Salgın Kent Yaşamını Nasıl Değiştirdi: Türkistan Şehri Örneği

SALGIN KENT YAŞAMINI NASIL DEĞİŞTİRDİ: TÜRKİSTAN ŞEHRİ ÖRNEĞİ 2020'nin başlarında dünyanın birçok ülkesine yayılmaya başlayan Covid-19 koronavirüs enfeksiyonu, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DTÖ) koronavirüsü küresel bir salgın olarak ilan etmesine neden oldu. Salgının dünya çapında hızla yayılması, ülkeler arasındaki sınırların kapanmasına, küresel düzeyde sanayinin zayıflamasına ve ekonomik kalkınmanın yavaşlamasına neden olmuştur. Bu çerçevede ülkeler koronavirüs salgınının etkisine bağlı olarak çeşitli programlar geliştirdiler. Toplumun, sosyo-ekonomik durumunu korumayı amaçlayan stratejik programlara özel önem verilmiştir. Küresel ekonomik durumun istikrarsızlığı büyük sorunlara yol açmaktadır. Bunun göstergesi olarak, üretim, hizmet sektörü, uluslararası ticaret gibi temel endüstrilerin izolasyon önlemleri altında faaliyetlerine devam etmeye hazır olmadığı ortaya çıkmıştır.

DTÖ tarafından ilan edilen salgın durumu, Kazakistan'ı da etkilemiş olup, bölgelerin farklı yapılarına göre çeşitli zorluklar ortaya çıkmıştır.

Örneğin, Kazakistan'da uygulanan karantina önlemleri, belirlenen güzergahlar üzerinde özel barikatların yerleştirilmesi suretiyle bölgeler arası izolasyon sağlanmıştır. Nüfusun yoğun olduğu Almatı, Nur-Sultan ve Türkistan şehirlerindeki epidemiyolojik durumun kontrol altında tutulması nispeten daha zor olmuştur. Örneğin, Türkistan bölgesinde ilk koronavirüs enfeksiyonu 31 Mart 2020'de bildirilmiş ve, günümüzde bu sayı 3408'e ulaşmıştır. Bu sayı, ülke çapında koronavirüs hastalarının yaklaşık %10'una tekabül etmektedir. Kazakistan devleti salgının yayılmasını önlemek için bir takım önlemler aldı. Bunlardan biri, 15 Mart'tan itibaren olağanüstü hal ilan edilmesidir. Olağanüstü hal önlemlerini yerine getirebilmek adına, bölge merkezlerinde ve büyük şehirlerde sıkı gözetim altında karantina rejimine geçildi. Örneğin, eğitim kurumları ve kalabalık yerler üzerinde sıkı kontrollerin uygulanması dahil olmak üzere kamu kurumları, özel işletmeler ve diğer hizmet binaları karantinaya alındı.

Toplantılar ve etkinlikler açık alanlarda veya çevrimiçi olarak düzenlendi.

Camilerde cemaat ile kılınan namazlar yasaklandı. Kazakistan nüfusunun %37'si izolasyona tabi tutuldu. Bu sıkı önlemlerin toplumun sosyal ve ekonomik durumuna büyük zarar verdiği ifade edilebilir. Buna göre, ülkedeki acil durum sırasında gelirlerini kaybeden vatandaşlara aylık 42.500 tenge (99 dolar) tutarında sosyal yardım tahsis edilmiştir. Milli bütçeden 23.1 milyar tenge (53,8 milyon dolar) ayrılarak Türkistan bölgesinde yaşayan 544.5 bin vatandaşın bu yardımı alması sağlanmıştır. Ayrıca gelirleri azalan işletmelerin açık kalması adına küçük ve orta ölçekli işletmelere özel yardımlar yapılmıştır.

Türkistan'daki epidemiyolojik durum, Kazakistan'daki en büyük salgınlardan biri olarak kabul edilmektedir. Buradaki enfeksiyonun hızlı bir şekilde yayılmasının nedenleri arasında bölgenin yoğun nüfusu ile güney ve batı bölgeleri arasında bağlantı koridoru olması gösterilebilir. Bu durum aynı zamanda bölgenin, Kazakistan'ın tüm bölgeleri ile yakın ilişkilerine de yansımıştır. Bölge merkezindeki izolasyon durumu, şehrin hızla gelişen yaşamında önemli bir rol oynamıştır. Örneğin, yılın başında onaylanan büyük etkinlikler ertelenerek sıkı karantina rejiminde Türkistan şehrine ulaşım bağlantılarında hareketlilik askıya alındı. Özellikle, şehir sakinleri için Almatı – Türkistan – Kentau, Türkistan – Çimkent otobüs seferlerinin önemi azaldı.

Dışarıyla ulaşımın durdurulması ve içerdeki ulaşıma kısıtlamalar getirilmesinden sonra şehrin antropolojik görünümünde değişimler gözlemlenmiştir. Çünkü, günlük toplumsal ilişkilerin içerisinde sosyal mesafeyi koruma önlemlerinin önemli bir yer teşkil etmeye başladığını ifade edebiliriz. Bütün kurumlara ve mağazalar gibi kapalı alanlara maskesiz girilmesi yasaklanarak hizmet sektöründeki faaliyetlere de kısıtlamalar getirildi. Bu, Türkistan gibi yeni gelişen bir şehir için büyük bir sorun yarattı. İnsanlara hizmetlerin ulaştırılması noktasında devreye çevrimiçi platformların girdiği süreç içerisinde de bazı eksikler fark edilmeye başlandı.

Örneğin şehir sakinlerinin elektronik olarak bilgi alma süreçlerinde ve diğer işlemlerinde bölgedeki internet ağının zayıflığı artan talep üzerine kendisini göstermeye başladı. Bu, E-devlet, Dijital Kazakistan vb. yazılım projelerinin tekrardan gözden geçirilmesi gerektiğini gösterdi. Söz konusu eksiklik, aynı zamanda, eğitim sistemi ve sağlık hizmetlerine de büyük bir yük bindirdi.

Boş zamanlarını akrabalarıyla, arkadaşlarıyla ya da parklarda geçiren vatandaşlar, kitlesel olarak tecrit koşulları altında toplumsal düzen ve kısıtlamaları kabul etmeye zorlandılar. Buna göre, günlük işinden olan halkın çoğunluğu sosyal ağlarda daha aktif olmaya başladı. COVID19 salgınının yayılması hakkındaki gelişmeleri takip etmek insanların günlük rutin işlerinden birisi haline geldi. Ayrıca, Türkistan bölgesi için özel önem arz eden düğün sarayları ve restoranların faaliyetlerini durdurması şehir sakinlerinin geleneksel yaşam tarzlarında değişikliklere neden oldu.

Şehrin kültürel yaşamında bir takım farklılıklar meydana geldi. Örneğin, tatil yerleri, kütüphaneler, müzeler çevrimiçi çalışmaya başladı. Özellikle "Hazret Sultan Rezerv Müzesi", "Sattar Yerubayev Anıt Müzesi", "Bölgesel Tarih ve Etnografya Merkezi" çalışmalarından bahsedebiliriz. Örneğin "Sattar Yerubayev Anıt Müzesi", müzenin koleksiyonunda "Sararmış Gazeteler" başlığı altında basın materyalleri yayınladı. Bu basın materyalleri Sattar Yerubaev’in şiirleri ve eserlerinden oluşmaktadır. "Hazret Sultan Rezerv Müzesi" müze uzmanları ve bilim adamları için özel çevrimiçi konferanslar ve sanal müze içi turlar düzenledi. Bu, koronavirüs salgını sırasında sosyal ağların müzelerin çevrimiçi hizmetleri tarafından etkin kullanılması ihtiyacını ortaya koydu. Bilindiği gibi sosyal ağlar, bölgesel müzelerin faaliyetlerini kullanmanın en etkili ve erişilebilir yollarından biri olarak kabul edilmektedir. Buna ek olarak, birçok müzenin fonu, serginin çalışmaları yeniden değerlendirilerek faaliyetleri daha rekabetçi hale getirildi. Ayrıca, izolasyon durumunda kültür merkezleri ve müzeler şehir halkı için çevrimiçi kullanım yöntemleriyle daha erişilebilir bir hale geldi. Genel olarak kültür merkezlerinde yapılan bu tür adımlar şehirde kültür turizminin yeni bir yönde gelişmesi ihtiyacını ortaya koymuştur. Özellikle çevrimiçi dersler ve videolar bölgenin tarihinin ve kültürünün tüm halka anlatılmasını sağladı. Ayrıca bu etkinlikler, kültürel nesneler için bir reklam üssü haline geldi. Türkistan'ın kültür merkezleri ülkedeki epidemiyolojik durumun istikrar kazanmasına da katkıda bulundu. Örneğin, sosyal medya sayfalarında sosyal mesafeyi korumak, maske takmak, kişisel hijyen ve evde kalmakla ilgili reklamlar tasarlandı. Kısaca, müzelerin sosyal medya sayfaları salgınla mücadelede etkin rol oynayan araçlar haline geldi.

Sonuç olarak, Türkistan bölgesindeki izolasyon durumu bölge halkının günlük hayatını pek çok yönden değiştirdi.

Özellikle nüfusun belirlenen sınırlar içinde yaşıyor olması, gerekli birçok yeni programa olan ihtiyacı ortaya koydu.

Bunlardan biri, kültürel gelişim, sağlık ve eğitim alanında birçok rasyonel önlemlere duyulan ihtiyaçtır. Türkistan şehrinin turizm alanındaki izolasyon durumuna uyarlanan yeni girişimler, yani video turları ve canlı sunumlar, Türkistan antik şehrinin gelecekteki turizm endüstrisinin gelişimine büyük katkı sağlayacaktır. Ayrıca Covid-19 enfeksiyonunun ilk dalgasında meydana gelen bu koşulların, sonraki oluşabilecek muhtemel salgınlara karşı da hazırlık düzeyinin güçlendirilmesine önayak olacağı belirtilebilir.

Yazar Daulet Zhailybayev, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kırgızistan’ın yeni atanan Dışişleri Ba-kanı Ruslan Kazakbaev ilk yurtdışı ziyaretini Moskova’ya gerçekleştirdi. Kazakbaev, yeni hükümetin Rusya ile siyasi diyaloğu güçlendirmek için her düzeyde yakın teması devam ettireceğini açıklayarak, Rusya'nın Kırgızistan'ın ana ortağı ve müttefiki olduğunu belirtti. Dışişleri Bakanı Kazakbayev mevkidaşı Sergey Lavrov ile yaptığı görüşmede, Rusya tarafına seçim sonrası dönemde ortaya çıkan krizde Kırgızistan'daki siyasi durumun istikrara kavuşmasına özel katkılarından dolayı teşekkür etti (Kommersant, 23.10.2020). Rusya Dış İstihbarat Servisi direktörü Sergey Narişkin, Belarus Cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko ile bir araya gelerek Minsk'te düzenlenen Beyaz Rusya ve Rusya'nın özel servisleri toplantısına katıldı. Gazetecilerle yaptığı röportajda Narişkin, dış güçlerin anayasaya aykırı yöntemler kullanarak Belarus'un devlet yapısını değiştirmeye çalıştığını ifade etti (DW, 22.10.2020).

ŞİÖ Üye Devletleri Başsavcılarının 18. toplantısı video konferans yöntemiyle gerçekleştirildi. Toplantı, yolsuzluğun önlenmesi ve yolsuzlukla mücadele için modern uygulamalara ve etkili mekanizmaların geliştirilmesine odaklandı. Katılımcılar, BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi'ne üye devletlerin aktif katılımının yanı sıra Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı'nın İstanbul Yolsuzlukla Mücadele Eylem Planı kapsamındaki izleme prosedürlerini görüştüler (SCO, 23.10.2020). Özbekistan Dışişleri Bakanı Abdulaziz Kamilov bir gazeteye verdiği röportajda, ülkenin dış politikası hakkındaki vizyonunu paylaştı. Kamilov, dış politikanın uluslararası gelişmelerin takip edilmesi değil proaktif olması gerektiğini ifade etti. Kamilov, ayrıca Dışişleri Bakanlığı'nın diğer organlarla birlikte dünya siyasetinin ve ekonomisinin temel konularını incelediğini ve ortaklarla ikili ve çok taraflı işbirliğini daha da geliştirmek için öneriler hazırladığını belirtti (Kun.uz, 23.10.2020). Tacikistan Devlet Başkanı İmamali Rahman, Tacikistan'a bir çalışma ziyareti gerçekleştiren ABD Merkez Komutanı General Kenneth F. Mckenzie ile görüştü. Görüşmede, Tacikistan ile ABD arasında güvenlik alanındaki işbirliği konuları ele alınarak bölgesel barış ve istikrar konularına dikkat çekildi. Taraflar, Afganistan ve komşu ülkelerdeki barış görüşmeleri hakkında da görüş alışverişinde bulundu (Avesta, 22.10.2020).

Siyasi ve Güvenlik Sorunlarına dayalı "Orta Asya - Avrupa Birliği" Üst Düzey Diyalog Toplantısı video konferans yöntemiyle gerçekleştirildi. Katılımcılar, sınıraşan su kaynaklarının rasyonel ortak yönetimi, çevre sorunlarının çözümü ve iklim değişikliği alanında işbirliği de dahil olmak üzere bölgenin sürdürülebilir kalkınma konularını görüştüler. Toplantıda, sağlık ve sınır yönetimi alanında işbirliğinin ve Afganistan'a ve diğer konulara yönelik ortak politikaların geliştirilmesi tartışıldı (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 20.10.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Avrasya Kalkınma Bankası, Kazakistan ekonomisi için tahmin raporunu açıkladı. Tahmin raporuna göre, ülkenin ortalama GSYİH büyümesi 2021-2022'de % 5’e yakın olacak. Kazakistan ekonomisi 2020'nin ilk yarısında % 1,8 oranda küçüldü. Banka uzmanları, 2020'nin sonunda GSYİH'nin % 2,5 oranda düşeceğini tahmin ediyor. Rapora göre Kazakistan hükümeti teşvik edici para ve maliye politikaları uygulayarak ülkenin GSYİH'sinin % 8-9 oranına tekabül eden devlet destek tedbirlerini kullandı (Kazak TV, 22.10.2020). Belarus gümrük servisi, maliyet tasarrufu sağlayan otomasyon süreçlerinin geliştirilmesinde önemli ilerleme kaydetti. Son zamanlarda, Devlet Gümrük Komitesi, ülkenin gümrük idaresinin, ihraç edilen malların %60'ını gümrük personelinin yardımı olmadan otomatik bir moda çekebildiğini bildirdi. Gümrük hizmetlerinin dijitalleşmesi, transit malların % 91'ini 10 dakikada, ihracatın % 88'ini 5 dakika içinde gümrükleme imkanı sağlıyor. Yetkililer, dijital teknolojilere tam geçiş çalışmalarının devam ettiğini bildirdi (BelTA, 21.10.2020).

Özbekistan, tekstil ürünleri üretimi ve ihracatında olumlu değişimler kaydetti. Özbekistan Devlet İstatistik Komitesi'nin verilerine göre, ülke, 2020'nin 9 ayında 1,3 milyar dolar değerinde 455 farklı tekstil ürünü ihraç etti. Bu ihracat hacmi, geçen yılın aynı dönemi ile karşılaştırıldığında %14.6 oranında yükseliş ile 171,6 milyon dolar daha arttı. Aynı dönemde Özbekistan’ın tekstil ürünleri ithalatı %8,2 oranında azaldı. Özbekistan'ın en çok ihracat yaptığı ülke olan Rusya, Özbekistan’dan 486,5 milyon dolarlık ürün ithal etti (UzDaily, 23.10.2020). Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Ukrayna'daki projeleri desteklemeye devam ediyor. Ülke, bankadan sağladığı 63 milyon avro tutarındaki yardımı, ulusal posta operatörü Ukrposhta'nın modernize edilmesinde kullanmayı planlıyor. Hükümet, Ukrposhta'nın "Lojistik Ağı" ve "Taşra Şubesi" projelerinin uygulanması için toplanan fonları yönlendirmeyi planladığı krediyi sağlamaya ilişkin bir kararı onayladı. Posta operatörü, posta hizmetlerinin dijitalleşmesine devam etmek için Avrupa Yatırım Bankası'ndan 30 milyon avro ek kredi almayı planlıyor (Ukrinform, 22.10.2020).

Avrasya Kalkınma Bankası, Kırgızistan'ın GSYİH ile ilgili tahminde bulundu. Tahminlere göre, ülkenin ortalama GSYİH büyümesi 2021-2022'de % 4,4’ü bulacak. Bankanın uzmanları, yılın ilk yarısında ekonominin % 5,3 oranında küçüleceğini göz önüne alarak 2020 yılında Kırgızistan'ın GSYİH'sinin % 5,9 oranında düşmesini bekliyor. Pandeminin neden olduğu düşüşler, düşük dış talep, sınırların kapatılması, ulaşımdaki zorluklar ve göçmen işçi dövizlerinin keskin bir şekilde azalması, ekonomik düşüşe sebep olmuştur (24.kg, 22.10.2020).

Avrasya Ekonomik Komisyonu, Avrasya Ekonomik Birliği içindeki dolaşım ücretlerinin kademeli olarak azaltılmasını önerdi. Komisyon temsilcileri, önerilen politikayı 1 Temmuz 2021'den itibaren başlatmayı ve 2025'te tamamlamayı planlıyor. Komisyon, bu yönde özel bir çalışma grubu oluşturarak dolaşım ücretlerinin düşürülmesine yönelik uluslararası uygulamaları incelemeye başladı. Komisyon, ilk aşama olarak, yereldeki ücretlerin azami % 90'a kadar azaltılmasını, 2025'te ise kademeli olarak % 0'a indirilmesini önermektedir (BelTA, 22.10.2020).

Hazırlayanlar Saule Akhmetkaliyeva, Kanat Makhanov.       Gazi Üniversitesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 100. kuruluş yıldönümüne ilişkin "Dünya Dili Olarak Türkçe" adlı sempozyumun onikincisine ev sahipliği yaptı. Sempozyum, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Gazi Üniversitesi, TÜRKSOY, Yunus Emre Enstitüsü, Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi tarafından çevrimiçi olarak düzenlendi. Sempozyum çerçevesinde "Altay Dağları’ndan Balkanlar’a" başlıklı resim sergisi de açıldı (Türksoy, 21.10.2020). Macaristan'ın yeni atanan Olağanüstü ve Tam Yetkili Kazakistan Büyükelçisi Mihay Galoşfay Uluslararası Türk Akademisi'ni ziyaret etti. Galoşfay, örgütün başkanı Darkhan Kıdırali ile bir araya gelerek eğitim ve bilim alanlarındaki karşılıklı çalışma ve işbirliği planlarını müzakere etti. Taraflar, Akademi'nin girişimleriyle başlatılan ortak projelerde aktif rol alma isteklerini dile getirdiler (Twesco.org, 22.10.2020).

Belçika'daki Kazak Büyükelçiliği, Kazakistan'ın Lüksemburg Fahri Konsolosluğu ve Kazakistan-Lüksemburg İşbirliği Derneği, büyük Kazak şairi ve filozof Abay Kunanbayulı’nın 175. yıldönümüne ilişkin bir konser düzenledi. Etkinlik sırasında Abay'ın çalışmaları Almanca, Fransızca, İngilizce, İsveççe, Kazakça, Rusca, Türkçe dillerinde okundu. Etkinlik kapsamında Lüksemburg Filarmoni Orkestrası tarafından Kazakistan’la ilgili bir fotoğraf sergisi de düzenlendi (Kazinform, 2122.2020). Tacikistan'daki ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) Misyonu Direktör Vekili William Hall, bölgede USAID HIV Projesi'nin tamamlandığını açıkladı. Proje, bölgede HIV ile yaşayan insanların ayrımcılık ve HIV tedavisine erişimin önündeki engeller gibi büyük sorunların ortaya çıkarılmasına yardımcı oldu. Bu kapsamda, cezaevlerindeki HIV'li kişilerin tedavisi ve bakımı için kılavuzların geliştirilmesine katkı sağlanmıştır. HIV ile yaşayan kişilere yönelik damgalama ve ayrımcılığa yönelik “Hedeflere Ulaşmak ve Salgının Kontrolünü Elde Etmek” adlı yeni bir USAID HIV projesi başlatılacaktır (Avesta.tj, 21.10.2020).

Abay’ın 175. yıldönümü ve Al Farabi’nin 1150. Yıldönümü çerçevesindeki anıtlar Türkistan’da açıldı. Törene Kazakistan Devlet Sekreteri Kırımbek Köşerbayev Kazakistan Başbakan Yardımcısı Yerali Tugzhanov ve Türkistan Bölgesi Valisi Umirzak Şukeyev katıldı. Kırımbek Kuşerbayev başkanlığındaki heyet, Otrar ilçesindeki Şanlı Selefler Sokağı'nı da ziyaret etti (Kazinform, 23.10.2020). Özbekistan Mahalla ve Ailesini Destekleme Bakanı Rahmat Mamatov, Kore Uluslararası İşbirliği Ajansı (KOICA) temsilcileriyle çevrimiçi bir toplantı yaptı. Görüşme sırasında taraflar, "Sır Darya bölgesindeki yardıma muhtaç nüfusa destek programı" projesinin uygulanmasına ilişkin bir mutabakat imzaladı. Proje, Sır Darya bölgesindeki mahalla sakinlerinin profesyonel eğitimi ile nitelikli uzmanlar ve psikologlar tarafından ücretsiz yardım sağlanmasını öngörmektedir (Uza.uz, 22.10.2020).