COVID-19’un Kırgızistan Ekonomisi Üzerindeki Etkisi

COVID-19’UN KIRGIZİSTAN EKONOMİSİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Korona virüs salgını, neredeyse tüm dünyayı etkisi altına alarak İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük ekonomik krizlerden birisinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Kırgızistan dahil olmak üzere neredeyse tüm dünya ülkelerinin liderleri, toplum sağlığının korunması ile ekonominin normal akışında devam ettirilmesi arasındaki keskin bir virajda, en az zararla dengeyi bulmaya çalışmaktadır. Söz konusu kriz, Kırgızistan için de bağımsızlıktan bu yana yaşanan en ciddi krizlerden birisi olarak nitelendirilebilir. Üstelik krizin boyutlarının, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından yaşanan krizden daha ağır olabileceği tahmin edilmektedir. Kırgızistan’da “COVID-19” vakaları, ilk kez 13 Mart 2020’de Suudi Arabistan’dan dönen üç vatandaşın korona virüs testi pozitif çıktığında kaydedilmiştir.

Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov’un kararnamesi doğrultusunda olağanüstü hal, 25 Mart 2020 tarihinden itibaren ilan edilmiştir. Ayrıca, ülkenin yedi bölgesinden altısında sokağa çıkma yasağı uygulanmıştır. Kırgızistan’ın korona virüs istatistiklerinin verildiği resmi “Covid.kg” internet sitesinin verilerine göre, 20 Haziran 2020 itibariyle, ülkede tespit edilen korona virüs vakalarının sayısı 3 bini aşmış, hayatını kaybedenlerin sayısı ise 37 kişi olmuştur. Bugünlerde ülke, sadece virüsten değil, aynı zamanda ekonomik durgunluktan da olumsuz etkilenmektedir. Uzmanların tahminlerine göre bu durum gün geçtikçe daha da kötüleşmektedir. Salgının başlangıcında, çoğu ekonomist, 2020’de küresel ekonomik büyüme oranlarındaki öngörüsünü negatife çevirmiştir. Buna ek olarak dünya çapındaki gelirlerde önemli düşüşlerin yaşanabileceği tahminlerinden Kırgızistan da istinasız bir şekilde etkilenecektir. Korona virüs salgını, hastalık evresinin atlatılmasının ardından bile, yıl sonu itibariyle Kırgızistan’da ekonomik durgunluk ve sonucunda işsizliğin yükselmesi ve yoksulluğun artması sonuçlarına neden olabilecektir. “COVID-19” salgınından önce, Kırgızistan hükümeti tarafından 2020’de Gayrisafi Yurtiçi Hâsıla (GSYİH) büyümesi %5 olarak tahmin edilmiştir. Fakat “COVID-19” salgınının patlak vermesi nedeniyle, Kırgızistan da dâhil olmak üzere hemen hemen her ülke için ekonomik tahminler keskin bir şekilde kötüleşmiştir. Bugün, Kırgızistan, ekonomisi salgından en fazla zarar görecek ülkeler listesine dâhil edilmiştir. Uluslararası Para Fonu (UPF) tahminlerine göre, Kırgızistan’ın GSYİH’sı %4 oranında daralacaktır. Eğer Kırgızistan ile ilgili tahminler gerçekleşir ise, bu düşüş Orta Asya ülkeleri arasındaki en kötü gösterge olacaktır. Bu sonucun da doğal olarak devlet bütçe gelirlerini önemli ölçüde etkileyeceği beklenmektedir. Uzmanlar, ülkenin hazine gelirlerinin yarısından daha fazlasını, yani neredeyse 85 milyar somu (yaklaşık 1.135 milyar dolar)

kaybedebileceğini belirtmektedir. Elbette, “COVID-19” salgını ne kadar süreceği ve ne tür sonuçlara yol açacağı henüz belli değildir.

Kırgızistan’da yaklaşık 12 bin küçük ve orta ölçekli işletme faaliyet göstermektedir. Bunların yarısından fazlası Bişkek’te bulunmaktadır. Ülke genelinde olağanüstü hal ilan edildiği için işletmelerin çoğunluğu gelirsiz işçiler ise işsiz kalmıştır. Bunların içine otel tesisleri, seyahat şirketleri, yemek işletmeleri, alışveriş merkezleri, güzellik salonları, oto yıkama, taksi hizmetleri ve diğerleri dâhildir. Kırgızistan’da hizmet sektörü ülke ekonomisinin yaklaşık %50’sini oluşturmaktadır. Ülkenin 2 milyon 600 bin çalışma yaşındaki vatandaşının yarısı bu sektörlerde istihdam edilmektedir. Uzmanların tahminlerine göre bu sektörler, 2020’de %70 oranında olumsuz etkilenecektir. Yani, 500 bin ila 700 bin Kırgız vatandaşının işsiz kalma riski bulunmaktadır. Enflasyon da göz önüne alındığında, 2020’de bütçe miktarının gerçekleşmesi sadece %45-50 civarında kalabilir. Diğer bir deyişle, Kırgızistan’ın 2 milyar 200 milyon dolar olan bütçesinin neredeyse bir milyar dolara kadar azalabileceği öngörülmektedir. 2020 yılı için ülke bütçesi 163 milyar 710 milyon som (yaklaşık 2.185 milyar dolar) olarak kabul edilmiştir. Hükümet tahminine göre 93 milyar somunun (yaklaşık 1.241 milyar dolar) vergi olarak ve 35 milyar somunun (yaklaşık 467 milyon dolar) ise gümrük geliri olarak tahsil edilmesi bekleniyordu. Ancak, bu yıl, vergi ve gümrük gelirlerinden elde edilmesi gereken bütçe miktarına ulaşılamama riski oldukça yüksek görünmektedir.

Son verilere göre UPF Yönetim Kurulu, Hızlandırılmış Finansman Aracı (RFI) kapsamında Kırgızistan’a 80.7 milyon dolar fon sağlanmasını ve Hızlandırılmış Kredi Tesisi (HKT) kapsamında 40.4 milyon dolar tutarında fon sağlanmasını onaylamıştır. Bu, “COVID-19” salgınının başlamasından bu yana Kırgızistan’a gönderilen ikinci UPF acil yardımıdır. Böylece, 26 Mart 2020’de UPF Yönetim Kurulu 120.9 milyon dolar tahsisini onaylamıştır, ardından 6 Nisan 2020’de HKT tarafından sağlanan yıllık acil fon miktarının %100’e çıkarılmasına karar verilmiştir. Bu ilave fon tahsisi sayesinde, “COVID-19” salgınıyla mücadele etmek için Kırgızistan’a sağlanan toplam kredi miktarı 242 milyon dolara ulaşmıştır. Sonuç olarak, ülkedeki ekonomik toparlanmanın acil yardım önlemleri ve uzun vadeli yatırımlar gerektirdiği açıktır. Daha önce hiç bir virüs salgını dünya çapında bu kadar büyük bir ekonomik felce neden olmamıştır. Gelişmiş ekonomileri olan ülkelerde bile ekonomik faaliyetler neredeyse tamamen durmuştur. Uzun süren karantina ve ulusal para biriminin devalüasyonunun ekonomik sonuçlarının, Kırgızistan ekonomisi üzerinde uzun vadeli etkilere neden olabilme riski mevcuttur. Binlerce küçük ve orta boy işletmenin faaliyetlerini zorunlu olarak durdurma ihtimali bulunmaktadır. Komşu ülkelerde işini kaybeden göçmen işçilerin geri dönmesiyle işsizlik oranlarının keskin bir şekilde artacacağı da başka bir husustur. Salgından önce Kırgızistan’ın, GSYİH’nın %33’üne denk gelen işçi göçmen döviz aktarımları ile göçmen işçilerinin gelirlerine en fazla bağımlı ülkeler arasında olduğu bilinmektedir. Uzmanlar, bu yıl göçmen işçilerin gelirlerinde beklenen %15’lik düşüşün, Kırgızistan için yaklaşık 361 milyon dolar veya GSYİH’nın neredeyse %5’inin kaybına yol açacağını öngörmektedir. Krize karşı alınacak önlemler açısından, toplumun sosyal açıdan savunmasız kesimlerine yardım sağlanması, Kırgızistan hükümeti için birinci öncelik olmalıdır. Aynı zamanda, idari reformlar, ekonominin büyümesine ve istikrarın yakalanmasına yönelik fırsatlar yaratabilir. Ayrıca, ülke ekonomisini düzeltmenin en iyi yollarından biri uzun vadeli büyük ölçekli yatırımları çekmektir. Hidro ve güneş enerjisine büyük yeni yatırımlar, içme suyunu arındıracak yeni projeler sadece yeni iş yerleri yaratmakla kalmayacaktır, aynı zamanda Kırgızistan’daki yaşam kalitesini de artıracaktır.

Bu dönemde uzun vadeli kredi temini ve stratejik yatırımcılarla işbirliği önem arz etmektedir. Ayrıca, yeni reformların yapılması ve iş geliştirme koşulları, vergi matrahında daha fazla artış sağlanması koşuluyla, ülkenin milli borcunun sınırlı miktarda artırılması mümkündür. Aynı zamanda, bu kredilerin nasıl harcanacağı konusunda tam bir şeffaflık olmalıdır. Yatırımlar sadece enerji sektöründe değil, sosyal altyapıya da önemli ölçüde çekilmelidir. Tüm bu önlemler, hemen olmasa da, uzun vadede ülke ekonomisinin kademeli olarak toparlanması için gerekli koşulları yaratabilir.

Yazar Zhandos Ranov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) ve Rusya İçişleri Bakanlığı, KGAÖ üyesi ülkeler için 2025’e kadar yeni bir uyuşturucu ile mücadele stratejisi hazırladı. 2003’ten bu yana KGAÖ, “Kanal” kod adı altında yasadışı uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadele kapsamında uyuşturucuya karşı operasyonlar yürütmektedir. 2017-2019 yılları arasında üye ülke kolluk kuvvetleri, 67.6 tondan fazla uyuşturucu madde ele geçirdi (RIA Novosti, 23.06.2020). Rusya’da, İkinci Dünya Savaşı zaferinin 75. yıldönümü kutlamaları münasebetiyle askeri tören düzenlendi. Daha önce 9 Mayıs’ta yapılması planlanan askeri geçit töreni korona virüs salgını nedeniyle ertelenmişti. Türkmenistan hariç tüm Orta Asya ülkeleri ile Beyaz Rusya, Moldova, Sırbistan Cumhurbaşkanları törene katılmak üzere Moskova’ya geldi. Söz konusu törenlere katılmak üzere Moskova’ya gelen Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov, heyetinde yer alan iki kişinin COVID-19 test sonucunun pozitif çıkması üzerine Bişkek’e geri döndü (Reuters, 24.06.2020).

Türkmenistan ve Özbekistan yetkilileri dışişleri bakan yardımcıları düzeyinde siyasi ve ekonomik konularda çevrimiçi istişarelerde bulundular. Taraflar, iki ülke arasındaki siyasi ve diplomatik diyaloğun geliştirilmesi hususlarını görüşerek, uluslararası ve bölgesel kurumlar çerçevesinde işbirliğini sürdürmeye hazır olduklarını belirttiler. Söz konusu toplantıda, ticaret, ulaştırma, transit, enerji ve su yönetimi gibi ekonomik işbirliği konuları da ele alındı (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 23.06.2020).

Kiev’de düzenlenen ekonomik işbirliği konulu hükümetlerarası Ukrayna-Macaristan komisyonunun toplantısının ardından, Macaristan Dışişleri Bakanı Peter Szijjarto, ülkesinin, neden UkraynaNATO Komisyonu müzakerelerini engellediğini açıkladı. Szijjarto’nın yaptığı açıklamaya göre, Budapeşte, Ukrayna’nın Zakarpatya bölgesindeki Macar azınlığın hakları ile ilgili sorunları en kısa sürede çözmeye çalışmaktadır. Özellikle, Macaristan, Ukrayna’nın etnik Macarların ana dilde eğitime erişimini yeniden sağlaması gerektiği konusunda ısrar etmektedir (UNIAN, 25.06.2020).

Gürcistan Başbakanı Giorgi Gakharia Meclise yıllık olarak sunduğu raporda, Rusya’nın Gürcistan açısından en önemli güvenlik sorunu ve Abhazya ve Tskhinvali’deki bütün insan hakları ihlallerinden sorumlu olduğunu belirtmiştir. Gakharia açıklamasında ayrıca Gürcistan’ın Avrupa-Atlantik entegrasyon süreci devam etmekte olduğunu, ülkenin nihai hedefinin NATO güçleriyle uyumlu “etkili silahlı kuvvetlerin” oluşturulmasını da içeren NATO’ya üyelik olduğunu belirtmiştir (Agenda.ge, 26.06.2020).

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Nur-Sultan’da kara para aklama ve terörün finansmanı ile mücadele konusunda iki günlük çevrimiçi eğitim düzenledi. Etkinliğe, kolluk kuvvetleri ve finans sektöründen yaklaşık 50 yetkili katıldı. Gürcistan ve İtalya’dan uzmanlar, kara para aklama düzenlemeleri ve Mali Eylem Görev Gücü tarafından oluşturulan bu tür düzenlemelerin uygulanmasına yönelik öneriler hakkında sunumlarını paylaştılar. Katılımcılar ayrıca, faydalı mülkiyet kavramı ve tüzel kişilerle ilgili kara para aklama riskleri hakkında bilgi sahibi oldular (AGİT, 23.06.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kazakistan hükümeti, girişimcilerin ve iş derneklerinin, merkezi ve yerel yönetim organlarının kararlarını şikâyet ederek iptal etmesine veya askıya almasına imkân sağlayacak “düzenleyici temyiz kurumu” adlı yeni bir mekanizmayı dâhil etmek için 2025 Stratejik Kalkınma Planı’nı güncelleyeceğini açıkladı. Bunun yanı sıra hükümet, kontrol ve denetimi azaltacak, devlet desteği ile ilgili mali önlemleri iyileştirmeye devam edecek ve yeni işletmeler için pazara girişi basitleştirmek üzere lisans ve izin süreçlerini en aza indirecek adımları hızlandıracak (Astana Times, 24.06.2020).

Asya Kalkınma Bankası (AKB), COVID19 salgınının olumsuz etkilerini azaltmasına yardımcı olmak üzere 1 milyar dolar Kazakistan’a, 500 milyon dolar Özbekistan’a olmak üzere iki yardım paketini onayladı. Yapılan açıklamaya göre AKB tarafından yapılan yardım, sağlık politikasının iyileştirilmesi ile sosyal güvenlik ve istihdam düzeyinin geliştirilmesine yönelik önlemlerin sağlanmasının yanı sıra ülke hükümetleri tarafından sunulan ekonomik teşvik planlarını desteklemek üzere tahsis edilecektir (Reuters, 25.06.2020). Türkmenistan-Avrupa Birliği Ortak Komitesi, ikili ticaret ve ekonomik işbirliğinin genişletilmesine yönelik beklentileri görüşmek üzere çevrimiçi 19. oturumunu gerçekleştirdi. Taraflar, tarım sektörü, enerji, ulaşım, iletişim, dijitalleşme, çevre koruma ve insani yardım alanlarında ortaklık fırsatlarını değerlendirdiler. Taraflar, COVID-19 salgını ile etkin bir şekilde mücadele etme ve söz konusu salgının olumsuz sosyo-ekonomik sonuçlarının üstesinden gelme çabalarının pekiştirilmesi konusu üzerinde de durdular (Turkmenistan Today, 25.06.2020). Korona virüs salgını nedeniyle Rusya’daki küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin (KOBİ’ler) %60’ının gelirlerinde %30’luk bir azalma yaşanmış olup bu kapsamdaki işletmelerin yalnızca %10’unun kâr ettiği belirtilmektedir. Ortaya çıkan bu sonuç nedeniyle Rus hükümeti, KOBİ’lerin desteklenmesi ulusal projesi çerçevesinde ihtiyaç duyulan gerekli düzenlemeleri gerçekleştirmektedir. Halihazırda projenin ana hedefleri arasında KOBİ’lerin ülke gayri safi yurtiçi hasılasındaki (GSYİH) payını %32.5’e ve bu sektörde istihdam edilen kişi sayısını da 2024’e kadar 25 milyona çıkartmak yer almaktadır (TASS, 25.06.2020).

Moldova Cumhurbaşkanı İgor Dodon, Rusya’nın 1 Temmuz’dan itibaren Moldova ile tercihli ticaret rejimini uzatacağını açıkladı. Bu rejim altında, Moldova’nın Rusya’ya meyve, sebze, konserve gıda ve şarap ürünleri ihracatı gümrük vergisinden muaf tutulacaktır. Dodon’un yaptığı açıklamaya göre bu tercihler, Moldova üreticilerinin yılda en az 2025 milyon avro tasarruf etmelerini sağlayacaktır. Ayrıca, Rusya, Moldova’nın nakliye şirketlerine ek imtiyazlar sağlamayı kabul etmiştir (TASS, 25.06.2020). Ukrayna’nın ulusal petrol ve doğal gaz şirketi Naftogaz’ın basın biriminden yapılan açıklamaya göre Haziran 2020’de ülke nüfusu, ısı üreticileri ve diğer korunan tüketiciler için doğal gazın toptan satış fiyatı Mayıs 2020’ye göre %6 oranında azalarak, metreküp başına 2.14 Grivna’ya kadar geriledi. Ocak 2020’den bu yana, kullanıcılar için doğal gaz fiyatı %54 düşerken geçen yılın aynı dönemine göre %61 azalmıştır (Ukrinform, 23.06.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Kazakistan Başbakanı Askar Mamin, Rus devlet şirketi Roscosmos Genel Müdürü Dmitry Rogozin ile bir araya geldi. Bu görüşmede Baykonur Uzay Üssü’nde Soyuz5 fırlatma kompleksinin oluşturulmasını sağlayan Bayterek ortak projesinin başlatılmasıyla ilgili temel sorunlar çözüldü. Yapılan ön anlaşmaya göre, Rusya, roket inşasından sorumlu olurken, Kazakistan altyapı maliyetlerini karşılayacaktır (Roscosmos, 26.06.2020). Kazakistan Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre Kazakistan, Afganistan’a insani yardım gönderdi. 46 vagonla teslim edilen insani yardımda 1,900 ton un, 500 ton makarna, 4,000 litre ayçiçek yağı ve 200,000 kutu yoğunlaştırılmış süt olduğu ifade edildi. Afganistan hükümeti, ürünleri ihtiyaç bulunan Afgan bölgelerinde dağıtacaktır (Tengrinews, 22.06.2020).

Türkiye İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA), Özbekistan’ın Sırderya bölgesinin Sardoba ilçesindeki baraj patlamasından olumsuz etkilenen bölge halkına insani yardım sağladı. 4,000 yatak, yorgan, yastık ve nevresim takımından oluşan 7 tırlık yardım ihtiyaç sahiplerine dağıtılmak üzere bölge valiliğine teslim edildi. TİKA koordinatörü, TİKA olarak hem iyi hem de kötü zamanlarda Özbekistan halkıyla dayanışma içinde olmaya devam edeceklerini vurguladı (Kun.uz, 27.06.2020).

Yunus Emre Enstitüsü’nün Moskova şubesi, Türkiye’nin Moskova Büyükelçiliği ve Türk Dil Kurumu, “Rusya’da Türkçe Öğretimi ve Türkiye/Türkoloji Çalışmaları” başlıklı uluslararası çevrimiçi konferansı düzenledi. Türk ve Rus Türkologlar, Rusya’da Türkçe ve diğer Türk dillerinin tarihinin araştırılması, Türk yazarların kitaplarının çevirisi ve salgın sırasında Türk dili ve edebiyatının öğretilmesi konularını görüştüler (St. Petersburg Üniversitesi, 25.06.2020).

Kırgız ve Özbek yetkilileri ve bölge baş müftüleri, Kırgızistan’ın Batken bölgesinde bir araya gelerek toplumda istikrarı korumak ve etnik gruplar arası uyumu ve dinler arası hoşgörüyü güçlendirmek gibi dini alanda güncel konuları ele aldılar. Taraflar, devletlerarası diyalog için bir platform oluşturma sürecinde toplumun okuryazarlığını artırmanın yollarını da değerlendirdiler. Söz konusu etkinliğin devamında Özbekistan’ın Fergana bölgesinde karşılıklı bir toplantı düzenlendi (Kabar, 25.06.2020).

Türk Konseyi, video konferans yöntemiyle üye ve gözlemci ülkelerin turizmden sorumlu bakanlarının beşinci toplantısını gerçekleştirdi. Taraflar, bilgi ve en iyi uygulamaları paylaşarak turizm sektöründe COVID-19’la mücadele alanındaki çabaları koordine etmeyi kabul ettiler. Toplantıda, Türk dünyası ülkelerinin turistik yerlerinin tek bir haritasını oluşturmak, sanal turlar düzenlemek ve turizm televizyon kanalı açmak gibi turizm sektöründeki teknoloji ve dijitalleşmenin önemine dikkat çektiler (Türk Konseyi, 23.06.2020).