KOVİD-19 Salgınının Özbekistan’ın Turizm Sektörüne Etkileri

KOVİD-19 SALGINININ ÖZBEKİSTAN’IN TURİZM SEKTÖRÜNE ETKİLERİ Yeni tip korona virüs salgını dünyanın pek çok noktasında yaşamın neredeyse her alanında etkisini göstermektedir. Yazın gelmesiyle turizm sektörünün canlanması beklenen bu aylarda salgın nedeniyle geçen yıllardaki hareketlilikten oldukça uzak bir sezon yaşanmaktadır. Salgının aşırı bulaşıcılığı nedeniyle diğer sektörlerde olduğu gibi turizm alanında da işletmeler, uygulamaya koydukları çok sayıda önlemle turistlerin güvenini kazanmaya çalışmaktadır. Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Özbekistan’da da Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, turizm sektörüne özel önem göstermektedir. Bu doğrultuda sektördeki işletmeleri mümkün olduğunca salgının ekonomik etkilerinden korumaya yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Özbekistan, sahip olduğu tarihi eserler ve kültürel mirası sebebiyle kültür turizmi başta olmak üzere yabancı turistlerin popüler seyahat güzergahları arasında yer almaktadır. Dünya’nın birçok ülkesinde olduğu gibi Özbekistan hükümeti de Kovid-19 salgınının ülkede ilk olarak 15 Mart 2020’de tespit edilmesi ile sıkı önlemler almaya başladı. Bunlar arasında hava, demiryolu ve karayolu hizmetlerinin askıya alınması ve uygulamaya konan karantina rejimi önde gelen tedbirlerdendir. Bu önlemler genel ekonomik yapı içerisinde en çok hizmet sektörünü, özellikle de turizm gibi sektörleri büyük ölçüde etkilemektedir. Özbekistan Cumhuriyeti Turizm Geliştirme Devlet Komitesinin 20182020 yıllarının ilk üç aylık verilerini karşılaştırdığımızda devamlı olarak bir artış eğiliminin olduğunu söyleyebiliriz. Rakamlarla ifade etmek gerekirse 2018’in Ocak ayında ülkeyi 266.1 bin turist ziyaret etmişken bu rakam 2019’da %64.3 artışla 437.2 bin turiste ve 2020’de ise %23.1 artışla 538.3 bin turiste ulaşmıştır. 2018 Şubatta ise 265 bin olan turist sayısı 2019’un aynı döneminde %48.5 artışla 393.5 bine ve Şubat 2020’de %11.9 artışla, 440.2 bine ulaşmıştır. Mart ayına geldiğimizde ise korona virüs salgınının etkileri bariz bir şekilde görülmektedir. 2018’de 441.1 bin kişiden 2019’da %24.6 artışla 549.4 bin turiste çıkan ibre Mart 2020’de 221 bin kişiye düşmüştür. Sonuç itibariyle 2020’nin ilk üç ayında ülkeye gelen turist sayısı 1.12 milyona ulaşmıştır. Bu rakam 2019’un ilk üç ayında ulaşılan 1.38 milyondan daha azdır.

Turistlerin geldikleri ülkeler açısından baktığımız zaman %95.6 gibi büyük bir çoğunluğun Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerden geldiğini görmekteyiz. BDT ülkeleri arasında ise 397.6 bin kişi ile Kazakistanlı turistler ilk sırada yer alırken Kazakistan’ı sırasıyla 332.7 bin kişiyle Tacikistanlı ve 298.1 bin kişiyle Kırgızistanlı turistler takip etmektedir. Dünya çapında uygulanan karantina uygulamaları nedeniyle yurtdışına seyahat edenlerin sayısında da azalış gözlemlenmektedir. 2020’nin ilk üç ayında yurtdışı seyahatine çıkan 1.4 milyon kişi bulunmakta olup 2019 ile karşılaştırıldığında %16.7’lik bir düşüş görülmektedir. Bu genel trend de Özbekistan turizmini etkileyen bir olgudur.

Genel çerçevede turizm sektörünün, Özbekistan Cumhuriyeti Turizm Geliştirme Devlet Komitesi’nin sağladığı rakamlar doğrultusunda 2018’de 5.34 milyon turiste, 2019'da ise bu rakamın %35 artışla 6.74 milyona yükseldiği görülmektedir. Bu artış, turizm gelirlerine de yansıyarak 2018’de 1.04 milyar dolardan 2019’da 1.34 milyar dolara çıkmasına olanak sağlamıştır. Bu sene içerisinde ise turizm gelirlerinin önemli ölçüde azalacağı belirtilmelidir. Korona virüs salgını nedeniyle turizm sektörünün zararlarının en aza indirilmesi adına Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, 28 Mayıs 2020’de turizmi desteklemek amacıyla bir kararname yayımladı. Bu kararnameye göre ülkedeki turizm sektörünün üç aşamada faaliyetlerine geri dönmesi planlanmaktadır. İlk aşamada iç turizmin canlandırılması adına Özbekistan vatandaşlarının ülke içindeki dolaşımlarının önündeki engeller kaldırılacaktır. İkinci aşamada öncelikle BDT üyesi ülkelerle üçüncü aşamada ise belirlenecek diğer ülke vatandaşlarının kabul edilmesi öngörülmektedir.

Bu bağlamda Özbekistan’daki turizm tesisleri “Özbekistan Güvenli Turizmi Garanti Ediyor” projesi kapsamında gerekli hijyen ve sağlık kurallarına uygun şekilde hazırlıklarını yürütmektedir. Özbekistan hükümetinin ekonomik anlamda turizm sektörüne sağladığı destekler arasında vergi indirimi, hibe desteği ve kredi geri ödeme süresinin uzatılması yer almaktadır. Örneğin 1 Haziran - 31 Aralık 2020 tarihleri arasında tur operatörleri, seyahat acenteleri, oteller ve pansiyonların vergi ödemelerinde %50 indirim uygulanacaktır.

Öte yandan tur operatörlerine 982 dolar hibe yardımı ile yeni turizm projelerine 14 bin dolar civarında destek sağlanacağı açıklanmıştır. Turizm alanında kullanılan ana kredi miktarlarının geri ödemelerinin 24 aya kadar uzatılması Merkez Bankası ve Devlet Vergi Komitesi tarafından kabul edilmiştir. Bunlara ek olarak otellerin ithal edecekleri yedek parça ve dezenfektan gibi ihtiyaç duyulan ürünlerin gümrük prosedürlerinde de ilave kolaylıklar sağlanacağı ifade edilmektedir.

Turizm sektörüne ek olarak ulaştırma ve havacılık alanlarının da salgın nedeniyle ciddi ölçüde olumsuz etkilenmesi nedeniyle daha önce Ekim 2019’da gündemde olan “Açık Gökyüzü”

rejiminin yeniden ele alınarak canlandırılması da planlanmakta olup 1 Ağustos 2020’den itibaren iki yıl geçerli olmak üzere söz konusu uygulama başlatılacaktır. Hatırlayacak olursak “Açık Gökyüzü” rejimi sayesinde İstanbul’dan tarihi şehir Buhara’ya ilk tarifeli uçak töreni 2019’un Kasım ayında düzenlenmişti. Bu karar sayesinde ülkedeki Nukus, Tirmiz, Buhara, Nevai, Ürgenç, Andican, Fergana, Namangan ve Semerkant şehirlerindeki havaalanları, yabancı havayolu şirketlerinin yolcu ve kargo taşımacılığına açılacaktır. Böylece Özbekistan hem transit hem de direk uçuşlarla turizm, havacılık ve ulaşım sektörlerindeki yaşanan daralmaların önüne yolcu ve yük ulaşımını kolaylaştırarak geçmeye çalışmaktadır. Böylece ülkenin çeşitli bölgelerine ulaşım masraflarının azaltılarak havayolu ulaşımının daha cazip hale getirilmesi planlanmaktadır.

Özetle Özbekistan hükümeti aldığı kararlarla turizm sektöründe ekonomik ve ulaşım sorunlarına ağırlık verdiği görülmekte olup sağlık ve hijyen konularında da gerekli sıkı tedbirlerin alınacağına dair turistler için güvence vermeye çalışmaktadır. Dünya çapında turizm sektörünün etkilendiği bir dönemde Orta Asya’da önemli turizm merkezlerine sahip olan Özbekistan’ın aldığı önlemler ile sağladığı desteklerin etkilerini önümüzdeki dönemde hep beraber izleyip göreceğiz.

Yazar Erkinbek Turgunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Genel Sekreteri Vladimir Norov Birleşmiş Milletler (BM) tarafından düzenlenen Sanal Terörle Mücadele haftasının açılışında “Kovid-19 Sonrası Dünya: Kontuarlar, Pivot Noktaları ve Çok Taraflı İşbirliğinin Faydaları” konulu bir webinara katıldı. Norov, konuşmasında mevcut sosyo-ekonomik krizin, temassız iletişim teknolojileriyle birleştiğinde, gençler arasında yıkıcı ve tehlikeli fikirlerin yayılması için uygun koşullar oluşturduğunu belirtti. Norov, ayrıca uyuyan hücre tipi terörist gruplarının salgın nedeniyle oluşan siyasi ve ekonomik kaos ortamından faydalanmaya çalışabilecekleri hususunu ifade etti (ŞİÖ, 07.07.2020). Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

üyesi ülkelerin Finansal İstihbarat Birimleri Başkanları Konseyi’nin 15. toplantısı video konferans yöntemi ile yapıldı. Taraflar, konseyin, kara para aklama, terörizmin finansmanının önlenmesi ile uluslararası işbirliği operasyonu olan “Bariyer’in” uygulanması alanlarındaki çalışmalarını görüştüler. Ayrıca kurumlar arasında bir bilgi alışverişi sisteminin düzenlenmesi ve kripto para piyasasında kriminolojik davranışların izlenmesi hususlarını ele aldılar (BDT Yönetim Komitesi, 08.07.2020). Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Özbekistan Proje Koordinatörü John MacGregor, hukukun üstünlüğü ve dış politika üzerine odaklanan çevrimiçi iki yuvarlak masa toplantısına ev sahipliği yaptı. Her iki alanın da ülkenin 2020 devlet programı açısından öncelikli konular arasında yer aldığı ve 2017-2021 yılları arası ulusal hareket stratejisinin de parçası olduğu belirtildi. İlk toplantıya katılanlar yargı sisteminde ve diğer alanlarda yapılması gereken reformlar hakkında görüş alışverişinde bulundular. İkinci toplantıda ise katılımcılar, Özbekistan’ın dengeli çok taraflı çıkar ve yapıcı dış politika uygulamaları üzerine fikirlerini paylaştılar (AGİT, 10.07.2020).

Özbekistan İçişleri Bakanlığı ve Devlet Güvenlik Servisi, 38 genci terörizm ve aşırılık yanlısı eylemlere katılma suçlamasıyla gözaltına aldı. Gizli “Cihatçı” aşırıcılık hareketine üye 15 kişi Surkhandarya bölgesinin Boysun ilçesinde tutuklanırken Cizzak şehrinde ve Cizzak bölgesinin Şarof Raşidov ilçesinde, yetkililer başka bir radikal gruba üye 23 kişiyi gözaltına aldı (Uzbekistan 24, 08.07.2020).

Rusya Federal Güvenlik Servisi (RFGS), Katiba el-Tevhid wal-Cihad uluslararası terör örgütünün, örgüte katılımı artırmayı çalışan üyelerini Kaliningrad’da gözaltına aldı. RFGS’ye göre isimleri açıklanmayan dört Orta Asya kökenli vatandaşın, bölge ülkelerinden işçi göçmenleri çatışma sahalarına gönderme amacında oldukları tespit edildi. Aramalar sonucunda aşırıcılığı öven yayınlar, bayraklar ve terör örgütlerine ait malzemeler ele geçirildi (TASS, 08.07.2020).

Azerbaycan Savunma Bakanlığı’nın yaptığı açıklamaya göre Ermeni silahlı kuvvetleri Azerbaycan-Ermenistan sınırında yer alan Tovuz bölgesinde provokatif eylemler düzenlemiştir. Ermeni tarafı, ateşkesi ihlal ederek Azerbaycan ordusunun konuşlandığı bölgelere topçu ateşi ile saldırmıştır. Bakanlık ayrıca her iki taraftan da kayıpların olduğunu ve Ermeni birliklerinin geri püskürtüldüğünü açıklamıştır (Azerbaycan Savunma Bakanlığı, 12.07.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Avrasya Ekonomik Komisyonu Konseyi (AEKK), Avrasya Ekonomik Birliği’nin (AEB) gündemdeki acil konularını görüşmek üzere video konferans yoluyla bir toplantı düzenledi. Konseyin üzerinde durduğu konular arasında bulunan ticari anlaşmazlıkların çözümüne yardımcı olacak bir komisyon kurulması kararı alındı. Toplantıda, mevcut malların taşınması sisteminin basitleştirilmesine ilişkin taraflardan bir taslak anlaşma gönderilmesi talep edildi. Ayrıca, AEB’nin süt ve süt ürünlerinin güvenliği ve bitki sağlığı kontrol prosedürleri ile ilgili yönetmeliklerinde de değişiklikler yapıldı (AEKK, 10.07.2020). Kazakistan Tarım Bakanlığı’na göre, 2019’da ülkenin tarım sektörü, 2018’e göre %41 artışla 1.1 milyar dolarlık yatırım çekti. Kazakistan’da, işgücünün yaklaşık %20’si tarımda istihdam edilmekte ve toprakların %80’i tarıma elverişlidir. Kovid-19 salgını, gıda güvenliğinin öneminin bir kez daha anlaşılmasına imkan vermesinin yanı sıra yerel tarım ürünlerine olan yabancı talebin artması nedeniyle ekilebilir alanlar 22.5 milyon hektar artırılmıştır (The Astana Times, 10.07.2020). Dünya Bankası, Özbekistan’da tarım sektörünün modernizasyonuna katkı sağlayacak projelere 500 milyon dolar kredi sağlayacağını açıkladı. Tarım sektörü çalışabilir nüfusun 27%’sine (3.6 milyon kişi) istihdam sağlamanın yanı sıra toplam ihracatın %10’una tekabül ederek gayri safi yurtiçi hasılanın (GSYİH) %28’ini oluşturmaktadır. Projenin, Özbek çiftçilerin modern teknolojilere erişimine, teknik istişareler ile üretimin çeşitli aşamaları için destek hizmetlerine ulaşım olanaklarını iyileştirmesine ek olarak agroloji, bitki sağlığı ve satış alanlarını geliştirmesi beklenmektedir (UzDaily, 12.07.2020). Türkmenistan ve Türkiye kamu ulaştırma kurumlarının başkanları, ulaştırma sektöründe ikili işbirliğini geliştirme yollarını, özellikle de ulaşım koridorlarının ve hava yollarının etkin kullanımını müzakere etmek üzere video konferans yoluyla görüşmeler düzenledi. Taraflar ayrıca kargo taşımacılığının geliştirilmesinde ve Lapis Lazuli uluslararası transit güzergahı üzerindeki çalışmalarda lojistik şirketlerinin rollerine odaklandılar (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 08.07.2020). Tacikistan Enerji ve Su Kaynakları Bakanlığı’nın açıklamasına göre, Nurek hidroelektrik santralinin üretim birimlerinden birinin modernizasyonu, Aralık 2020’ye kadar tamamlanacak. Söz konusu yenileme projesi, Mart 2019’da başlatılan tesisin yeniden inşasının ilk aşamasının bir parçasıdır. Proje Avusturya merkezli Andritz uluslararası teknoloji grubu tarafından yürütülmektedir. Yenileme çalışmalarından sonra tesisin kapasitesinin %10 artarak 3.300 megavata çıkması beklenmektedir (Avesta, 10.07.2020).

Beyaz Rusya Hi-Tech Park denetim kurulu 71 yeni şirketin kaydını yaptı. Almanya, İsrail, İsviçre, İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri kökenli yeni şirketler arasında tarım, ticaret, sağlık, lojistik, finansal teknolojiler, dijital ticaret, danışmanlık, oyun ve yazılım geliştirme konularında uzmanlaşmış firmalar yer almaktadır. Hi-Tech Park işletmesi içerisinde halihazırda 886 firma bulunmakta olup 63.000 kişiye istihdam sağlamaktadır (BelTA, 10.07.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Türk Konseyi Sağlık Bilim Grubu, Sağlık Koordinasyon Komitesi’nin kararlarını takip etmek üzere ilk video konferans toplantısını gerçekleştirdi. Türk Konseyi üyesi ve gözlemci devletlerin üst düzey sağlık yetkilileri ve uzmanları, Kovid19’un önlenmesi, teşhisi ve tedavisi için yeni yöntemler geliştirilmesi alanlarında işbirliği olanaklarını görüştüler. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı, diğer üye ülkelerin sağlık çalışanlarına epidemiyolojik eğitim vermeyi kabul etti (Türk Konseyi, 08.07.2020). Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün inisiyatifiyle 12 Temmuz 1932’de kurulan Türk Dili Tetkik Cemiyeti şu anki adıyla Türk Dil Kurumu, kuruluşunun 88. yıl dönümü münasebetiyle çevrimiçi bir toplantı düzenledi. Etkinliğe Türk yetkililer ve akademisyenler, Yunus Emre Enstitüsü, Türksoy ve Türk Akademisi temsilcileri ile Türk dili konuşan ülkelerden önde gelen Türkologlar katıldı. Katılımcılar, Türk Dil Kurumu’nun çalışmaları ile tanışarak gelecek planlamalarına dair bilgi edindiler (TWESCO, 12.07.2020).

Litvanya Müslüman Dini Cemaatleri Konseyi, Litvanya’nın Trakai şehrinde “Altın Orda Yay ve Ok” adlı bir etkinlik düzenledi. Etkinlik, Litvanya’da yüzyıllardır yaşayan etnik Kırım Tatarlarının kültürel faaliyetlerini destekleme projesi kapsamında Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı’nın (TİKA) desteği ile gerçekleştirildi. TİKA, bu sene 7. kez gerçekleştirilecek olan Litvanya Kırım Tatarları Yaz Okulunu destekleyecektir (Haberler.com, 10.07.2020).

Özbekistan Yüksek ve Ortaöğretim İhtisas Eğitim Bakanlığı, Avrupa Birliği (AB) Özbekistan Delegasyonu ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (BMKP)

genç Afgan kadınlarının ekonomik haklarını desteklemeyi amaçlayan sınır ötesi bir girişim başlattı. Proje, katılımcılara eğitim için Özbekistan ve Kazakistan’da burs imkanı sunmaktadır. AB, 2025 yılına kadar BMKP tarafından uygulanacak olan bu girişim için 2 milyon avro bağışta bulunmuştur (BMKP, 10.07.2020). Tacikistan Çalışma Bakanlığı, Rusya’daki Tacik işçi göçmenlerin mevcut durumunu görüşmek üzere Rusya İçişleri Bakanlığı ile çevrimiçi bir toplantı gerçekleştirdi. Tacik tarafı, Rus yetkilileri Kovid-19 salgını sürecinde Tacik vatandaşlarını desteklemeye çağırdı. Rus tarafının verdiği bilgilere göre salgın döneminde Rusya ülkede bulunan pek çok yabancı vatandaşa çeşitli yardımlar sağlamaktadır. Bu noktada Tacik işçi göçmenlerin çalışma izinleri 15 Eylül’e kadar uzatılmıştır (Sputnik, 08.07.2020).

BM Dünya Gıda Programı, Tacikistan Çevre Koruma Komitesi ve Yeşil İklim Fonu tarafından finanse edilecek iklim değişikliğine uyum projesinin başlatılması için bir anlaşma imzaladılar. Önümüzdeki dört yıl boyunca, Tacikistan’ın kırsal kesimlerinde yaşayan yaklaşık 115.000 kişi, iklim koşulları, hava durumu, arazi ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ile gıda güvenliğini geliştirme alanlarında bilgi sahibi olacaklardır (Asia-Plus, 08.07.2020).