Gürcistan, Moldova ve Ukrayna: Ne Bağımsız Devletler Topluluğu’nun, Ne De Avrupa Birliği’nin Üyeleri

GÜRCİSTAN, MOLDOVA VE UKRAYNA: NE BAĞIMSIZ DEVLETLER TOPLULUĞU’NUN, NE DE AVRUPA BİRLİĞİ’NİN ÜYELERİ Son zamanlarda Moldova, Ukrayna ve Gürcistan, Avrupa entegrasyonu arayışlarında aktif olarak karşılıklı iş birliğine gitmektedirler. Her üç ülke de 2014 yılında Avrupa Birliği (AB) ile kendi ortaklık anlaşmalarını imzaladı. 24 Haziran’da, üç ülkenin dışişleri bakanları, Brüksel’de AB Dış Politika Yüksek Temsilcisi Josep Borrell ile “Associated Trio” adlı yeni bir iş birliği formatı çerçevesinde bir araya geldiler. Bu, üç ülkenin Dışişleri Bakanlıkları ile AB arasında 17 Mayıs 2021 tarihinde yapılan önceki görüşmelerde yeni bir iş birliği formatı olarak sunulmuştur. Yeni çerçeve, Moldova, Ukrayna ve Gürcistan’ın AB ile daha yoğun bir ekonomik bütünleşme aşamasına imkan sağlayarak onları AB İç Pazarı entegrasyonuna yönlendirmektedir. Üç ülke daha önce Trio olarak anılsa da, bu, Trio ülkelerinin Avrupa entegrasyonunu yeni bir düzeye taşıyan yeni bir iş birliği aşaması olarak kabul edilmektedir.

Bundan önce, Aralık 2019’da Moldova, Ukrayna ve Gürcistan Dışişleri Bakanları, AB+3 formatının oluşturulmasına ilişkin ortak bir bildiri imzalayıp, bu ülkelerin 2009 yılında AB tarafından başlatılan Doğu Ortaklığı (DO)

girişimine katılmasından bu yana gösterdikleri özveri ve ilerlemeyi vurgulamıştır. Böylece AB, DO’nun altı üyesi (Azerbaycan, Belarus, Gürcistan, Ermenistan, Moldova ve Ukrayna)

arasındaki bu üç devletin Avrupa entegrasyonu yolundaki çabalarını ve güçlü kararlılığını takdir etmiştir. Diğer bir ifadeyle AB, Moldova, Ukrayna ve Gürcistan ile Belarus, Azerbaycan ve Ermenistan’dan biraz farklı bir formatta iş birliği yapmaya hazır olduğunu göstermiştir.

AB’nin Moldova, Ukrayna ve Gürcistan’a yönelik bu tanıma eylemleri, Associated Trio’nun hükümetleri ve halkları tarafından net bir başarı olarak karşılanmıştır. Trio ülkelerinin DO girişiminin başlangıcından bu yana diğer ülkelere kıyasla Avrupa entegrasyonu yolunda kayda değer bir başarı elde ettiğini belirtmek gerekmektedir. Örneğin, AB, 2014-2020 yılları için DO ülkelerine reformlar ve kalkınma projeleri için 3.4 milyar avro tahsis etti. Trio ülkeleri, kısmen fonların dağıtımının liyakat ilkesine dayanması nedeniyle bu miktarın neredeyse %82’sini aldı.

Bu gelişmenin söz konusu ülkelerdeki demokratikleşmede elde edilen önemli başarıların bir sonucu olduğunu belirtmek gerekir. Örnek vermek gerekirse, bu ülkelerde demokratik olarak seçilmiş hükümetler ve devlet başkanları, giderek artan Avrupa yanlısı kamuoyu talepleri doğrultusunda hareket etmişlerdir. Ek olarak, Aralık 2018’de yürürlüğe giren yeni Anayasa, yetkililerin Gürcistan’ın AB ve NATO’ya tam entegrasyonunu sağlamak için gerekli tüm önlemleri almasını gerektirmektedir. Ukrayna’nın Avrupa ve Avrupa-Atlantik entegrasyonu ile ilgilenecek Ukrayna Cumhurbaşkanlığı Ofisi’nde özel bir birim oluşturulmuştur. Bu nedenle, Avrupa entegrasyonu, Trio ülkelerinin mevcut idarecilerinin esasen önemli bir taahhüdüdür.

Bununla birlikte, Moldova, Ukrayna ve Gürcistan’ı diğer DO üyelerinden ayrı olarak Avrupa entegrasyonu için ortak bir gündem geliştirmeye teşvik eden başka faktörler de bulunuyordu. Özellikle Moldova, Ukrayna ve Gürcistan, son birkaç yılda Rusya ile ilişkilerin kötüye gittiğini tecrübe etmiştir. Üçünün de Rusya ile çözülmemiş toprak sorunları ve anlaşmazlıkları bulunmaktadır ki, bu sorunlar, Rusya’nın kendi tutumunda ısrar ettiği sürece çözülmeyecek gibi görünmektedir. Bu, 2008’de RusyaGürcistan ve 2014’ten sonra RusyaUkrayna ilişkilerinde bir engel haline gelmiştir. Bu nedenle, Rusya’nın Avrupa karşıtı duruşuna yönelik yükselen siyasal ve toplumsal düzeydeki karşı duruş, kısmen Avrupa entegrasyonu etrafında birleşme için ortak bir zemin haline gelmiştir. Ayrıca, aktif bir Avrupa entegrasyonunun ve Moldova, Ukrayna ve Gürcistan’ın Avrupa işlerine katılımının önceliği, üç devletin de Sovyet sonrası coğrafyada bölgesel organizasyonlara katılma konusundaki isteksizliği ile kendini göstermiştir. Gürcistan, Rusya ile ilişkilerinde keskin bir şekilde bozulmanın ardından 2009 yılında Bağımsız Devletler Topluluğu’ndan (BDT)

ayrılmıştır.

Ukrayna, 2015 yılında BDT çerçevesinde imzalanan anlaşmaları askıya almaya başlamış ve 2018’de resmi olarak topluluktan ayrılmıştır.

Moldova, BDT’nin tam üyesi olmasına rağmen, AB ile müzakerelerde çok daha aktif olmuştur. Moldova’nın Avrupa entegrasyonu hedefine ulaşma konusundaki azmi ve kararlı adımları dikkate alındığında bu ülkenin BDT’ye şimdi olduğundan daha fazla entegre olmayacağı anlaşılmaktadır.

AB ile yeni bir iş birliği formatı kazanmasına rağmen, yakın gelecekte AB’ye katılım beklentilerinin üç Sovyet sonrası ülke için oldukça belirsiz göründüğü kabul edilmelidir. Öncelikle Trio ülkeleri, AB ile Rusya arasındaki ilişkilerde artan mevcut gerilimler bağlamında bölgesel güvenlikte önemli rol oynamaktadır. Bu, AB’nin en azından kısa vadeli perspektiflerde almak istemeyeceği, gereksiz jeopolitik riskin önemli bir faktörüdür. İkinci olarak, Moldova, Ukrayna ve Gürcistan, ekonomik kalkınma, iyi yönetim, hukukun üstünlüğü, güvenlik, iletişim ve özel sektör gelişimi gibi kilit alanlarda reform yapmak için çok kapsamlı bir çalışma yürütmelidir.

Bunlar, sürdürülebilir kalkınmayı teşvik etmedeki etkinliklerini tamamlamak ve kanıtlamak için uzun yıllar gerektiren reformlardır. Bu, Trio ülkelerinin Avrupa entegrasyon projelerindeki başarı derecesini belirleyecek önemli bir faktördür.

Moldova, Ukrayna ve Gürcistan’ın elde ettiği yeni Associated Trio iş birliği formatı, AB ile daha verimli iş birliği yollarının ve Avrupa entegrasyon beklentilerinin gerçekleşmesini sağlayacaktır. Aynı zamanda, Trio ülkelerinin yürüttüğü Rusya ve BDT’den kopma politikaları, eski Sovyet devletleriyle iş birliğini sınırlayan olumsuz bir faktör olabilir. Avrupa yasaları ve normlarına uyumun ancak uzun vadeli zaman dilimlerinde gerçekleştirilebileceği göz önüne alındığında, Associated Trio formatının, Trio’nun üç üyesi arasında yakın iş birliği için bir platform işlevi görmesi beklenebilir. Söz konusu platform da, üç ülkenin Avrupa ile bütünleşmesini kolaylaştıracak ve ortak zorluklara cevap vermelerine yardımcı olacaktır.

Yazar Kanat Makhanov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Geçtiğimiz günlerde Kazakistan ve Tacikistan Cumhurbaşkanları bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Devlet Başkanları, Cumhurbaşkanı Tokayev’in Mayıs 2021’de Duşanbe’ye yaptığı resmi ziyaretin ardından varılan anlaşmaların uygulanmasını gözden geçirdi. Cumhurbaşkanları, çeşitli sektörlerde ticaretin artırılmasının ve ortak projelerin uygulanmasının önemine değindiler. Cumhurbaşkanı Rahmon, ülkesine yapılan insani yardımdan dolayı teşekkür etti. Başkanlar, ikili ve çok taraflı platformlarda ortak eylemleri koordine etmeye hazır olduklarını bir kez daha teyit ettiler (Kazinform, 23.06.2021).

23 Haziran 2021’de Afgan sınır birliklerine ait 53 silahlı askeri ve yerel milisler Özbekistan topraklarına girmişti. Özbekistan, gerekli tüm incelemelerin ardından Afgan vatandaşlarını ülkelerine iade etti. Geçtiğimiz günlerde Özbekistan Dışişleri Bakanlığı, komşu ülkedeki durumun ağırlaşması hususunda yaptığı resmi açıklamasında, Afganistan’daki durumun son derece endişe verici olduğunu, Özbekistan topraklarını yasa dışı olarak geçme girişimlerinin ciddi şekilde bastırılacağını duyurdu (UzReport, 24.06.2021). Özbekistan Senatosu Birinci Başkan Yardımcısı Sodiq Safoev, Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) heyeti ile Taşkent’te yaptığı görüşmede, Özbekistan’ın TÜRKPA’ya katılma kararı aldığını duyurdu. Toplantıya katılanlar, ticaret, turizm, bilim, kültür ve diğer alanlarda iş birliği konularını da görüştüler. TBMM Üyesi İsmet Uçma başkanlığındaki heyette Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye’den Parlamento üyeleri yer aldı (Tashkent Times, 23.06.2021). Tacikistan Dışişleri Bakanı Sirojiddin Muhriddin, 2021 Antalya Diplomasi Forumu’nda İranlı mevkidaşı Muhammed Cevad Zarif ile bir araya geldi. Bakanlar, iki ülke arasındaki ikili ilişkilerin geleceği, Afganistan’daki durum ve bölgesel projelerin uygulanması hakkında görüş alışverişinde bulundular. Taraflar Tacikistan ve İran arasındaki ikili siyasi, ticari, ekonomik ve kültürel ilişkilerin genişletilmesi konularına da değerlendirdiler (ASIAPlus, 21.06.2021). Moğolistan’ın 6. Cumhurbaşkanı seçilen Ukhnaagiin Khurelsukh, Ulan Batur’daki Devlet Sarayı’nın Büyük Salonu’nda yemin etti. Resmi Göreve başlama töreni sırasında, yeni Cumhurbaşkanı yemin ettikten sonra, devlet mührünü selefi Başkan Khaltmaagiin Battulga’dan aldı. 9 Haziran 2021 tarihinde yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Ukhnaagiin Khurelsukh oyların %72,02’sini almıştı (Montsame.mn, 25.06.2021).

Moskova, 9. Moskova Uluslararası Güvenlik Konferansı’na ev sahipliği yaptı. Etkinlik, yaklaşık yüz ülkeden savunma birimlerinin başkanlarını bir araya getirdi. Katılımcılar, küresel ve bölgesel güvenlik, askeri-teknik iş birliği ve COVID-19 salgını ile mücadele konularını görüştüler. Yedi genel oturumdan oluşan Konferansın açılışında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, bir video konuşması ile katılımcıları ve konukları selamladı (Kremlin.ru, 23.06.2021).

Ekonomi, Finans ve Enerji       Nursultan Nazarbayev Vakfı’na bağlı Dünya Ekonomi ve Politika Enstitüsü Direktörü Yerjan Saltıbayev, Kazakistan ve Çin arasındaki ikili ticaretin, Ocak-Nisan 2021 döneminde 5 milyar dolara ulaştığını duyurdu. Ticaret cirosu geçen yılın aynı dönemine göre %10 oranında artmıştır. Çin, Kazakistan’ın ikinci en büyük ticaret ortağı ve kilit yatırımcılardan biri olmaya devam etmektedir. Son 12 yılda Çin’in Kazakistan’daki yatırımları 19 milyar olarak gerçekleşirken, Çin sermayeli şirket sayısı da 2.700’ü aşmıştır (Qazaq TV, 24.06.2021).

Özbekistan Başbakanı geçtiğimiz günlerde Moskova’yı ziyaret ederek, Rus mevkidaşı Mihail Mişustin ile görüştü. Hükümet başkanları, toplantıda, ticaret hacminin 10 milyar dolara çıkarılması konusunda anlaştılar. 2020’de ülkeler arasındaki ikili ticaret 5,6 milyar doları buldu. Görüşmenin ardından taraflar 10’dan fazla belgeyi imzaladı. Özbekistan ve Rusya, gümrük, finans ve bilgi ve iletişim teknoloji iş birliğini derinleştirme konusunda anlaştı. Taraflar, ayrıca eğitim ve işgücünün korunması konusunda iş birliği yapacaklarını açıkladılar (UzReport, 24.06.2021).

Azerbaycan Küçük ve Orta Ölçekli İş Geliştirme Ajansı Başkanı Orhan Mammadov ile Ukrayna Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Gennadi Çijikov, Ukrayna-Azerbaycan İş Konseyi’nin kurulması konusunda anlaşma imzaladı. Konseyde 70 iş adamı ve memur temsilcisi yer almaktadır. İki ülke arasındaki ticaret ve yatırım ilişkilerini genişletecektir olan bu adımın, Konsey’in, 2021 yılının ilk beş ayında 373,5 milyon dolara ulaşan ikili ticaret üzerinde olumlu sonuçlarının olması beklenmektedir (AzerNews, 25.06.2021). Kırgızistan Tekelleşmeye Karşı Düzenleme Devlet Ajansı’nın Düzenlenmiş Alanlar Dairesi Başkanı Sagın Mamatomorov, düzenlediği basın toplantısında ülkedeki petrol rafinerilerinin boşta olduğunu duyurdu. Mamatomorov, ülkede 800 bin ton ve 400 bin ton akaryakıt ve madeni yağ üreten iki petrol tesisi bulunduğunu bildirdi. Petrol arzının 50 bin tona düşmesi nedeniyle tesisler iç talebi karşılayamamaktadır (Kabar, 24.06.2021). Rusya Başbakan Yardımcısı Aleksey Overçuk, Avrasya Ekonomik Birliği’nin (AEB) 2021’de pozitif ekonomik büyüme yaşayabileceğini bildirdi. Tahminler, AEB ekonomisinin %3,2 oranında büyüyebileceğine işaret etmektedir. Overçuk, AEB’deki gerilemenin Avrupa Birliği (AB) göstergesinden daha düşük olduğunu kaydetti. Özellikle, AEB’deki ekonomik düşüş %2,9 oranında olurken, AB’nin GSYİH düşüşü %6,3 olmuştur. Yetkili, 2020’de AEB üye devletlerinin ekonomilerinin stres testinin, söz konusu ülkelerin gücünü ortaya koyduğunu belirtti (TASS, 23.06.2021).

Avrupa Entegrasyonu Ukrayna Enerji Bakan Yardımcısı Yaroslav Demçenkov, Ukrayna-Türk enerji çalışma grubunun beşinci toplantısına katıldı. Görüşmede iki ülke enerji iş birliği konusunda önemli bir anlaşmaya vardı. Ülkeler, özellikle, sıvılaştırılmış doğal gaz terminali altyapısının geliştirilmesini de içeren Ukrayna’ya doğal gaz arzının çeşitlendirilmesi konusunda iş birliği yapmayı kabul etti. Taraflar, doğalgazın Trans-Balkan boru hattı üzerinden her iki yönde taşınması konusunda iş birliği yapacaklar (Ukrinform, 25.06.2021).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.  Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Er-doğan, Boğaz’a paralel uzanacak olan İstanbul Kanalı’nın (Kanal İstanbul) yapımını başlattı. İlk tahminlere göre, İstanbul Kanalı’nda seyrüsefer, Boğaziçi Boğazı’ndan 13 kat daha güvenli olacak. İstanbul Kanalı’nın uzunluğu 45 kilometre, minimum taban genişliği 275 metre olacaktır. Derinliği 21 metreden fazla olarak belirlenen kanalın 2023 yılında hizmete girmesi beklenmektedir (Centralasia.media, 26.06.2021).

Toplum ve Kültür      Kazakistan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Muhtar Tileuberdi, Antalya Diplomasi Forumu çerçevesinde Uluslararası Türk Kültürü ve Mirası Vakfı Başkanı Günay Efendiyeva ile bir araya geldi. Taraflar, Türk devletlerinin köklü geleneklerinin ve zengin tarihinin tanıtımına yönelik ortak çalışmanın öneminin altını çizerek, Vakıf ile Kazakistan arasındaki iş birliğinin daha da geliştirilmesi perspektiflerini görüştüler. Taraflar ayrıca, Türkistan’ın Türk dünyasının manevi başkenti, Şuşa’nın ise Azerbaycan’ın kültür başkenti ilan edildiği hususunu vurguladılar (Kazinform, 22.06.2021).

Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi turizm bakanları toplantısında, Başbakan Yardımcısı, Özbekistan Turizm ve Spor Bakanı Aziz Abduhakimov, Özbekistan’ın Kokand kentinin Türk Konseyi’nin turizm başkenti ilan edilmesini önerdi. Bakan Abduhakimov, Konsey’e üye devletler ile gözlemci devletler arasındaki ulaşım sisteminin geliştirilmesi gerektiğini de vurguladı (Uzreport, 24.06.2021).

Türkistan, “Orta Asya Yüksek Öğretim Alanı: Bölgesel İşbirliği, Ulusal Reformlar” başlıklı yükseköğretim temalı foruma ev sahipliği yaptı. Forumda Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın eğitim bakanlıkları, bölgede yükseköğretim kurumları arasında bilgi, öğrenci ve akademik personel alışverişini sağlayacak ortak bir yükseköğretim alanı oluşturmayı kabul etti. Anlaşma, Bologna süreci ilkelerine göre uygulanacak ve ortak araştırma projelerinde bilgi alışverişi ve iş birliği yoluyla eğitimde bölgesel ortaklıkları genişletecektir (Astana Times, 21.06.2021).

Uluslararası Türk Akademisi ve Al-Farabi Kazak Milli Üniversitesi arasında karşılıklı iş birliği mutabakatı imzalandı. Taraflar, bilimde karşılıklı yarar sağlayan ortaklıkları güçlendirme konusunda anlaştılar. Belge, üzerinde mutabık kalınan konularda ortak bilimsel etkinlikler düzenlenmesini, çalışanlar arasında deneyim alışverişini, önemli bilgilerin ve bilimsel yayınların paylaşılmasını öngörmektedir. Mutabakat ayrıca Al-Farabi Kazak Milli Üniversitesi öğrencilerinin Uluslararası Türk Akademisi’nde bilimsel staj yapmalarına da imkan sağlayacak (Twesco.org, 21.06.2021).

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA), Moğolistan ile Türkiye arasındaki ilişkilerin geliştirilmesine sağladığı katkılarından ötürü Moğol hükümeti tarafından Nairamdal Madalyası ile ödüllendirildi. Ödül, Moğolistan Devlet Başkanı Khaltmaagiin Battulga adına Moğolistan Dışişleri Bakanlığı Devlet Sekreteri Ankhbayar Nyamdorj tarafından TİKA’nın, başkent Ulan Batur’daki program koordinatörü Emrah Ustaömer’e takdim edildi. TİKA, 2004 yılından bu yana Moğolistan'da yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları ile iş birliği içinde 700’ün üzerinde proje gerçekleştirmiştir (Anadolu Ajansı, 24.06.2021).