Çin-Kırgızistan-Özbekistan Yeni Ulaşım Koridoru Üzerine Bir Değerlendirme

ÇİN-KIRGIZİSTAN-ÖZBEKİSTAN YENİ ULAŞIM KORİDORU ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Koronavirüs salgını nedeniyle tüm dünyada ulaşım hizmetleri büyük sıkıntılar içerisindeyken, Çin, Kırgızistan üzerinden Özbekistan’a yeni bir ulaşım koridorunu açtı. 5 Haziran 2020 tarihinde Gansu eyaletinin başkenti Lanzhou şehrinden trene yüklenen yük konteynerleri Sincan-Uygur Özerk Bölgesi’ndeki (SUÖB) Kaşgar şehrine getirildikten sonra karayolu ile Çin-Kırgızistan sınırındaki İrkeştam geçidi üzerinden Kırgızistan’ın Oş şehrine sevk edilmiş ve Oş’tan tekrar demiryolu ile Özbekistan’ın başkenti Taşkent’e ulaştırılmıştır.

Lanzhou’den Taşkent’e 2.6 milyon dolar değerinde yaklaşık 230 ton yük getirilmiş olup dönüş yolunda ise Taşkent’ten Lanzhou’ya 1 milyon dolar değerinde yaklaşık 525 ton pamuk sevk edilmiştir. Böylece Çin, Kırgızistan ve Özbekistan arasında kara ve demiryolu taşımacılığını kapsayan çok modlu yeni bir uluslararası ulaşım koridoru oluşmuş durumdadır.

Öncelikle Çin-Kırgızistan-Özbekistan yeni ulaşım koridorunun, genelde üç ülke arasındaki, özelde Çin-Özbekistan arasındaki ticari-ekonomik ilişkilerin daha da gelişmesine önemli katkı sağlayacağı ifade edilebilir. Zaten son birkaç yılda üç ülke arasındaki ticariekonomik ilişkilerin giderek arttığı bilinmektedir. Örneğin, Özbekistan-Çin ticaret hacmi 2018’de bir önceki yıla göre %31.8 artarak 6.266 milyar dolar olmuşken, 2019’da ise %21.6 artarak 7.621 milyar dolara ulaşmıştır. Kırgızistan-Çin ticaret hacmi de 2018’de bir önceki yıla göre %3.3 artarak 5.601 milyar dolar olmuşken, 2019’da ise %13.3 artışla 6.346 milyar doları bulmuştur. Özbekistan-Kırgızistan ikili ticaret hacmi 2018’de 481 milyon dolar olarak bir önceki yıla göre %89.6 oranında artış gösterirken, 2019’da ise 829.1 milyon dolara ulaşarak %72.4 oranında artış kaydetmiştir. Lanzhou ve Taşkent arasındaki kargo seferinin haftada bir kere yapılması planlandığı dikkate alındığında yeni Çin-Kırgızistan-Özbekistan ulaşım koridorunun önümüzdeki dönemde üç ülke arasındaki ticari-ekonomik ilişkiler açısından öneminin hızlıca artacağı belirtilebilir.

İkinci olarak Çin-Kırgızistan-Özbekistan yeni ulaşım koridorunun hayata geçirilmesi, özellikle tarafların Çin-Kırgızistan-Özbekistan Demiryolu projesinin gerçekleştirilmesine bir adım daha yaklaşıldığını göstermektedir. 1997’den beri uzun yıllardır gündemde olan bu proje, Çin’in Orta Asya ile ulaşım ve lojistik işbirliği açısından büyük önem verdiği bir projelerden birisidir. Kaşgar kentinden başlayacak olan söz konusu demiryolu ağının, Kırgızistan üzerinden Özbekistan’ın Andican kentine ve oradan Taşkent’e kadar ulaşması planlanmaktadır. Projenin devamında ise söz konusu demiryolu ağının Türkmenistan, İran, Türkiye ve Avrupa demiryolu ağlarına bağlanması hedeflenmektedir.

Projenin tamamlanması durumunda, başta Kaşgar olmak üzere tüm SUÖB’nin, Kırgızistan ve Özbekistan’ın demiryolu koşullarını geliştirerek, Çin’den başlayan bu güzergahın Orta Asya üzerinden geçerek Batı Asya’ya ve hatta Avrupa’ya kadar uzanan yük taşıma güzergâhının önemli bir parçası haline gelebileceği öngörülmektedir.

Lakin toplam uzunluğu 523 kilometre olarak planlanan demiryolu projesinde üye üç ülkenin inşaat maliyeti, ekonomik ve siyasi olmak üzere çeşitli nedenlerden dolayı anlaşmazlıklar yaşadıkları bilinmektedir.

Mart-Nisan 2005’teki Kırgızistan’daki Lale Devrimi, Mayıs 2005’te Özbekistan’da yaşanan Andican Olayları, Kırgızistan’da Nisan 2010 devrimi ve Haziran 2010’da Güney Kırgızistan’da Kırgızlar ve Özbekler arasından meydana gelen etnik çatışmalar gibi olağanüstü olayların da Çin-KırgızistanÖzbekistan Demiryolu projesinin ilerlemesini engellediği ifade edilebilir. Ancak Eylül 2016’da Özbekistan’daki iktidar değişimi sonrası ülkenin özellikle Orta Asya ülkeleri ve Çin’le siyasi ve ticari-ekonomik ilişkilerini iyileştirmeye çalışması, üç ülke arasındaki söz konusu demiryolu projesine yönelik görüşmeleri hızlandırmıştır. Ayrıca, Mayıs 2017’de Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev’in Çin’e ilk resmi ziyareti kapsamında imzalanan “Özbekistan-Çin Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması” sonucunda Ekim 2017’de Özbekistan, Kırgızistan ve Çin arasında “Taşkent-Oşİrkeştam-Kaşgar” uluslararası karayolu nakliyat hattı açılmıştır. Aralık 2017’de Taşkent’te gerçekleşen demiryolu projesine yönelik üçlü görüşmelerde taraflar arasında söz konusu projeyi inşa etme konusunda ortak protokol imzalanmıştır. Çin-KırgızistanÖzbekistan yeni ulaşım koridorunun hizmete başlamasından hemen sonra, yani 17 Haziran 2020 tarihinde Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov’un başkanlık ettiği demiryolu projesi hakkında gerçekleşen toplantı, söz konusu projenin önümüzdeki dönemde başlayabileceğine işaret etmektedir. Diğer bir deyişle, Çin-Kırgızistan-Özbekistan yeni ulaşım koridorunun oluşması, Çin’in son yıllardaki jeoekonomik ve jeostratejik politikasında büyük önem taşıyan çok taraflı ulaşım stratejisinin de bir aşaması olarak değerlendirilebilir. Özellikle son yıllarda Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde Doğu ve Batı arasındaki mal, hizmet ve sermaye akışını sağlamayı hedefleyen Çin, İpek yolu güzergâhında bulunan Orta Asya üzerinden diğer bölgelere ulaşan çok taraflı ticari ve ulaşım hatlarının geliştirilmesi için büyük çaba harcamaktadır. Nitekim Pekin yönetiminin Çin-Kırgızistan-Özbekistan yeni ulaşım koridorunu Çin-Kırgızistan-Özbekistan Demiryolu projesiyle beraber Çin’den Arap Yarımadası’na ulaşması beklenen Çin-Orta Asya-Batı Asya Ekonomik Koridoru’nun önemli bir parçası olarak gördüğünü belirtmek mümkündür. Zira Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nun Kaşgar’dan başladığını göz önünde bulundurursak Çin-KırgızistanÖzbekistan yeni ulaşım koridorunun Kaşgar’dan geçmesi ve Çin-KırgızistanÖzbekistan Demiryolunun da Kaşgar’da başlayacak olması dikkat çekicidir. Dolayısıyla Çin’in, hem çok taraflı ulaşım koridorlarını birbirine bağlamayı, hem de Kaşgar başta olmak üzere tüm SUÖB’nin ekonomik kalkınmasını sağlamayı hedeflediği kolay anlaşılabilir.

Bölgesel etkisi açısından bakıldığında, ÇinKırgızistan-Özbekistan yeni ulaşım koridoru, mevcut potansiyeliyle ve planlanan ÇinKırgızistan-Özbekistan Demiryolu projesinin hayata geçmesi durumunda, Çin’den başlayıp Kazakistan üzerinden Orta Asya ülkelerine hatta Avrupa ülkelerine uzanan ulaşım koridoruna alternatif olabileceği tahmin edilebilir. Çünkü yeni ulaşım koridorunun Çin’den başlayıp Kazakistan üzerinden Özbekistan’a ulaşan ulaşım koridoruna göre 5 gün daha kısa mesafede olduğu ve ÇinKırgızistan-Özbekistan Demiryolu’nun tamamlanması halinde Çin-Avrupa arasındaki ulaşım mesafesinin Kazakistan üzerinden geçen ulaşım koridoruna göre 7-8 gün kısa olabileceği tahmin edilmektedir. Dolayısıyla, ulaşım maliyeti ve süresi açısından daha çekici olarak görünen Çin-Kırgızistan-Özbekistan yeni ulaşım koridoru, Kazakistan’ın transit konumu karşısında en büyük rekabetçisi olabilir. Böylesi bir durumda, Kazakistan’ın Çin ve Avrupa arasındaki kargo taşımacılığından elde ettiği transit gelirinin azalabileceği de tahmin edilebilir. Günümüzde Çin-Orta Asya-Avrupa arasındaki çok taraflı yük taşımacılığında Kazakistan önemli rol oynamaktadır.

Örneğin, 2019’da Kazakistan’ın demiryolu üzerinden gerçekleşen transit yük hacmi 17.5 milyon ton olarak gerçeklemişken, yükün %75.6’sını Orta Asya ülkeleri (Özbekistan 7.1 milyon ton ve Kırgızistan 2.26 milyon ton), %13.8’ini Çin, %7.1’ini Avrupa Birliği (AB) ve %2.8’ini Rusya oluşturmuştur. Ayrıca, Kazakistan üzerinden karayoluyla taşınan transit yük hacmi 1,93 milyon ton olarak gerçekleşmişken, Çin’den AB ülkelerine 14 bin ton ve Orta Asya ülkelerine 779 bin ton, Orta Asya ülkelerinden Çin’e 5.4 bin ton ve AB’ye 106.5 bin ton yük nakledilmiştir.

Özet olarak, Çin, Kırgızistan ve Özbekistan arasında kara ve demiryolu taşımacılığını kapsayan çok modlu yeni bir uluslararası ulaşım koridoru oluşması, gerek Çin, Kırgızistan ve Özbekistan arasındaki ticariekonomik ilişkileri, gerek Çin’in çok taraflı ulaşım politikası gerekse bölgesel etkisi açısından önemli bir gelişme olarak değerlendirmek mümkündür.

Üzerinde durulması gereken başka bir husus, yeni ulaşım koridorunun sadece Çin’in jeoekonomik ve jeostratejik çıkarları için veya Çin mallarının pazar arayışı için planlanmamış olmasıdır. Bu bağlamda, Özbekistan ve Kırgızistan, söz konusu yeni ulaşım koridorunun potansiyelini kullanarak Çin’e ihracatını artırmaya çalışmalıdır. Ayrıca, transit bir ülke olarak Kırgızistan, yeni ulaşım koridorunun getireceği olası taşımacılık geliri ve istihdam imkanından yararlanabilmelidir. Bu bağlamda tabii ki Kırgızistan’ın ulaşım altyapısı ve taşımacılık hizmetlerini geliştirmesi ve bölgesel entegrasyona önem vermesi de lazımdır.

Yazar Omirbek Hanayi, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Libya’daki durumla ilgili gerçekleştirilen üst düzey istişarelerde Rusya ve Türkiye, Ocak 2020 Berlin Libya Konferansı doğrultusunda Birleşmiş Milletler (BM) ile koordineli olarak Libya’da siyasi diyaloğun ilerletilmesi hususunda mutabık kaldılar. İki ülke, çatışmaya dâhil olan Libya’daki tarafların arasında kalıcı ve sürdürülebilir bir ateşkes için olumlu koşulların yaratılmasına yönelik ortak çabaları sürdürme sözü verdi. Ankara ve Moskova Libya konusunda ortak bir çalışma grubu oluşturma hususunu değerlendirecek (Anadolu Ajansı, 22.07.2020). Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelensky ve Rus mevkidaşı Vladimir Putin Ukrayna’nın doğusundaki çatışmaları görüşmek üzere bir telefon görüşmesi yaptı. Taraflar, Donbas’taki kapsamlı ateşkes anlaşmasının önemine değinerek ateşkes ortamının sürdürülmesi için ek önlemler alınması konusunda anlaştılar. Görüşmede, Aralık 2019’da Paris’te gerçekleşen Normandy Dörtlüsü zirvesindeki anlaşmaların uygulanması konusu da ayrıca ele alındı (Ukrayna Cumhurbaşkanlığı, 26.07.2020).

Tacikistan Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, ülkenin Güvenlik Konseyi’nde Tacik-Afgan sınırının, özellikle de Dağlık Badahşan Özerk Bölgesi’ndeki durumun kötüleşmesi hususuna odaklanan bir toplantıya başkanlık etti. Cumhurbaşkanı, kolluk kuvvetlerinin başkanlarına ülkenin sınır güvenliğinin sağlanması, terörizm, aşırıcılık ve uyuşturucu kaçakçılığı da dahil olmak üzere uluslararası suçların önlenmesi için gerekli önlemleri almaları yönünde talimat verdi (Sputnik, 21.07.2020). Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Minsk Grubu Eş Başkanları, Azerbaycan- Ermenistan sınırında yaşanan göreceli istikrarı memnuniyetle karşıladıklarını beyan eden bir açıklama yayınladı. Eş Başkanlar, Dağlık Karabağ anlaşmazlığında düşen tansiyondan yararlanarak bir çözüm bulunması adına ciddi ve kapsamlı müzakerelerin yürütülmesi çağrısında bulundu. Açıklamada, siviller ile kritik öneme sahip altyapılara yönelik tehditler de dahil olmak üzere kışkırtıcı açıklama ve eylemlerden kaçınmanın önemi de vurgulandı (AGİT, 24.07.2020).

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) Savunma Bakanları Konseyi’ne ait çalışma gurupları, üye devletlerin silahlı kuvvetlerinin temsilcileriyle çok taraflı askeri işbirliğinin geliştirilmesi konusunda bir toplantı düzenledi. Katılımcılar, zorlu epidemiyolojik durum nedeniyle ertelenen ortak askeri faaliyetlerin programını değerlendirdiler. Toplantıda taraflar, hava savunma, askeri eğitim ve öğretim, havacılık güvenliği ile askeri ve sosyal işbirliği alanlarında işbirliğini geliştirmek için pratik adımların atılması hususunu da ele aldılar (BDT Yürütme Komitesi, 26.07.2020).

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) üyesi ülkelerin sağlık bakanlarının “COVID-19 Salgınıyla Mücadelede Alınması Gereken Tedbirler” konulu üçüncü toplantısı video konferans yoluyla gerçekleştirildi. Bakanlar ülkelerindeki epidemiyolojik durumu görüşerek virüsün yayılmasını önlemeye yönelik en iyi uygulamaları incelediler. Petersburg’da yapılacak olan ŞİÖ Zirvesi’nde ŞİÖ bölgesinde salgın tehditlerine karşı kapsamlı bir eylem planı kabul edilmesi beklenmektedir (ŞİÖ, 25.07.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Rus-Çin çalışma grubunun eş başkanları Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) ve Kuşak ve Yol Girişimi’nin (KYG) kalkınma planlarının entegrasyonu üzerine ile bir toplantı gerçekleştirdi. Taraflar, COVID19 salgınının olumsuz etkilerinin üstesinden gelinebilmesi ve Avrasya alanındaki çok taraflı ekonomik işbirliğinin geri kazanılmasına yönelik AEB ve KYG işbirliğinin yoğunlaştırılması ve uyumlaştırılmasının önemi üzerinde görüş birliğine vardılar (Rusya Dışişleri Bakanlığı, 22.07.2020).

Kazakistan ve Rusya, Rus EuroChem şirketinin Cambıl bölgesinde yeni bir mineral gübre üretim tesisi inşa etmesine ve işletmesine izin veren hükümetlerarası bir uygulama anlaşmasını imzaladı. 1.2 milyar dolarlık proje aynı zamanda Karatav fosforit havzası yataklarının geliştirilmesini de kapsamaktadır. İşletmenin en az 1.200 yeni iş imkânı yaratması ve yüksek kaliteli gübre ile yem katkı maddelerinde uygun fiyatlarla iç pazar ihtiyacını karşılaması beklenmektedir (Kazinform, 23.07.2020). Kazakistan’da faaliyet yürüten Baiterek Holding’ine ekonomik çeşitliliği teşvik etmek ve yatırım çekme görevi verildi. Holding, bu görevi yan kuruluşları olan ihracat sigorta şirketi KazakhExport ve Kazakistan Kalkınma Bankası aracılığıyla ihracatçıları desteklemek suretiyle yerine getirmektedir. 2020’nin ilk yarısında KazakhExport 49 ihracatçıya 26.4 milyar tenge (63 milyon dolar) tutarında sigorta desteği sağlamış olup 2020 içerisinde de 125 milyar tenge (298 milyon dolar) sigorta yardım paketi dağıtmayı planlamaktadır (Kazinform, 24.07.2020). Özbekistan Devlet İstatistik Komitesi’nin verilerine göre, 2020’nin ilk yarısında ülkenin tekstil ürünleri ihracatı, 2019’un aynı dönemine göre %8.1 artışla 833 milyon dolar olmuştur. Rusya (311.4 milyon dolar, %37.4), Çin (164.9 milyon dolar, %19.8) ve Kırgızistan (112.4 milyon dolar, %13.5) Özbek tekstil ürünlerinin ilk üç sıradaki ihracat pazarı oldu. Özbekistan’ın toplam ihracatının %13,3’ünü oluşturan tekstil endüstrisindeki bu yükseliş, ihracat hacmindeki artış ve nihai ürünlerin üretimine odaklanan reformların bir sonucudur (UzDaily, 25.07.2020).

Ukrayna Devlet İstatistik Servisi tarafından yapılan açıklamaya göre Ocak-Haziran 2020’de, ülke, geçen yılın aynı dönemine göre sadece 0.1 milyar dolar artışla 10.4 milyar dolarlık tarım ürünü ihraç etti. Çin (1.41 milyar dolar), Mısır (789 milyon dolar) ve Hindistan (743 milyon dolar) tarımsal ihracatın yapıldığı başlıca noktalardır. Ukrayna’da tarım sektörü, toplam ihracatın %45’ini oluşturması nedeniyle toplam yurtdışı ticaret içindeki önemini korumaktadır (Ukrinform, 22.07.2020). Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Genel Konseyi, Cenevre’de düzenlenen olağan oturumunda Türkmenistan’ın DTÖ’ye başvurusunu gözlemci ülke statüsünde kabul etti. Türkmen tarafı, Genel Konseyi Türkmenistan’ın dış ekonomik faaliyetleri, dış yatırım çekme potansiyeli ve uluslararası ticari ilişkileri geliştirme stratejisi hakkında bilgilendirdi. Görüşmelerin ardından, DTÖ Genel Konseyi üye devletleri, Türkmenistan’ın başvurusunu oybirliğiyle onayladı. Söz konusu onay sürecinin ardından Türkmenistan, Dünya Ticaret Örgütü’nün 25. gözlemci üye ülkesi statüsüne kavuşmuş oldu (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 22.07.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Avrupa Birliği, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan’ın ihtiyaçlarını ele alan kapsamlı bir 3 milyon avroluk Orta Asya COVID-19 Krizle Müdahale (OACKM)

dayanışma paketi uygulamasını başlattı. Dünya Sağlık Örgütü tarafından uygulanacak olan OACKM, bu ülkelerdeki virüs salgınını hafifletme çabalarına destek sağlayacaktır. İki yıl olarak planlanan program, bölgedeki ulusal halk sağlığı altyapılarının benzer epidemiyolojik tehditlerle mücadele kapasitelerinin artırılmasına da yardımcı olacaktır (AB Türkmenistan Delegasyonu, 21.07.2020). Tacikistan Çalışma, Göç ve İstihdam Bakanlığı’na göre, 2020’nin ilk yarısında, yaklaşık 129.800 Tacikistan vatandaşı göçmen işçi olarak yurtdışına göç etti. Bu rakam, %57 azalışla geçen yılın aynı döneminde ulaşılan 170.400 kişiden daha azdır. Aynı dönemde 90.333 Tacik göçmen işçinin ülkesine döndüğü ifade edilirken bu sayının ise 2019’un ilk yarısıyla karşılaştırıldığında %52 oranında bir düşüş olduğu rapor edilmektedir. Tacikistan’dan gelen işçi göçünün azalmasının temel nedeni, COVID-19 salgını nedeniyle Rusya’nın sınırlarının kapatılmasıdır (Avesta, 23.07.2020).

Namangan Devlet Üniversitesi profesörü Kodirjon Nosirov’un yazdığı “Abay’ın Bilgelik Sözü” adlı kitap Özbekistan’da yayımlandı. Söz konusu yayın, ülkenin yazarlar birliği tarafından “Yazarlar Dostluğu - Ebedi Dostluk” başlığı altında kardeş ulusların edebiyatını tanıtmak amacıyla hazırlanmıştır. Kitap, Abay’ın Kazak edebiyatı ve kültüründeki rolünün yanı sıra yazarın, şairin mirasının ideolojik ve estetik değerlerine bakışını tasvir etmektedir (UzA, 22.07.2020). Moğol arkeoloji araştırma ekibinin açıklamasına göre, 10 yıllık arama sürecinin ardından Moğolistan’ın orta kesiminde Luncheng antik kenti veya “Ejderhalar Şehri” bulundu. Ülkenin Arkhangai bölgesindeki Ulziit köyünün yakınında bulunan şehir, göçebe Hun İmparatorluğu’nun başkentiydi. Antik Çince karakterlerde “Cennetin oğlu Shanyu” (Hun hükümdarlarının adı) yazıtı şehirde keşfedilen binalardan birinin çatısında bulundu (TWESCO, 22.07.2020).

COVID-19 salgını nedeniyle, Türk havayolu Gata Havayolları ve Taşımacılık ile Kırgızistan’ın Manas Uluslararası Havaalanı, ücretsiz olarak tıbbi cihaz ve ilaç sağlanması konusunda anlaşmaya vardı. Anlaşma çerçevesinde 10 havalandırma cihazı, 10 nabız oksimetresi ve 10 oksijen konsantratörü ilk tıbbi ekipman grubu içerisinde havaalanı çalışanlarının kullanımı için açılması planlanan hastaneye gönderildi (Kabar, 21.07.2020). Tacikistan Hükümeti bünyesindeki Din, Gelenek, Kutlama ve Törenlerin Düzenlenmesi Komitesi, düğün kutlamalarının gerçekleştirilmesine yönelik yeni düzenlemeleri açıkladı. Düzenlemelere göre salgının yayılmasını önlemek için düğünlere belirli sayıda misafir davet edilmeli ve konuk sayısı 30-40 kişiyi geçmemelidir. Tacikistan’daki düğünler salgın nedeniyle Nisan 2020’de askıya alınmış, Haziran ayında yetkililer düğünlerin 100’den fazla kişinin katılımıyla yapılmasına izin vermişti (Avesta, 25.07.2020).