Uluslararasi Öğrenci Hareketliliğinin Tarihsel ve Fikri Altyapısı

ve öğretim amacıyla kişilerin yurtdışına çıkışı, eğitimin uluslararasılaşmasının diğer bir ifadeyle uluslararası eğitim faaliyetlerinin yaygınlaşmasının bir sonucudur. Geçmişi irşad ve misyonerlik faaliyetleri ile çok eskilere uzansa da metodolojik olarak eğitimin uluslararasılaşması 18.yüzyıla rastlamaktadır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra BM (Birleşmiş Milletler) öncülüğünde eğitimin uluslararasılaşması ve yasal çerçevesinin oluşturulması süreci hız kazanmıştır. Bu tarihten sonra hem UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) gibi uluslararası örgütler nezdinde hem de devletlerin münferiden yurtdışı eğitim faaliyetlerinde artış gözlemlenmiştir. ABD ve Avrupa ülkelerinin başını çektiği bu dönemde daha çok yükseköğretimin uluslararasılaşmasının ön planda olduğu görülmektedir. Bu çalışmada uluslararası öğrenci hareketliliğinin tarihi arka planı ve fikri altyapısı hakkında bilgi verilecektir. Uluslararası öğrenci hareketliliği, bireysel alan dışında teknolojik ve bilimsel gelişme ve kültürel alışveriş açısından büyük önem taşımaktadır. Uluslararası öğrenci hareketliliği üzerinden ülkeler ve kültürlerarası bilgi transferi yaşanmaktadır. Bu süreçte mevcut bilgi birikiminin geliştirilmesi, yeni bilginin üretilmesi ve bilginin küresel dolaşıma sokulması mümkün olabilmektedir.

Uluslararası eğitim-öğretim; yüzyıllardır insanlar, toplumlar ve ülkeler arasındaki ilişkilerin dini, ekonomik, siyasi ya da kültürel boyutlarını derinden etkilemektedir.

Medeniyetin fikrî gelişimi ve bu gelişimin birçok alandaki yansımaları eğitim-öğretim temelinde kitlesel ve kurumsal bir mahiyet kazanmıştır. Bilginin yeniden üretime sokulduğu epistemolojik merkezler aynı zamanda eğitim merkezleri haline de gelmiştir. Bu anlamda, Antik çağlardan, Helenistik döneme kadar Mezopotamya, Mısır, Sparta ve Atina gibi eğitim-öğretim merkezleri ön plana çıkmıştır.

İmparatorluklar çağında yabancı ülkelerden getirilen öğrencilerin yetiştirilmesi, yetiştirildikten sonra ülkelerine geri gönderilerek ilim adamı ya da yönetici olarak öncü roller üstlenmeleri yaygın görülen bir olgudur. Osmanlı İmparatorluğu’nda da gerek ilim adamı gerekse yönetici yetiştirmeye yönelik yabancı öğrenci uygulamaları zirve noktaya ulaşmış, merkezin ve taşra teşkilatının ihtiyaçları çerçevesinde nitelikli insan kaynağı yetiştirilmesine özen gösterilmiştir. 8. ve 13. asırlar arasında medreseleri ve buralardaki ilim adamlarıyla önemli bir epistemolojik merkez olan Türkistan, bölge dışından çok sayıda talebeye ev sahipliği yaparken 19. yüzyılın ortalarından itibaren Türkistan hanlıklarından ağırlıklı olarak askeri eğitim almak üzere çok sayıda öğrenci İstanbul’a gönderilmiştir. Eğitim-öğretim faaliyetlerinin küresel boyuttaki ağırlığının Avrupa ve Amerika’ya kayması ise modern döneme rastlamaktadır. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında ülkeler arasında anlaşmalar yoluyla bilim ve kültür alışverişi eğitim-öğretim yoluyla sağlanmaya başlamıştır. 1960’larda gelişmiş ülkelerin, gelişmekte olan ülkelerin kalkınmalarına “yardım” amacıyla eğitimöğretim bursları tahsis ettiği görülmektedir. Genellikle tek taraflı olan bu öğrenci hareketliliği beyin göçünü de beraberinde getirmiştir. Adından da malum olduğu üzere sıcak çatışmaların yaşanmadığı ancak ideolojik kamplaşma ve mücadelenin etkin olduğu “Soğuk Savaş” dönemine girilmiştir. Bu dönemde karşı kutuplarda yer alan devletler çeşitli burs programları ile uluslararası öğrencileri kendi ülkelerine çekmeye çalışmıştır. Buradaki temel amaç; eğitimlerini tamamlayan uluslararası öğrencilerin ülkelerine dönerek diğer kutba karşı ideolojik propaganda ve askeri çevreleme politikasına hizmet etmelerini sağlamak olmuştur.

Çift kutuplu dünya sisteminin sona ermesiyle beraber küreselleşmenin getirdiği değişimler yükseköğretimin de uluslararasılaşmasını zorunlu kılmış ve bu alandaki rekabeti artırmıştır. Küresel düzeyde artan rekabet, inovasyon talepleri, yeni pazar ve üretim seçenekleri; bilgi, teknoloji ve hizmet üreten “bilgi toplumu”nun, kalkınma için önemini daha da belirginleştirmiştir.

Soğuk savaşın sona ermesiyle sadece ideolojik savaş sona ermemiş aynı zamanda gücün doğası da değişmiştir. İlk kez Joseph Nye tarafından ortaya atılan ‘yumuşak güç’ kavramı, ülkelerin diplomatik altyapısı, kültürel alanda ortaya koydukları ürünler, eğitimin niteliği ve kapasitesi, iş dünyasındaki cazibesi ve kültürüyle diğer ülkeleri etkileyebilme gücünü ifade etmektedir. Günümüzde, uluslararası öğrenci hareketliliği dış politika yapım sürecinde yumuşak gücün önemli bir enstrümanı olarak ön plana çıkan kültürel diplomasinin önemli bir aracı haline gelmiştir. Gelişmiş ülkeler dünyanın farklı bölgelerinden öğrenci çekerek uluslararası sistemde yerlerini pekiştirmeye çalışırken, gelişmekte olan ülkeler ise uluslararası öğrenciler aracılığıyla küresel sistemde biz de varız mesajı vermektedir. İlişkilerin giderek daha karmaşık ve birbirine bağımlı hale geldiği günümüzde uluslararası öğrenci hareketliliği devletlere siyasi, ekonomik ve kültürel anlamda önemli fırsatlar sunmaktadır.

Soğuk savaş sonrası dönemde her ne kadar politik kaygıların önemi azalmış gibi gözükse de küresel sisteme yeni katılan aktörlerin de dâhil olduğu, ekonomik etkileri küresel düzeyde hissedilen kur, ticaret ve finans savaşlarının yaşandığı görülmektedir.

Uluslararası öğrencilerin sadece 2019 yılı ABD ekonomisine olan 40 milyar dolarlık etkisi dikkate alındığında belirtilen sektörler dışında uluslararası eğitimin de küresel düzeyde hatırı sayılır bir büyüklüğe ulaştığı söylenebilir.

Soğuk savaş sonrası modellemelere göre uluslararası öğrenci hareketliliğinde daha çok ekonomik ve politik kaygılar öncelikli olurken; akademik, kültürel ve sosyal vurgular hala arka planda kalmaktadır. Bir başka açıdan bakılacak olursa bilgi, güç ve servet arasında birbirlerine bağımlı ve karmaşık ilişkiler ağının olduğu görülebilir. Paul Kennedy’nin 16. yüzyıldan itibaren ele aldığı Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri adlı kitabında ekonomik ve askeri öğelerin uluslararası arenada nasıl el değiştirdiğinden bahsedilmektedir. İnsanlık tarihine bakıldığında ekonomik ve politik güce sahip olan toplum ve medeniyetlerin aynı zamanda “epistemolojik merkez” olduğu görülmektedir. Bu merkezler, bir taraftan bilime yön verip, bilimi yeniden üretirken diğer taraftan hem ekonomi hem de politikaya yön vermişlerdir.

Epistemolojik merkezler, tarihte olduğu gibi günümüzde de içtihatları oluşturan ve dış dünyaya birinci el metodolojik bilgi sunan merkezler olarak öne çıkmaktadır. Bu merkezlerin çekim kuvveti “çevre”den her zaman yeni içtihat ya da paradigmaları toplayarak bilgiyi yeniden üretmekte ve hem nitelik hem de nicelik açısından takip edilen “merkez”

olma konumunu sağlamlaştırmaktadır. Böylelikle merkez ile çevre arasındaki mesafe daha da açılmaktadır. Birbirine bağımlı, karşılıklı ve karmaşık olan bu ilişki özellikle epistemolojik merkez olan devletlere büyük fırsatlar sunmaktadır. Bilgi transferinde önemli bir nokta olan eğitim ve onun uluslararasılaşması da bu fırsatları sunan en büyük etmendir.

Küreselleşme ile birlikte günümüzde öğrencilerin yurtdışında eğitim alabilme imkân ve seçenekleri çeşitlenerek artmaktadır. Diğer taraftan uluslararası burs programlarına kabul süreçlerinde de rekabetin arttığını söylemek gerekir. Ancak yurtdışında eğitim almaya yönelik artan talep ve bazı gelişmekte olan ülkelerin nitelikli insan kaynağını geliştirmek maksadıyla yurtdışına öğrenci gönderme programları, uluslararası öğrencilerin sayısının düzenli olarak artmasına neden olmaktadır. 2019 verilerine göre 3.7 milyonu OECD (Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü) bölgesinde olmak üzere dünya genelindeki uluslararası öğrenci sayısı 6 milyonu geçmiştir. Kabul eden ve gönderen ülkeler açısından bu hareketliliğe baktığımız zaman Amerika, İngiltere ve Avustralya’nın en çok tercih edilen ülkeler olduğu; Çin, Hindistan ve Güney Kore’nin ise yurtdışına öğrenci gönderen ülkeler arasında ilk üçte olduğu görülebilir. Sonuç olarak, uluslararası öğrenci hareketliliğinin yaklaşık %42’sini, 21. yüzyılın merkez ülkeleri olarak nitelendirebileceğimiz OECD bölgesi olmasının şaşırtıcı olmadığı açıktır. Yurtdışına en fazla öğrenci gönderen ilk üç ülke olan Çin, Hindistan ve Güney Kore açısından bakıldığında bu üç ülkenin mevcut ekonomik, teknolojik ve bilimsel gelişimi dikkate alınarak uluslararası öğrenci hareketliliğinin bariz olumlu sonuçlarından bahsedilebilir. Bununla birlikte, yurtdışında yetişmiş nitelikli insan kaynağına istihdam dâhil olmak üzere gerekli sosyal ve ekonomik şartları sunamayan özellikle az gelişmiş ülkeler için uluslararası öğrenci hareketliliğinin, “beyin göçü”ne neden olduğu ve doğal olarak merkez ve çevre arasındaki makasın daha da açılması gibi riskleri barındırdığını da göz ardı etmemek gerekir.

Yazar Suat Beylur, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev’in talimatıyla 13 Temmuz 2020 tarihi, koronavirüs salgını nedeniyle vefat eden vatandaşların anısına Kazakistan’da Ulusal Yas Günü ilan edildi. Ülke genelinde bayraklar yarıya indirilerek, Akorda Sarayı’nın önünde Cumhurbaşkanı Tokayev’in de katılımıyla saat 12.00’de bir dakikalık saygı duruşu gerçekleştirildi (Akorda, 13.07.2020). Türkiye Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, Ukrayna’ya yaptığı ziyarette Ukraynalı mevkidaşı Andriy Taran ile görüştü. Taraflar, Azak-Karadeniz bölgesindeki güvenlik durumunu değerlendirerek ortaya çıkabilecek tehditlere karşılık verebilme yollarını ele aldılar. İki bakan, ayrıca ikili askeri teknik ve askeri finansal işbirliği perspektifleri ve Ukrayna’nın Avrupa-Atlantik entegrasyonu ile ilgili konularını gözden geçirerek, ülkenin NATO’nun Gelişmiş Fırsatlar Ortağı olarak tanınması hususunu görüştüler (Ukrinform, 13.07.2020). Ermenistan ve Azerbaycan silahlı kuvvetleri arasındaki ağır toplar ve insansız hava araçlarının kullanıldığı sınır çatışmaları devam etmektedir. Üç gün süren çatışmalarda biri general olmak üzere 11 Azerbaycan askeri ile 4 Ermeni askerinin öldüğü bildirildi. Azerbaycan ordusuna ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’e destek vermek amacıyla yüzlerce insan Bakü’de yürüyüş gerçekleştirdi. Avrupa Birliği (AB), Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Rusya, Güney Kafkasya’daki iki komşu ülkeye gerilimi düşürme çağrısında bulunan açıklamalar yayınladı (RFE/RL, 14.07.2020). Dışişleri bakanları düzeyindeki ilk üst düzey Orta Asya–Çin toplantısı çevrimiçi olarak yapıldı. Taraflar, COVID-19 salgını ile mücadelede ve sonuçlarının hafifletilmesinde işbirliği dâhil olmak üzere acil uluslararası ve bölgesel konuları ele aldılar. Ekonomik toparlanma önlemleri kapsamında taraflar, bölgesel ekonomik entegrasyon, ticaret ve yatırımları daha da geliştirmeye söz verdiler. Çin tarafı, Orta Asya ekonomileri için istikrarlı sınır ötesi kargo sevkiyatının sağlanması adına “yeşil” koridorlar oluşturmaya hazır olduklarını açıkladı (Kazinform, 16.07.2020). Özbekistan Silahlı Kuvvetleri Ortak Karargâhı eski başkanı Akbar Yarbabayev, vatana ihanetten suçlu bulunarak 11 yıl altı ay hapse mahkûm edildi. Aynı madde kapsamında hüküm giyen Yarbabayev’in eşi Elena Yarbabayeva da altı yıl hapis cezasına çarptırıldı. Yarbabayevler, 1 yıl önce Rusya için casusluk yaptıkları suçlamasıyla gözaltına alınmıştı. Aynı ceza davasında Devlet Güvenlik Servisi ve Savunma Bakanlığı’ndan yaklaşık on çalışanın da yargılandığı bildirildi (Fergana, 17.07.2020).

Afgan güvenlik kurumlarının bildirdiğine göre Taliban, ABD ile imzalanan barış anlaşmasının ardından saldırılarını azaltmadı. Aksine, hareketin düzenlediği saldırı sayısı artarak Ocak-Haziran 2020’de 5.943’e ulaştı. Buna karşılık yabancı birliklerin desteklediği Afgan hükümet güçleri Taliban’a karşı 1.569 operasyon gerçekleştirdi. Sonuç olarak, şiddetin azaltılmasını amaçlayan anlaşmanın henüz yerine getirilemediği görülmektedir (TOLOnews, 13.07.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Avrasya Ekonomik Birliği’ne üye ülkelerin başbakanları, COVID-19 salgının başlamasından bu yana ilk kez yüz yüze bir araya gelerek Minsk’te düzenlenen Avrasya Hükümetlerarası Konseyi toplantısına katıldılar. Toplantıda iç pazarlardaki ticari engellerin kaldırılması, ürün etiketlemesine yönelik sistematik yaklaşımların geliştirilmesi, COVID-19 ve diğer salgınlarla mücadele için kapsamlı bir planın kabul edilmesi ile ilgili konular ele alındı. Ayrıca, uzaktan dünya hakkında coğrafi bilgiler edinilmesi için ortak bir alan sisteminin oluşturulması konusunda devletlerarası program onaylandı (Avrasya Ekonomik Komisyonu, 17.07.2020). 2020 yılının ilk yarısında Kazakistan’ın hafif sanayi üretim hacmi %8 oranında artarak tekstil, deri ürünleri ve giyim üretiminde olumlu dinamikler sergilenmiştir. %97’si küçük işletme olmak üzere Kazakistan’da toplamda 1,130 hafif sanayi kuruluşu faaliyet göstermektedir. Bu firmalarda yaklaşık 17,900 kişi istihdam edilmektedir. Ancak söz konusu sektörün GSYİH içindeki payı sadece %0.1’dir.

Hükümet, pamuk-tekstil karma grubunu oluşturmak üzere belirlenen yol haritası doğrultusunda sektörü desteklemeye çalışmaktadır (Kazinform, 15.07.2020). Kırgızistan ve Özbekistan’ın ulaştırma alanındaki yetkili kurumlarının başkanları, Çin Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu’nun dış yatırımlarından sorumlu yetkilileri ile bir video konferans düzenledi. Taraflar, Özbekistan-Kırgızistan-Çin demiryolu inşaatı projesinin uygulanmasına yönelik tedbirleri görüştüler. Görüşmelerin odak noktası, önerilen üç seçenek arasından bir demiryolu güzergâhının tespit edilmesi oldu. Taraflar, görüş farklılığı nedeniyle en uygun güzergâh üzerinde müzakerelere devam etme kararı aldı (UzDaily, 16.07.2020). Tacikistan Enerji ve Su Kaynakları Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre, Orta Asya-Güney Asya Elektrik İletim ve Ticareti (CASA-1000) projesinin Tacikistan’a ait bölümünün inşaatı, planlandığı gibi 2021 yılı sonunda tamamlanacak. Hindistan şirketi Kalpataru Power Transmission Limited tarafından yapılacak olan bu kısımdaki çalışmaların koronavirüs salgınından etkilenmeyeceği ifade edildi. Bugüne kadar, gerekli inşaat ekipmanının %30’undan fazlası Tacikistan’a nakledilmiştir (Asia-Plus, 15.07.2020). Kırgızistan Ulusal İstatistik Komitesi’nden yapılan açıklamaya göre OcakHaziran 2020’de ülkenin gayri safi yurtiçi hasılası (GSYİH) geçen yılın aynı dönemine göre %5.3 oranında azalarak 228.3 milyar som (2.97 milyar dolar) olarak gerçekleşti. GSYİH düşüşünün, temel olarak inşaat ve hizmet sektörlerindeki %9.1 ve %8.2 oranındaki küçülmeden kaynaklandığı belirtilmektedir. Öte taraftan, emtia üretimi 2019’un ilk yarısına kıyasla sadece %1.3 oranında azalış göstermiştir (Kabar, 14.07.2020).

Rusya’daki küçük ve orta boy işletmelerin koronavirüs salgını nedeniyle oluşan krizden çıkarak toparlandığı görülmektedir. Zira Haziran 2020’de bu sektördeki istihdam sayısı bir önceki yıla göre %20 oranında arttı. Sosyal izolasyonun sona ermesinin ardından küçük işletmeler, 146.500 pozisyon için ilan verdi. Bu rakam, Mayıs ve Mart 2020’ye göre sırasıyla %47 ve %9 oranlarında daha yüksek gerçekleşmiştir. Orta ölçekli işletmeler ise 33.300’den fazla açık pozisyon ilanı verdi. Bu veriler, Mayıs ve Mart 2020’ye göre sırasıyla %46 ve %1 oranında bir artışı göstermektedir (TASS, 15.07.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Oxford Üniversitesi, İslam dünyasının ünlü filozofu Abu Nasr Al-Farabi’nin doğumunun 1150. yıldönümü kutlamaları münasebetiyle “Al-Farabi: Yaşamı ve Mirası” başlıklı uluslararası bilimsel sempozyuma ev sahipliği yaptı. Kazakistan’ın Londra Büyükelçiliği tarafından Oxford İslam Araştırmaları Merkezi’nin işbirliğiyle düzenlenen sanal etkinliğe Almanya, Kazakistan, İngiltere ve ABD’den önde gelen Al-Farabi uzmanları katıldı (Zakon.kz, 19.07.2020). Aral Denizi bölgesi için Çok Ortaklı İnsan Güvenliği Teminat Fonu Yönetim Kurulu’nun dördüncü toplantısı video konferans yoluyla gerçekleştirildi. Özbek tarafı, kış-bahar döneminde Aral Denizi’nin kuruyan kısımlarına 1.2 milyon hektar ağaç ekildiğini ve bu iş için 100 milyar som (9.8 milyon dolar) tahsis edildiğini bildirdi. Yönetim Kurulu, Karakalpakistan’ın Moynak bölgesinde çok amaçlı bir hastanenin inşası dâhil olmak üzere Fon’un 12.4 milyon dolarlık yeni projelerini onayladı (UzReport, 15.07.2020). Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) Yürütme Komitesi, BDT üyesi ülkelerin Kültürel Mirasının Sanal Müzesi’ne ilişkin yasa tasarısının geliştirilmesi için oluşturulan çalışma grubunun çevrimiçi toplantısına ev sahipliği yaptı. Grup üyeleri, taslağı sonuçlandırarak incelenmek üzere BDT Kültür İşbirliği Konseyi’ne gönderdi. Müze kurma girişimi, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev tarafından dile getirilmişti. Proje, İnternet ortamındaki tek bir sanal müzede, BDT üyesi ülkelerin somut kültürel mirasını birleştirmeyi amaçlamaktadır (BDT Yürütme Komitesi, 15.07.2020).

Kasım/Aralık 2021’de UNESCO, Kırım Tatarlarının geleneksel süsü olan Örnek’in, İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne dâhil edilebilme durumunu değerlendirecek. Örnek sembollerinin dilini anlayan Kırım Tatar halkı, süs mesajları olan eşyaları ritüel ve ritüel olmayan etkinliklerde kullanmaktadır. Şu anda Örnek zanaatkârların büyük bir çoğunluğu Kırım’da yaşamaktadır (Ukrinform, 16.07.2020).

Mısır Evkaf Bakanlığı Vaaz Araştırmaları Dairesi Başkanlığı müdürü, tanınmış Mısırlı teolog Khaled al-Saeed Ghanem, Kahire’de “Abay’ın Kazakistan Halkına Yönelik Öğütleri” başlıklı bir kitap yayınladı. Arapça yazılan kitapta Mısırlı bilim adamı, Abay’ın “Kara Sözler” adlı kitabının önemini ve felsefi anlamını, milli eğitim, dünya görüşü, ahlak ve hukuk konuları hakkındaki görüşlerini değerlendirmiştir (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 16.07.2020).

Türkiye, Kazakistan’a havayoluyla tıbbi maske, koruyucu tulum, ilaç, termometre, vantilatör, PCR testi, oksijen konsantratörü ve koronavirüs hastalarının tedavisi için gerekli olan çeşitli ürün ve ilaçtan oluşan 11 tonluk insani yardımda bulundu. Söz konusu yardım, Türk hükümeti ile Kazakistan’ın Aydın Nurı Vakfı, Ankara Büyükşehir Belediyesi, Ahmet Yesevi Üniversitesi Mezunlar Derneği ve Türkiye’deki Kazak diasporasının katkılarından oluşmaktadır (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 14.07.2020).