau, Atırau ve Batı Kazakistan gibi ülkenin batı bölgeleri ile güneyde bulunan Kızılorda bölgesi, etnik Kazakların payı %90’ın çok üzerinde olduğu için etnik bileşim açısından son derece homojendir. Şehirlerin kırsala göre etnik olarak daha çeşitli olma eğiliminde olmasının yanı sıra çeşitlilik derecesinin genellikle şehirlerin büyüklüğü ile ilişkili olması şaşırtıcı değildir. 2010-2020 dönemi için Kazakistan nüfusunun etnik bileşimi hakkında istatistiksel veriler, nüfusun kademeli olarak homojenleşme sürecinin devam ettiğini göstermektedir.

Demografik değişim rakamları farklı etnik kökenler arasında çok farklılık gösterse de Slav etnik azınlıkların göçü açık bir şekilde görülmektedir. Ayrıca, net olarak Kazakistan nüfusunun bir bütün olarak 2011’den bu yana artan bir hızla dış göç yaşadığını belirtmek önemlidir. Bu durum, tahmin edilebileceği üzere olumlu bir gelişme değildir.

Yazar Kanat Makhanov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Beyaz Rusya Cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko, Rusya’ya yaptığı çalışma ziyaretinde Rus mevkidaşı Vladimir Putin ile Soçi’de görüştü. Rusya lideri, Lukaşenko’nun Beyaz Rusya’daki cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra ülke anayasasında reformların yapılması ile ilgili önerisine desteğini ifade etti. Putin’in yaptığı açıklamaya göre Moskova, Birlik Devleti Anlaşması ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nden kaynaklananlar da dâhil olmak üzere tüm anlaşmalara olan bağlılığını sürdürmenin yanı sıra Minsk’e 1.5 milyar dolar kredi sağlayacağını ifade etti (Rusya Devlet Başkanı, 14.09.2020).

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) 2020 dönem başkanlığını devralan Arnavutluk tarafından yıllık AGİT Terörle Mücadele Konferansı Viyana’da düzenlendi. Adı geçen buluşma, AGİT bölgesinden 500’den fazla katılımcıyı yüz yüze ve çevrimiçi olarak bir araya getirdi. Hükümetlerden, devlet kurumlarından, uluslararası kuruluşlardan, sivil toplumdan ve akademik camiadan üst düzey temsilciler ve uzmanlar, terörizme yol açan şiddet içeren aşırılık ve radikalleşmeye karşı mücadelede etkili kamu-özel ortaklıklarının oluşturulması konusunda en iyi uygulamaları ve deneyimleri paylaştılar (AGİT, 15.09.2020).

Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Moğolistan’ı ziyaret ederek Cumhurbaşkanı Khaltmaagiin Battulga ve diğer yetkililerle görüşmelerde bulundu. Taraflar, ticaret hacminin 10 milyar dolara çıkarılmasını da içeren ikili kapsamlı stratejik ortaklığı güçlendirmenin ve ekonomik işbirliğini genişletmenin yollarını görüştüler.

Wang’ın ziyaretinin ilk gününde, Ulan Batur’da yaklaşık 100 kişi, Çin’in İç Moğolistan Özerk Bölgesi’ndeki okulların Çince ders kitaplarını kullanmasını zorunlu tutan Pekin’in yeni eğitim politikasını protesto etmek amacıyla toplandı (Montsame; The Diplomat, 16.09.2020). Türkmenistan ve Türkiye parlamentolarının yöneticileri, çok boyutlu devletlerarası işbirliğinin gelişimi hakkında görüş alışverişinde bulunmak üzere video konferans yöntemiyle toplantı gerçekleştirdi. Taraflar, iki ülkenin siyasi ve diplomatik, ticari ve ekonomik, kültürel ve insani alanlardaki ilişkilerini genişletmeye olan ilgisini teyit ettiler. Ayrıca, taraflar, parlamentolararası işbirliğini yoğunlaştırma ve ulusal mevzuatlarını iyileştirme konusunda tecrübe paylaşımı yapma ihtiyacını vurguladılar (Turkmenistan Today, 15.09.2020). Afganistan Dışişleri Bakan Vekili Mohammad Haneef Atmar, Tacikistan’a yaptığı ziyaretinde Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon ve üst düzey Tacik yetkililerle bir araya geldi. Taraflar, güvenlik konuları, ticaret ve ekonomik işbirliği, insanlar arası iletişimin yanı sıra bilim ve eğitim, insani yardım ve enformasyon alanlarına odaklanarak Afganlar arası doğrudan barış müzakerelerini ve ikili ilişkilere yönelik perspektifleri ele aldılar. Görüşmede ayrıca, bölgesel enerji altyapı projelerinin birlikte gerçekleştirilmesinin önemine de değinildi (Tacikistan Cumhurbaşkanı, 17.09.2020).

Gürcistan’ın başkenti Tiflis yakınlarında bulunan Vaziani ve Camp Norio eğitim alanlarında Noble Partner 2020 çokuluslu askeri tatbikatı gerçekleştirildi. Söz konusu tatbikata Gürcistan Savunma Kuvvetleri, Fransa, Polonya, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve İngiltere’den 2.700’den fazla asker katıldı. Tatbikat kapsamında uygulamalı eğitim, canlı ateş tatbikatları, kombine mekanize manevralar, terörle mücadele operasyonu ve tıbbi tahliye yapıldı (Agenda.ge, 14.09.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Hükümet toplantısında konuşan Kazakistan Tarım Bakanı Saparhan Omarov, ithalat ikamesi de dahil olmak üzere 29 ana gıda ürününün arzının sağlanması gibi gıda fiyatlarının istikrar kazanmasına yönelik tedbirleri sundu. Ülke genelinde toplam ekili alan 439.200 hektar artarak 22.7 milyon hektara ulaştı. Bu yıl hem iç talebi hem de ihracatı sağlayacak 18 milyon ton tahıl hasadı yapılması planlanmaktadır (Kazinform, 15.09.2020).

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (AİKB), Kazakistan’da cinsiyete duyarlı yeşil yatırımları desteklemek için 30 milyon dolarlık Yeşil Ekonomi Finansman Programı’nı başlattı. Girişim sayesinde ülke çapındaki haneler ve küçük ve orta ölçekli işletmeler, enerji verimliliği ve iklime uyum teknolojileri ve hizmetlerine yatırım için yaklaşık 1.500 dolarlık kredilerden yararlanabilecektir. Bu teknolojiler arasında ısı yalıtımı, fotovoltaik güneş panelleri, jeotermal ısı pompaları ve verimli sulama sistemleri yer almaktadır (AİKB, 17.09.2020).

Kırgızistan Merkez Bankası, ülkenin brüt uluslararası rezervlerinde Ağustos 2020’de 3 milyar dolar gibi rekor bir seviyeye ulaştı. Bankanın ulusal para birimini desteklemek için yaptığı on müdahaleye rağmen, yoğun altın alımlarının sonucu olarak rezervler 2020’nin başından bu yana 647 milyon dolar arttı. Merkez Bankası bu politikayı sürdürmeyi planlamaktadır. Mevcut altın ve döviz rezerv hacmi, Kırgızistan’ın 6.5 aylık ithalatını karşılamaya imkan sağlamaktadır (24.kg, 15.09.2020).

Tacikistan ve Özbekistan ticaret ve sanayi odaları, Duşanbe’de iki ülkenin iş çevrelerinin katıldığı bir toplantı düzenledi. İkili ticaret, ekonomi ve yatırım işbirliğini genişletmeyi amaçlayan etkinliğe 150’den fazla Tacik ve 40’ın üzerinde Özbek girişimci katıldı. Taraflar, gıda, tekstil, kimya, tarım, deri, elektrik mühendisliği, inşaat ve turizm sektörlerindeki potansiyel ortak yatırım projelerini görüşerek, bir dizi ticaret sözleşmesini imzaladılar (UzDaily, 19.09.2020).

Türkiye ve Ukrayna, serbest ticaret anlaşmasının imzalanmasına ilişkin görüşmeler kapsamında Ankara’da istişarelerde bulundu. Eylül 2020’nin başlarında taraflar, 2012’den bu yana aralıklı olarak devam eden müzakere sürecini yeniden başlatmayı ve karşılıklı yarar sağlayan bir çözüm bulmayı kabul etmişti. Ukrayna, Türkiye’nin getirdiği yüksek ithalat tarifelerinin Ukraynalı şirketleri olumsuz etkilemesi nedeniyle serbest ticaret alanı konusuna ilgi göstermektedir (Ukrinform, 14.09.2020).

Beyaz Rusya Maliye Bakanlığı, Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) Fonu ile 20 milyon dolarlık bir kredi anlaşması imzalamayı planlamaktadır. Para, devlet bütçesinin COVID-19’un yayılmasına karşı mücadeleye yönelik önceki harcamalarını telafi etmek için kullanılacaktır. Beyaz Rusya, adı geçen fonun ülkeye 100 milyon dolara kadar borç vermeye hazır olması nedeniyle finans kuruluşuyla işbirliğine devam edecektir. Salgının olumsuz ekonomik sonuçlarını hafifletmek için Dünya Bankası’ndan 90 milyon avroluk borç alan Beyaz Rusya, Avrupa Yatırım Bankası’ndan da borç almaya çalışmaktadır (BelTA, 15.09.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Abay’ın doğumunun 175. yıldönümü münasebetiyle Kazakistan’ın Berlin Büyükelçisi Dauren Karipov, Abay’ın eserlerini tercüme eden Alman yazar ve edebiyat eleştirmeni Leonhard Kossuth’a II. sınıf Dostluk Nişanı’nı takdim etti. Büyükelçi, Kazakistan ile Almanya arasındaki dostluk ilişkilerinin güçlendirilmesine katkılarından dolayı Kossuth’a teşekkür etti. 2007’de Abay’ın “Kara Sözler” kitabını çeviren Leonhard Kossuth, 2018’de Abay’ın şiirlerinin Almanca çevirisini yayımlamıştı (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 14.09.2020). Kazakistan’ın “Til-Kazına” Millî İlmî Uygulama Merkezi, “Türk Dünyası: Dil Durumu, Latin Alfabesi ve Metodoloji” konulu uluslararası bir çevrimiçi seminer düzenledi. Foruma Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Rusya, Türkiye ve Özbekistan’dan Türkologlar katıldı. Katılımcılar, Türk dillerinin öğretiminde geleneksel ve yenilikçi yöntemleri ve Türk halkları tarafından kullanılan farklı alfabe versiyonları da dahil olmak üzere Latin alfabesinin kabul edilmesi ile ilgili konuları görüştüler (Kazakistan Kültür ve Spor Bakanlığı, 17.09.2020).

Duşanbe’de, Tacikistan ve Özbekistan liderlerinin iki ülke arasındaki dostluğu, iyi komşuluğu ve karşılıklı güveni güçlendirmeye katkıları üzerine iki günlük konferans düzenlendi. Etkinlik, Tacik ve Özbek araştırma enstitülerinden, düşünce kuruluşlarından ve yüksek öğretim kurumlarından yaklaşık 200 akademisyen ve uzmanı bir araya getirdi. Katılımcılar, ikili stratejik işbirliğini genişletmenin ve tüm Orta Asya bölgesinin güvenliğini ve sürdürülebilir kalkınmasını sağlamanın yolları hakkında görüş alışverişinde bulundular (UzA, 15.09.2020).

UNICEF’in Türkmenistan’daki Temsilciliği, ülke medyasının baş editörleri ve muhabirleri için COVID-19 salgınının önlenmesi hakkında brifing düzenledi. Etkinlik, salgın bağlamında ebeveynlerin çocuklarına yeni gerçekliklere uyum sağlamaları konusunda nasıl iletişim kurabilecekleri yönündeki mesajları yaymaya odaklanmaktadır. Uluslararası tecrübe temelinde medya temsilcileri, hastalıktan iyileşen insanların olumlu hikayelerine yoğunlaşarak COVID-19 ile ilgili konuları raporlamaya teşvik edildi (UNICEF, 16.09.2020).

Azerbaycan Cumhuriyeti Ulusal Girişimciler (İşveren) Örgütleri Konfederasyonu (ASK), Türk dünyasının ortak zengin tarihi ve kültürü hakkında “Biz Türkleriz! Çadırımız Gök Kubbesi” adlı kitabın çevrimiçi tanıtım törenini düzenledi. Etkinliğe devletlerarası örgütlerin temsilcileri, diplomatlar, milletvekilleri ve akademisyenlerin de dahil olduğu 40’tan fazla misafir katıldı (Türk Konseyi; ASK, 16.09.2020). Kırgızistan Dışişleri Bakanı Çingiz Aydarbekov, Macaristan’a yaptığı çalışma ziyaretinde Türk Konseyi’nin Budapeşte Temsilcilik Ofisi’ni ziyaret etti. Ofisin yönetici müdürü Janos Hovari, bakana, Macaristan ile işbirliğini güçlendirme ve Avrupa kurumlarıyla daha yakın bağlar geliştirme amacını taşıyan faaliyetleri hakkında bilgi verdi. Bakan Aydarbekov, ofisin Türk Dünyasını Avrupa’da temsil etmedeki önemli rolüne dikkat çekerek, ülkesinin, ofisin çabalarına tam desteğini yineledi (Türk Konseyi, 18.09.2020).