Avrupa Birliği Ve Tacikistan: Refah İçin Yardım
Asya’daki politikasında özel bir yere sahiptir. İklim değişikliğine ve doğal afetlere eğilimli, düşük gelirli bir ülke olan Tacikistan, AB Üye Devletleri’nin küresel toplam kalkınma yardımlarının %40’ından fazlasına denk gelen bir oranla bölge ülkeleri arasında, AB’den en fazla yardım alan ülke konumundadır. Bu çalışma, AB’nin Orta Asya bölgesindeki hem ikili hem de çok taraflı bağları sürdürmedeki stratejik rolünü tanıtırken, Tacikistan ile olan ilişkilerine odaklanmaktadır.
AB’nin Tacikistan politikası, 2019’da AB’nin Orta Asya stratejisi çerçevesinde oluşturulmuştur. Söz konus strateji sayesinde Tacikistan’ın, diğer Orta Asya devletleriyle birlikte AB dış politikasındaki yeri artmış ve iki taraf arasındaki ilişkiler gelişme eğilimine girmiştir. AB ile Tacikistan arasındaki ikili ilişkiler, 2010 yılından beri yürürlükte olan Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması (OİA) üzerinden yürütülmektedir. Tacikistan, diğer Orta Asya ülkeleri gibi AB stratejisine uygun olarak Genişletilmiş Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması (GOİA) müzakerelerini başlatma teklifinde bulunsa da, görüşmeler henüz başlamamıştır. Ekonomik işbirliği açısından, Tacikistan AB ile ticaretini, daha düşük tarifelerle AB’ye ihracat yapmasına imkân veren Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GTS) programı ile yürütürken, daha tercihli tarifelerle GTS+ statüsü elde etmek için müzakereler devam etmektedir. ABTacikistan İşbirliği Konseyi’nin 19 Şubat 2021’de yapılan son (dokuzuncu)
toplantısında, hedeflenen müzakereler de dâhil olmak üzere AB ile Tacikistan arasındaki mevcut bağların güçlendirilmesine katkıda bulunacak ikili ilişkilerin olumlu gelişmesine vurgu yapıldı. Mevcut işbirliğine gelince, yoksulluğun azaltılmasında önemli ilerlemeye rağmen, Tacikistan Orta Asya ve Avrupa’nın en fakir ülkesi olmaya devam etmektedir. Ayrıca, salgının sonuçları nedeniyle artan fiyatlar ile birlikte işçi dövizlerinin ve genel büyümenin azalması, Tacikistan ekonomisinin karşı karşıya olduğu önemli risklerdendir. Tacikistan’ın işçi dövizlerine büyük ölçüde bağımlı olduğu bilinmekte olup bu rakam bazı yıllarda ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYİH) %40’ını aşan miktarlara ulaşmaktadır. Bunun nedenleri arasında ülkenin sınırlı ekonomik fırsatları, yoksulluk ve işsizlik gibi nedenlerden ötürü hayat mücadelesini devam ettirebilmesi, onu komşu ülkelerde iş olanakları aramaya zorlamaktadır. Örneğin, AB raporuna göre 2017 yılında Tacikistan’ın GSYİH’sı içerisinde işçi dövizlerinin katkısı %30.73, devlet gelirleri %29.09 ve Resmi Kalkınma Yardımı (RKY) %5.24 olup, buna AB üyesi ülkelerden gelen %0,72’lik katkı da dahildir.
Bu nedenle, AB’nin Tacikistan’daki birincil çıkarı, Tacikistan ekonomisi üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Kalkınma İşbirliği Aracı (KİA) aracılığıyla ülkenin sosyo-ekonomik kalkınmasına yardımcı olmaktır. Aslında AB kurumları, 2018-2019 döneminde 38.85 milyon dolar RKY harcamasıyla Tacikistan’ın üçüncü en büyük bağışçısı oldu.
Bu harcamaların %28’i ülkenin ekonomik altyapısının iyileştirilmesi, %27’si sosyal altyapı, %17’si sağlık, %11’i ise eğitim ve diğer amaçlar doğrultusunda harcanmıştır. Genel olarak, AB’nin Tacikistan’a yaptığı kalkınma yardımı, 251 milyon avro değerinde sağlık, eğitim ve kırsal kalkınma olmak üzere üç ana destek alanına sahip olup, 2014-2020 Çok Yıllık Gösterge Programı’nda (ÇYGP) ana hatlarıyla belirtilmiştir. ÇYGP, sosyal açıdan önemli sektörlerde altyapının geliştirilmesini desteklemenin yanı sıra politika döngüsünü kurumsallaştırarak ve hükümet çabalarını güçlendirerek Tacikistan’ın yoksulluk düzeyini düşürmeyi ve sosyo-ekonomik koşullarının kalitesini iyileştirmeyi amaçlamaktadır.
Özellikle sağlık alanı, 62.2 milyon avro destek ile temel bir sektör olarak tanımlanmakta toplam ÇYGP bütçesinin, %24.5’ini oluşturmaktadır. Yüksek nüfus artış oranları ve eksik sağlık altyapısı nedeniyle, Tacikistan diğer Orta Asya ülkelerine kıyasla yeterli sağlık hizmeti sağlamada geride kalırken, halk sağlığı için yapılan harcamalar ise bölgede en düşük seviyededir. AB, KİA aracılığıyla, yoksulluğun azaltılmasına ve sağlık altyapısının iyileştirilmesine katkıda bulunacak sağlık sektöründe yönetimi ve liderliği güçlendirmeye çalışmaktadır. Genel olarak, AB kurumları, Tacikistan’daki tüm temel sağlık bakım tesislerinin yaklaşık %63’ünün iyileştirilmesi için destek sağlamıştır. Eğitim ile mesleki eğitim ve öğretimi (MEÖ) desteklemek için, AB kurumları ÇYGP uygulama aşamalarında 75 milyon avro sağlamıştır. Finansman yoluyla, AB, eğitim ve MEÖ kalitesini iyileştirmeyi ve Eğitim ve Bilim Bakanlığı, Nüfusun Çalışma, Göç ve İstihdam Bakanlığı ile olan ilişkilerini geliştirerek reformlar aracılığıyla eğitimin ve mesleki öğretimin genel kalitesinde dönüşümün gerçekleşmesini amaçlamaktadır.
Tacikistan nüfusunun %50’sinden fazlası, 24 yaşın altında olup işgücü piyasasında gençlerin kapasitesinin geliştirilmesine de katkı sağlanırken, istihdam yaratma hızı ise nüfus artışına ayak uyduramamaktadır.
Nüfusun %73’ünden fazlası kırsal alanlarda yaşayan bir tarım ülkesi olduğundan kırsal kalkınma, Tacikistan’ın sosyal refahı için oldukça önemlidir. Bununla birlikte, kırsal kalkınmanın önünde zayıf gelişmiş altyapı, yetersiz yatırım, finansman ve tedarik zincirlerine sınırlı erişim ve diğer birçok sorun bulunmaktadır. Bu nedenle kırsal kesimdeki yoksulluk oranları hala önemli bir sosyal mesele olmaya devam etmektedir. Kırsal alanlarda yoksulluğu ortadan kaldırmak için, AB’nin KİA araçları, özellikle su yönetimi, tarımsal verimlilik ve piyasa verimliliği, tarım hizmetlerinin geliştirilmesi, tedarik zinciri ve çeşitli düzeylerde kapasite geliştirme ve kurumsal kalkınma gibi yatay faaliyetler kırsal alanların genel kalkınmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Tacikistan, doğal afetler de dâhil olmak üzere iklim değişikliğinin etkilerine karşı bölgedeki en savunmasız ülke olması nedeniyle, AB aynı zamanda çevresel sorunların nedenlerinin ve iklim değişikliğinin sonuçlarının hafifletilmesine de yardımcı olmaktadır. Bu amaçla AB, Tacikistan’a tüm ÇYGP bütçesinin %43,8’i olan 110 milyon avro tahsis etmiştir.
ÇYGP’nin yanı sıra, Avrupalı ortaklar, kilit sektörlerdeki çabaları senkronize etmek ve konumlarını Ulusal Kalkınma Stratejisi (UKS) ve onun 2021’den sonraki orta vadeli raporları çerçevesinde oluşturmak için ortak bir analiz yürütmektedir. Tacikistan ayrıca, Sivil Toplum Kuruluşları’nın (STK) rolünü geliştirmeye katkıda bulunmaya, kentsel ve kırsal STK’lar arasındaki boşluğu azaltmaya ve insan hakları konusunda işbirliğini genişletmeye odaklanılan 20182020 sivil toplumla etkileşim için AB yol haritaları çerçevesinde de çalışmaktadır. Aynı zamanda AB, Orta Asya’da Sınır Yönetimi Programı (BOMCA), Orta Asya Uyuşturucu Eylem Programı, Orta Asya’da Su (CAWa) programı, Erasmus+ fırsatları ve diğer bir dizi bölgesel programlar aracılığıyla Tacikistan’a katkıda bulunmaktadır. Afganistan’la olan sınırı, Tacikistan’a ilave güvenlik önlemleri almayı ve uygulamaları zorunlu kılmaktadır. AB’nin Orta Asya stratejisine göre, Orta Asya ve Afganistan arasındaki güçlü işbirliği bölgede barışı teşvik etmek için yeni bir parametre olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle, Afganistan da Orta Asya odaklı programlara ve projelere dâhil edilmiştir. AB, ortak projeleri koordine etmenin yanı sıra Orta Asya ve Afganistan arasındaki diyaloğu derinleştirerek, Afganistan ve sınırlarında barışın korunmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Tacikistan’ın bu süreçteki rolü hayati önem taşımaktadır. Genel olarak, AB’nin Tacikistan’daki politikası diğer Orta Asya devletleriyle karşılaştırıldığında mütevazı kabul edilmekle birlikte, AB’nin Tacikistan’a yaptığı yardımın etkisi büyüktür. AB, Tacikistan’daki reform süreçlerini destekleyerek, insanların sosyo-ekonomik koşullarının iyileştirilmesine katkıda bulunmanın yanı sıra Tacikistan'ın ticaret ve yatırım fırsatlarının tam potansiyelini ortaya çıkarmaya çalışmaktadır.
Yazar Albina Muratbekova, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Tacikistan Birinci Dışişleri Bakan Yardımcısı Kusrav Noziri ve Japonya Dışişleri Bakanlığı Orta Asya Özel Temsilcisi Shuichi Tokuda, siyasi ve ekonomik işbirliği konularını görüştükleri çevrimiçi bir toplantı gerçekleştirdi. Temsilci, Japonya Uluslararası İşbirliği Ajansı’nın Tacikistan projelerinin hayata geçirilmesini önerdi. Taraflar bölgesel işbirliğinin “Orta Asya + Japonya” kapsamında güçlendirilmesine duydukları ilgiyi ifade ettiler (Asia-Plus, 12.03.2021).
Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, çalışma ziyareti kapsamında Nur-Sultan’da bulunan Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) Genel Sekreteri Stanislav Zas’ı kabul etti. Toplantıda Stanislav Zas, KGAÖ’nün imzalanmasının 30.
yıldönümü KGAÖ’nün 20. yıldönümüne adanmış Eylem Planı taslağının hazırlanması hakkında bilgi verdi. Taraflar ayrıca Orta Asya’daki askeri-politik durum üzerine görüş alışverişinde bulunarak, muhtemel tehditleri ve önlemleri değerlendirdiler (Odkb-csto.org, 10.03.2021).
Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov geçtiğimiz günlerde Özbekistan’ı ziyaretinde Özbek mevkidaşı Şevket Mirziyoyev ile bir araya geldi. Taraflar ticaret engelleri, su ve enerji işbirliği, sınır sorunları, eğitim ve sağlık hizmetleri gibi çok çeşitli konular üzerinde görüş alışverişinde bulundular. Ortak girişim sayısını 50’ye yükseltmeyi, ortak bir fon yaratmayı ve ikili ticareti 2 milyar dolara çıkarmayı kabul ettiler. Cumhurbaşkanı Caparov, mevkidaşı Mirziyoyev’i Kırgızistan’a davet etti (24.kg, 11.03.2021).
Türkiye Dışişleri Bakanları Mevlüt Çavuşoğlu Kırgızistan'ı ziyaret ederek, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov ve Dışişleri Bakanı Ruslan Kazakbayev ile görüştü. Taraflar, çeşitli alanlarda önemli ikili projeleri hayata geçirilmesi dahil bir dizi konuyu değerlendirdi. Görüşmede, ikili ticaret hacminin 1 milyar dolara çıkarılması için her türlü çabanın gösterileceği teyit edildi (Kabar.kg,10.03.2021).
Moğolistan ve Avrupa Birliği’nin üst düzey yetkilileri kapsamlı ortaklığını derinleştirmek için üst düzey katılımlı ilk yıllık siyasi diyalog toplantısını çevrimiçi olarak gerçekleştirdi. Toplantıda, Moğolistan, demokratik ilkelere, çok taraflılığa ve kurallara dayalı bir uluslararası düzene olan bağlılığını yineledi. Taraflar, Avrupa ile Asya arasındaki bağlantının, enerji, ulaştırma ve sürdürülebilir ekonomik kalkınmaya alanlarındaki ilerlemenin önemini ele aldılar (Central Asia.media, 12.03.2021).
Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, Macar meslektaşı Peter Szijjarto ile görüştü. Taraflar, çeşitli alanlarda iş birliği sağlanması noktasında görüş alışverişinde bulunarak, uluslararası kuruluşlar bünyesinde iş birliğini ele aldılar. Toplantının ardından taraflar, bilgi ve dokümantasyon alanında iş birliği konusunda bir Mutabakat Zaptı imzaladı (Azertag.az, 10.08.2021).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Kazakistan’ın ilgili kurumları, elektrik tarifelerinin artırılmasına yönelik kararı açıkladı. Kararın gerekçesi olarak yakıt ve ekipman fiyatlarındaki artış gösterildi. Diğer bir gerekçe olarak ise salgın nedeniyle elektrik kullanımındaki azalışa bağlı olarak firmaların gelirlerindeki %7’li düşüş gösterildi.Yeni santrallerin inşa ederek, eskilerinin iyileştirilmesi, sektörün geliştirilmesinde önem arz etmektedir. Açıklamada, artan ihtiyaçlar doğrultusunda kapasitenin geliştirilmesi gerektiği, aksi takdirde 2023’ten itibaren elektrik kesintilerinin beklendi ifade edildi (Qazaq TV, 09.03.2021).
Türk şirketi Aksa Enerji, Özbekistan’da iki doğal gaz santrali daha kurmayı planladığını açıkladı. Firma her iki projeye için 450 milyon dolar yatırım yapacaktır. Şirketin planı, genel olarak Taşkent bölgesinde 240 MW ve 230 MW kombine çevrim güç ve gaz pistonlu enerji santrallerinin kurulması ile Buhara bölgesinde 270 MW gaz pistonlu enerji santralinin inşaatını kapsamaktadır. Buhara tesisinden yapılacak enerji satışlarının, tüketim garantili bir ödeme planına dayalı olacağı belirtildi (UzReport, 10.03.2021). Özbekistan Ekonomik ve Mali Politika Komitesi’nin açıklamasında Özbekistan, Kırgız-Özbek Kalkınma Fonu’nun oluşturulması yoluyla Kırgızistan’a mali yardım sağlamayı planlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda Özbekistan 50 milyon dolar kaynak ayıracaktır. Üçü Özbekistan’dan ikisi Kırgızistan’dan oluşacak beş temsilcinin yöneteceği Fon’un, Kırgızistan’daki çeşitli ekonomik projeleri finanse etmesi beklenmektedir (24.kg, 09.03.2021).
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ülkenin ilk nükleer santrali olan Akkuyu’nun dördüncü güç ünitesinin inşasının 2022 yılında yapılacağını duyurdu. Her biri 1200 MW kapasiteli dört güç ünitesinden oluşacak olan projenin tam olarak tamamlanması ile yılda yaklaşık 35 milyar kWh elektrik üretimine ulaşılacaktır. Akkuyu, Türkiye’nin elektrik arzının %10’unu karşılayacak ve en az 4000 kişiye iş imkanı yaratacaktır (TASS, 11.03.2021).
Dünya Bankası, Tacikistan’a mali yardım sağlamaya devam etmektedir. Ülkenin parlamentosu, Dünya Bankası’nın Nurek hidroelektrik santralinin ikinci aşamasının rehabilitasyonu için 36.5 milyon dolarlık ek hibe ayırdığı anlaşmayı oybirliği ile onayladı. Tesis, ülkenin toplam enerji talebinin %50’sini karşılamaktadır. Tesisin ilk aşamasının rehabilitasyonu için Tacikistan’a uluslararası kalkınma kurumlarından 325 milyon dolardan fazla para aktarılmıştır (Asia-Plus, 11.03.2021). Ukrayna, farklı projelerin uygulanması için uluslararası finans kuruluşlarından aktif olarak kredi ve yatırım çekmektedir. Ülkenin Maliye Bakanlığı’nın açıklamasına göre 1 Mart 2021 itibariyle toplam ortak proje sayısı 40’a ulaşmıştır. Bu ortak programlar için Ukrayna 5.66 milyar avro ve 3.09 milyar dolar değerinde kredi çekebilmiştir. Ülke, şimdiden 1.73 milyar dolar ve 1.69 milyar avronun aktarımını gerçekleştirmiştir. Ukrayna, ilave 18 yatırım projesini uygulamayı ve aynı kaynaklardan 590 milyon dolar ile 2.15 milyar avro çekmeyi planlamaktadır (Ukrinform, 11.03.2021).
Hazırlayanlar Saule Akhmetkaliyeva, Kanat Makhanov. • • • • • • Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Konseyi) Genel Sekreteri Bagdad Amreyev, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev ile görüştü. Toplantıda Genel Sekreter Bagdad Amreyev, Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev’e Türk Konseyi’nin faaliyetleri hakkında bilgiler sundu. Görüşme sırasında Cumhurbaşkanı Tokayev Türk Konseyi’ne üye devletler arasındaki işbirliği olanakları içerisinde Türk Yatırım Fonu’nun kurulmasının önemine dikkat çekti. Tokayev, böylece Türk Konseyi’ne üye ülkelerdeki küçük ve orta işletmelerin gelişimine katkı sağlanabileceğini ifade etti (Inform.kz, 11.03.2021).
Türkiye ve Özbekistan hükümetleri Bahçeşehir Üniversitesi’nin bir şubesinin Özbekistan’da açılması konusunda anlaştı. Anlaşma Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun Özbek mevkidaşı Abdulaziz Kamilov ile görüşmesi sırasında yapıldı. Buna ek olarak Bakanlar, 2021 için planlanan ortak faaliyetlerin de dahil olduğu iki devletin karşılıklı yararına olabilecek çeşitli konuları görüştüler (Centralasia.news, 10.03.2021). Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü Özbekistan’daki öğretmenlerin mesleki gelişimi için 435.000 dolar tahsis edecektir. Bu yardım Bilimsel Proje Yönetim Komitesi’nin “Özbekistan’da öğretmen mesleki gelişim yaklaşımlarının uyarlanması ve ölçeklendirilmesi” video konferans toplantısında duyuruldu. Proje çerçevesinde, ileri eğitim programına 20202022 yılları arasında Özbekistan’ın farklı bölgelerindeki 150 okuldan 600’den fazla öğretmen katılacaktır (kabar.kg, 13.03.2021).
Özbekistan Cumhuriyeti Turizmi Geliştirme Devlet Komitesi ve Belarus Cumhuriyeti Spor ve Turizm Bakanlığı, turizm alanında işbirliği anlaşması imzaladı. Taraflar, turizm ürünlerinin tanıtımı, bilgi alışverişi ve turizm alanındaki deneyimlerin paylaşılması konusunda işbirliği yapma konusunda anlaştı. Birimler arası anlaşmanın Belarus ve Özbekistan arasındaki ikili ilişkilere yeni bir ivme kazandıracağı ve turizm alanındaki yasal çerçeveyi güçlendireceği düşünülmektedir (Uzdaily.uz,10.03.2021). Kırgızistan Kültür ve Spor Bakanı Kairat İmanaliev Kazak mevkidaşı Aktoty Raimkulova ile Bişkek’te yaptığı toplantıda Kırgız-Kazak kültür ve spor alanındaki işbirliği konularını görüştü. Toplantıya iki ülkenin üst düzey yetkilileri de katıldı. Delegeler öncelikli projeleri görüşerek, iki ülke arasındaki kültür ve spor alanında işbirliğine hazır olduklarını ifade ettiler (Ecis.info, 12.03.2021). Uluslararası Türk Kültür ve Miras Vakfı tarafından “İpek Yolunda Azerbaycan”
adlı kitap İngilizce ve Rusça olarak yayımlandı. Kitap, Azerbaycan tarihinin Büyük İpek Yolu bağlamında incelenmesine ilişkin bilimsel araştırma bulgularına dayalı ilk geniş kapsamlı akademik yayın olma niteliğine sahiptir. Söz konusu kitap, Vakıf tarafından yürütülen “Büyük İpek Yolu’nda Türk Dili Konuşan Devletler” adlı uluslararası proje çerçevesinde yayımlandı (Azernews.az, 12.03.2021).
