Kazakistan’da Sel Tehdidi: Sorunun Kaynağı Doğal Nedenler mi Yoksa İnsan Faktörü mü?

kirliliğine bağlı olarak çeşitli gazların yeterince temizlenmeden atmosfere salınımının küresel ısınma seviyesini artırdığı görülmektedir. Bu noktada Birleşmiş Milletler’in verileri bizlere, sanayi devriminden bu yana ortalama küresel sıcaklığın 1,1°C derece arttığını göstermektedir. Küresel ısınma esas itibari ile ortalama hava sıcaklığının artmasının yanı sıra mevsimsel açıdan kışın bitimi sonrasında karların daha hızlı erimesi ve sel felaketlerine yol açması anlamına gelmektedir. Bu nedenle pek çok ülke ve uluslararası kuruluşlar geri döndürülmesi oldukça zor olarak ifade edilen hava koşullarındaki söz konusu ısınmanın azaltılmasına yönelik çeşitli çalışmalar yürütmektedirler. Bu analizde küresel ısınmaya bağlı olarak yaşanan sel felaketleri nedeniyle Kazakistan’da meydana gelen son sel felaketlerini inceleyeceğiz.

Sel felaketleri yoğun yağışların ardından ya da kış mevsiminden ilkbahara geçiş dönemlerinde sıkça gündeme gelmektedir. Çünkü sonrasında pek çok örnekte yaşandığı gibi ekonomik bir maliyete, bazı durumlarda da can kayıplarına yol açabilmektedir. Ekonomik maliyetlere örnek verecek olursak son 30 yıl içerisinde Avrupa ülkelerinde yaşanan sel felaketlerinin toplamda 90 milyar dolar zarara neden olduğu belirtilmektedir. Kazakistan’da en son Nisan 2022’de yaşanan sel felaketi sırasında ise Aktöbe, Batı Kazakistan, Pavlodar ve Karagandı eyaletlerinde 12 bölgesel ve 15 yerel karayolu ile köprü tahrip olmuştur. Öte yandan 256 yerleşim birimini ve 2 sosyal tesisi de su basmıştır. Dolayısıyla, bölgedeki çeşitli ilçeler ve şehirler arasındaki ilişkiler kısa süreli de olsa kopmuştur. Bu durum civar bölgelerde yaşayanların günlük yaşamlarına farklı zorluklar eklemenin yanı sıra çok sayıda sel felaketi mağdurunu da ekonomik açıdan sıkıntılı bir duruma sokmaktadır.

Kazakistan’daki sel felaketleri yeni bir gelişme olmamakla beraber yaklaşık son 20 yılda yaşanan önemli sel felaketlerini incelediğimizde karşımıza yoğun yağışlar ve kar örtüsünün hızlı bir şekilde erimesi gibi doğal faktörlerin önemli tetikleyiciler arasında yer aldığını görebilmekteyiz. Örneğin 2004 ve 2007’de Sır Derya nehrinin taşması sonucunda Kızılorda ve Türkistan eyaletlerinde ve Ertis nehrinin taşması sebebiyle de 2010’da Doğu Kazakistan eyaletinde sel felaketleri yaşanmıştır. Bunlara ek olarak 2011’de Jayık nehrinin taşması, 2011’de Batı Kazakistan eyaletinde felaketin yaşandığı bölgelerde büyük maddi hasarlara neden olmuştur.

Bunların yanı sıra 2013-2018 yılları arasında sel felaketleri nedeniyle ülkedeki 700 otoyol, 34 köprü ve 7 demiryolu kısmi zarar görmüştür.

Küresel ısınma ve mevsimler arası geçiş süreçlerindeki değişimlere de bağlı olarak yağışlarda yaşanan değişimler hızlı bir şekilde eriyen karlara ve buzullara ek olarak yoğun ve kısa süreli yağışlarla birleşerek sel felaketi risklerini artırmaktadır. Bu konuda değişen iklim şartlarına uyum sağlanması ve söz konusu zararlarının azaltılmasına yönelik devletin değişik kademelerinde çeşitli önlemler alınmaktadır. Bunlar arasında yerel belediyeler tarafından karın zamanında şehir dışına çıkartılması, su kanallarının temizliği ve sel önleyici hendeklerin kazılması ve temizlenmesi gibi farklı uygulamalar mevcuttur.

Bu tür çalışmalarda gösterilebilecek aksaklıklar veya zamanında gerekli finansal kaynakların ayrılamaması, halihazırda oluşması muhtemel sel felaketlerini kaçınılmaz bir hale getirmektedir. Bir diğer deyişle günümüz şartlarında yıllar itibariyle değişen iklim şartları nedeniyle oluşan doğal afetlere insan kaynaklı sorunların eklenebildiğini görebilmekteyiz. Bunlara örnek olarak son yaşanan sel felaketlerinde eyalet ve ilçe merkezlerinde özel yağmur suyu drenajının olmaması ve merkezi kanalizasyon sisteminin çöplerle karışan çamurla tıkanması nedeniyle, yerleşim yerlerinde ve sokaklarda su taşkınları yaşanarak bu durumun sele dönüştüğünün bilindiği bölgeler mevcuttur. Tüm bunlara ek olarak yerleşim alanlarının belirlenmesinde Kazakistan’da yerel yönetimler nehirlere 500 metre mesafedeki alanlara yerleşim için ev inşaatı yapılmasına izin verebilmektedir. Bu durum nehirlerin taşması durumunda civar bölgelerdeki yerleşim alanları için önemli tehdit oluşmasının önünü açmaktadır. Bu noktada yerel yönetimlerin sel felaket riski potansiyeline sahip bölgelerde ev, işyeri ve fabrika inşaatlarına izin verirken çok daha dikkatli olmaları ve gerekli önlemleri almaları önemli bir husus olarak ortaya çıkmaktadır. Sel felaketleri konusunda bir diğer önemli husus ise barajların onarım ve denetim süreçleri ile ilgilidir. Başta hidroelektrik üretimi ve çeşitli amaçlar için kullanılan barajların bakımlarının zamanında yapılamaması da yukarıdaki risk faktörlerine eklenerek yeni sel felaketlerinin oluşmasına sebebiyet verebilmektedir. Yakın geçmişten buna en iyi örnek Özbekistan’daki Sardoba Barajı’nın duvarının yoğun yağış nedeniyle patlaması sonrasında oluşan seldir. Söz konusu sel, sınırları aşarak Kazakistan’ın Türkistan eyaletinin belirli bir kısmının su altında kalmasına neden olmuştur. Bu nedenle Kazakistan’da bulunan 1.823 su rezervuarı ve barajların onarım ve düzenli bakımlarının yapılması önem arz eden konular arasında yer almaktadır. Çünkü denetlenen 1.646 tesis içerisinde 527 tesisin onarıma ihtiyaç duyduğu ortaya çıkmıştır. Bu tehlikelere örnek olarak Kazakistan’da, 2010’da Lailin ve Kızılagaş rezervuarlarının patlaması gösterilebilir. Bu olaylar o dönemde, ülke gündeminde barajların ve rezervuarların denetimi konusunu gündeme getirmiştir.

Her yıl çeşitli düzeylerde tekrarlanan sel felaketlerinin önüne geçmek adına Kazakistan hükümeti ülkedeki sel baskınlarını önlemek için çeşitli devlet programları ve yol haritaları geliştirmiştir. Bu programlar kapsamında hükümet tarafından 2021’de 51 nehir kıyısının taşkınlara karşı güçlendirilmesi, kilometrelik (km) dere kanalı temizliği, 78 km baraj inşaatı ve onarımı, 2 hidrolik yapı inşaatı, 6 hidrolik yapının onarımı, 21 km su tahliyesi kanalı ve 25 km drenaj kanallarının temizliği gerçekleştirilerek 4 adet yerel sivil koruma ihbar sistemi kurulmuştur. Bu önlemlere ek olarak Almatı bölgesindeki Aksay ve Ayusay nehirleri üzerinde taşkın kontrol barajları inşa edilmektedir. Öte yandan Horgos Uluslararası Sınır Ötesi İşbirliği Merkezi'nin korunması amacıyla, Horgos nehri üzerindeki Şukurbulak sele önleme barajı ve çamur akış koruma tesislerinin inşaatı Çin Halk Cumhuriyeti ile ortaklaşa yürütülmektedir. Bu tür kapsamlı sel önleyici adımlar sayesinde 2022’de 340 yerleşim yeri için sel riski ortadan kaldırılmış ve 385 yerleşim yeri için de risk minimuma indirimiştir. Lakin halihazırda havaların hızlı bir şekilde ısınmakta olması sel felaketinin ülkenin çeşitli bölgelerindeki 157 yerleşim alanı için artmakta olduğunu da bizlere göstermektedir. Bunların arasında 34 yerleşim yeri (733 konut) Kostanay eyaletinde, 25 yerleşim yeri (967 konut) ise Akmola eyaletinin farklı bölgelerinde tehlike altındadır. Batı Kazakistan eyaletinin farklı noktalarında da 49 yerleşim alanında (28.000 konut) da sel felaketi riski devam etmektedir.

Sonuç olarak değişen iklim koşulları nedeniyle havaların ısınmaya başladığı ilk bahar dönemi, pek çok ülkede olduğu gibi Kazakistan’da da sel felaketlerinin sık yaşandığı dönemdir. Her ne kadar ülkeler tek başlarına iklim değişikliğini değiştirme gücünden yoksun olsalar da alınacak ortak önlemler ile oluşabilecek felaketlerin zararlarını en aza indirebilirler. Kazakistan hükümeti tarafından pek çok önlemin alınmasına karşın bazı bölgelerde sel taşkınları meydana gelmektedir. Bu konuda alınan tedbirlere ek olarak organizasyonel açıdan da Acil Durumlar Bakanlığı’nın ilgili devlet kurumları ve yerel yönetimler ile birlikte koordineli çalışmalarını yürütmesi bu tür afetlerin önüne geçilmesinde önemli rol oynayacaktır. Böylece sel felaketlerinin ekonomik maliyetlerinin azaltılması bu kaynakların başka ihtiyaçlar doğrultusunda kullanılmasının önünü açacaktır. Çünkü tahrip olan ulaşım ve çeşitli altyapıların yeniden kullanılabilir bir duruma getirilmesi ile sel mağdurlarının zararlarının karşılanması devlete önemli ekonomik yük bindirebilmektedir.

Bu yüzden insan faktörünün sel gibi doğal afetlerin potansiyel tehlikelerini artırması yerine onların azaltılması yönünde katkı sağlaması gerekmektedir. Bu da ancak devletlerin önlem alma süreçlerini hayata geçirme becerilerine bağlı olarak gelişecektir.

Yazar Zhandos Kudaibergenov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Gürcistan Başbakanı İrakli Garibaşvili ve Türkiye İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, Tiflis’te bir araya geldi. İkili ilişkilerin gelişimini ele alan taraflar, iki ülke arasındaki stratejik ortaklığın üst düzeyde olduğunu bildirerek, mevcut iş birliğini daha da derinleştirmenin önemli olduğunu belirtti. Bakanlar ayrıca, Ukrayna’da devam eden çatışma ve bunun Güney Kafkasya bölgesindeki güvenlik durumuna olası etkisi hakkında da açıklama yaptılar (Agenda.ge, 07.04.2022).

Kırgızistan ve Hindistan, iki ülke özel kuvvetleri tarafından icra edilen iki haftalık savaş tatbikatını sonuçlandırdı. Tatbikat sırasında, Hindistan ve Kırgızistan’dan özel kuvvet birlikleri, mevcut ve muhtemel tehditlere karşı koymak için tüm çatışma durumlarındaki uzmanlıklarını ve en iyi taktik, teknik ve prosedür uygulamalarını paylaştılar. Katılan özel kuvvet birlikleri arasında özel beceri ve tekniklerin paylaşılmasının yanı sıra, düzenlenen ortak eğitim Hindistan ve Kırgızistan arasındaki mevcut ilişkileri daha da güçlendirdi (Kabar.kg, 08.04.2022).

Kazakistan Başbakan Yardımcısı Yerlan Tuğjanov geçtiğimiz günlerde koronavirüs enfeksiyonunun önlenmesine ilişkin Devlet Kurumları Arası Komisyon toplantısına başkanlık etti. Komisyon, COVID19 durumunun stabilize olmasını göz önüne alarak, 11 Nisan’dan itibaren Kazak vatandaşlarının ve yabancıların Rusya, Özbekistan ve Kırgızistan sınırlarındaki kara geçiş noktalarındaki hareketlerine ilişkin kısıtlamaları kaldırmaya karar verdi. Kazakistanlılar’ın veya yabancıların, COVID-19 aşı belgelerinin (pasaportlarının) yanı sıra negatif COVID-19 PCR test sertifikalarını da ibraz etmeleri gerekmektedir (Kazinform, 06.04.2022). Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, Kırgız mevkidaşı Sadır Japarov ile bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Başkanlar, dostluk, iyi komşuluk ve stratejik ortaklık ilişkilerinin daha da güçlendirilmesi konusunda varılan anlaşmaların uygulanmasını ele aldılar. Özbek-Kırgız Kalkınma Fonu’nun kurulması, Kambarata HES-1 ve Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu inşaatı için altyapı projelerinin uygulanmasının hızlandırılması dâhil karşılıklı yarar sağlayan iş birliğine dayalı öncelikli projelerin tanıtımına özel önem verildi (UzReport, 08.04.2022). Avrupa Birliği’nin (AB) Ukrayna Büyükelçisi Matti Maasikas, Ukrayna’nın Haziran 2022’de AB’ye aday üye statüsü talebine olumlu yanıt alma şansına sahip olduğunu bildirdi. Büyükelçi, üye ülkelerin Haziran ayında önerilerini açıklayacağını ve Ukrayna’nın Kopenhag kriterlerine uygunluğunun tanınacağını ifade etti. Matti Maasikas, genel tepkinin olumlu ve hızlı olmasını beklemektedir (Ukrinform, 10.04.2022).

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Brüksel’de bir araya gelerek karşılıklı sınır çizgisini belirlemek ve sınır çevresinde “istikrarlı bir güvenlik durumu oluşturmak” için Ortak Sınır Komisyonu kurulması konusunda anlaştılar. Taraflar, dışişleri bakanlarına, gerekli tüm konuları ele alacak bir barış anlaşmasının hazırlanması konusunda çalışma talimatı vermeyi teyit etti. Söz konusu anlaşma, ihtilafın nihai olarak çözülmesine yönelik olacaktır (Eurasianet.org, 07.04.2022).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       2022 yılının ilk iki ayında Kazakistan’ın AB’ye ihracatı %84,5 artarak 5,2 milyar dolara ulaştı. Rapor edilen dönemde, geçen yıl ekilen alandaki artış nedeniyle buğday ihracatı 13 kat arttı. 2022 yılının Ocak ayında, buğday ve meslin (buğday ve çavdar gibi farklı tahıl türlerinin karışımı) ihracat arzı fiyatları %19 arttı. Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerinde fiyat artışı %21,8 iken, dünyanın geri kalanında %10,8 arttı (Qazaq TV, 08.04.2022).

Gürcistan’ın Poti şehri geçtiğimiz günlerde uzmanların lojistik kapasiteleri ve ticaretin büyüme beklentilerini ele aldığı uluslararası bir denizcilik konferansına ev sahipliği yaptı. Hazar güzergâhından yapılan kargo trafiği, jeopolitik durum nedeniyle en çok talep edilen trafik haline geldi. Kazakistan ve Gürcistan arasındaki ticaret hacmi, 2021 yılında 88 milyon dolara ulaşırken, 2022’nin ilk iki ayındaki ticaret bir önceki yıl ile karşılaştırıldığında %57 artmıştır. Kazakistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye ile ortak girişimler kurmayı planlamaktadır (Qazaq TV, 07.04.2022).

Kırgızistan Bakanlar Kurulu Başkanı Akılbek Japarov, hükümetin elektrik üretim kapasitesini artırma sürecinin bir parçası olarak 15-20 küçük hidroelektrik santrali (HES) üzerinde gerekli çalışmaları başlattığını duyurdu. Japarov, bu yıl yaklaşık 30 küçük HES’in hizmete sunulmasının planlandığını, bunlardan 4’ünün kendi çabalarıyla, geri kalanının ise kamuözel ortaklığı altında başlatılacağını sözlerine ekledi. Hükümetin planları arasında Kambarata HES-1, üç güneş trafo merkezi ve bir rüzgâr çiftliği lansmanı yer almaktadır (Kabar, 08.04.2022). Komşuluk ve Genişlemeden Sorumlu Avrupa Komisyonu Üyesi Oliver Varhelyi, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı askeri saldırısının çeşitli yansımalarıyla başa çıkması bağlamında Moldova Cumhuriyeti’ne yardım için 53 milyon avro daha eklendiğini duyurdu. Söz konusu duyuru, Moldova Destek Platformu’nun başlatıldığı Berlin’deki Bakanlar Konferansı’nda yapıldı. AB ayrıca, özellikle Doğu Ortaklığı Ekonomik ve Yatırım Planı aracılığıyla Moldova’nın uzun vadeli toparlanmasını ve dayanıklılığını desteklemeye devam edecektir (Avrupa Komisyonu, 05.04.2022). Ukrayna Maliye Bakanı Serhiy Marçenko, Ukrayna’nın ortaklarından yaklaşık 3 milyar avro mali yardım aldığını bildirdi. Müzakere edilen yardımın hacmi yaklaşık 7 milyar avrodur. Geçtiğimiz günlerde bakan Almanya ile 150 milyon avroluk bir ortak kredi anlaşması imzaladı. Ayrıca Ukrayna, Fransa’dan 300 milyon avro kredi ve ABD’den 500 milyon dolar hibe aldı. Kanada ise 500 milyon dolarlık bir kredi sağlamaya hazır olduğunu bildirdi (Ukrinform, 07.04.2022).

Ocak-Mart 2022’de Azerbaycan’ın toplam ihracat hacmi 8 milyar dolara ulaşırken, petrol dışı sektörlerdeki ihracatın miktarı 727,2 milyon doları buldu. Petrol dışı ihracat, geçen yılın aynı dönemine göre 225,6 milyon dolar veya %45 artarak önemli bir büyüme gösterdi. Toplam petrol dışı, meyve ve sebze ürünleri ihracatı %28,5 artarak 124,9 milyon dolar olarak gerçekleşti. Kimyasal ürünler ihracatı 10 kat, alüminyum ürünleri ihracatı %63,9, pamuk ipliği ihracatı %29,3 ve demirli metaller ihracatı %48,7 arttı (AzerNews, 07.04.2022).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.       Taşkent, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Üye Devletleri’nin Bilim ve Teknoloji Bakanlıkları ve Bölüm Başkanlarının altıncı toplantısına ev sahipliği yaptı. Taraflar, ŞİÖ üye ülkelerinde bilim, teknoloji ve inovasyonun geliştirilmesine yönelik mevcut politika ve öncelik alanlarını ele alarak, 2022-2025 için Öncelikli Alanlarda Bilimsel ve Teknik İşbirliği Eylem Planı’nı onayladı. Toplantının ardından, delegasyon başkanları bilim alanındaki ulusal önceliklerin ortak yönüne dikkat çekerek, örgüt ülkelerinin bu alandaki iş birliğini güçlendirmek için potansiyellerini aktif olarak kullanma konusunda anlaştılar (Minobrnauki.gov.ru, 08.04.2022).

Türkiye’nin Dalaman ve Antalya şehirlerinden Kırgızistan’ın Oş Uluslararası Havalimanı’na düzenli uçuşlar Haziran 2022’de başlayacaktır. Uçuşlar Pegasus Havayolu Şirketi tarafından gerçekleştirilecektir. Antalya-Oş-Antalya güzergâhındaki uçuşun 2 Haziran-29 Eylül tarihleri arasında haftada iki kez yapılması planlanmaktadır. Dalaman-Oş-Dalaman güzergahında 4 Haziran–27 Eylül tarihleri arasında Çarşamba ve Cumartesi günleri yapılacaktır (Kabar.kg, 06.04.2022). Rusya İçişleri Bakanlığı’nın açıklamasına göre, 2021’de 103,681 Tacik vatandaşı Rus vatandaşlığını aldı. Bu sayı 2020’ye göre %63,5 daha fazladır. Şu anda, yaklaşık 96,5 bin Tacikistan vatandaşının Rusya’da oturma izni bulunmakta, 47 bin Tacik ise geçici oturma iznine sahiptir (ASIA-Plus, 07.04.2022).

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (AİKB) ve Yeşil İklim Fonu, Tacikistan’da yeşil teknolojileri teşvik etmek için 4 milyon dolar tahsis edeceğini açıkladı. Resmi imza töreni, MDO "Humo"nun Kulyab kentindeki şubesinde gerçekleşti. Yeşil Ekonomi Finansman Kolaylığı kapsamında 4 milyon dolarlık yeni bir finansman paketi sağlanacaktır. Paket, yerel para biriminde geri ödenecek 3 milyon dolarlık bir AİKB kredisi ve Yeşil İklim Fonu’ndan 1 milyon dolarlık ayrıcalıklı finansmandan oluşacaktır (ASIA-Plus, 05.04.2022).

İki günlük çevrimiçi bir çalıştayda, Orta Asya şehirlerinde atıktan enerjiye çözümlerin ve yeşil yatırımların uygulanmasının yolları ele alındı. AB tarafından finanse edilen “Avrupa Birliği – Orta Asya Su, Çevre ve İklim Değişikliği İşbirliği (WECOOP)” projesi tarafından düzenlenen etkinlik, Orta Asya’dan AB ve uluslararası finans kuruluşlarının temsilcilerinden yaklaşık 70 uzmanı bir araya getirdi. Etkinlik sırasında katılımcılar, Orta Avrupa, Baltıklar, Kafkaslar ve Orta Asya ülkelerindeki atıktan enerji elde edilmesine yönelik projelerinin uygulanmasına ilişkin çözümler önerdiler (UzDaily.com, 08.04.2022).

Özbekistan Yüksek ve Ortaöğretim İhtisas Eğitim Bakanlığı, AB’nin Özbekistan Delegasyonu ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, Özbekistan’daki Afgan vatandaşları için yeni eğitim fırsatları yaratmak için bir girişim başlattı. Kadınlar ve gençler için planlanan girişim, çeşitli disiplinlerde kısa süreli kurslar sunacaktır. Toplam 345 Afgan vatandaşı eğitimlerini tamamladıktan sonra eğitim bursu, diploma ve sertifika alacaktır (Uz.undp.org, 07.04.2022).