Muhtemel Yeni 25 Yıllık Anlaşma Çerçevesinde İran-Çin İlişkileri

MUHTEMEL YENİ 25 YILLIK ANLAŞMA ÇERÇEVESİNDE İRAN-ÇİN İLİŞKİLERİ İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, Temmuz 2020’de Çin’le 25 yıllık stratejik anlaşmayı öngören bir taslak üzerinde müzakere ettiklerini duyurdu. Bu anlaşmanın detayları kamuoyuna açıklanmamış olsa da medyada yayılan haberlere göre söz konusu anlaşma esas olarak iki ülke arasındaki ekonomik ve enerji işbirliğini kapsamaktadır. Haberin güvenilirliği tartışmaya açık olsa da birçok uzmanın ilgisini çekmeyi başarmış ve sonuç olarak konu hakkında çeşitli yorumlar yapılmıştır.

Jeopolitik perspektiften bakıldığında, bu anlaşmanın olasılığı, bu ülkelerin siyasi ve ekonomik çıkarları açısından pragmatik olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle, Çin ve İran’ın anlaşmadan ne beklediğini ve bunun Orta Asya’yı ve özellikle bölge yatırımları için önemli bir rolü bulunan Kuşak Yol Girişimi’ni (BRI) nasıl etkileyebileceğini değerlendirmekte fayda vardır.

Geçtiğimiz iki yıl, İran ekonomisi için zor bir dönem oldu. Washington’un Ortak Kapsamlı Eylem Planı’ndan tek taraflı çekilmesinin ardından ABD’den gelen yaptırım baskısı, petrol fiyatlarındaki düşüş ve COVID-19 salgınının neden olduğu krizin sonuçları İran ekonomisini olumsuz etkilemiştir. Bu üç faktör, İran’ın yıllık petrol ve petrol ürünleri ihracatının 47 milyar dolardan 28 milyar dolara inmesine neden olmuştur. Bu noktada, 2018’de -% 1,9 olan gayri safi yurtiçi hâsılaya ilişkin bütçe dengesi, 2019’da -% 5,59’a yükselmiştir. Bu oranın, 2020’nin sonunda -% 9,81’e ulaşması beklenmektedir. İran hükümeti ekonomik krizle başa çıkmak için İslam devriminden bu yana ilk kez Uluslararası Para Fonu’ndan 5 milyar dolar tutarında mali yardım talep etmiştir.

Bu nedenle, İran yönetiminin ülkenin mevcut ekonomik durumunu iyileştirebilecek yeni yatırım arayışlarını çeşitlendirmesi önemlidir. Bu noktada Çin, ekonomik gücü ve uluslararası arenadaki siyasi tutumu itibariyle İran’ın işbirliği yapabileceği ülkelerden biri olabilir. Yukarıda belirtildiği gibi, iki ülke arasındaki muhtemel 25 yıllık ve yaklaşık 400 milyar dolarlık yatırım öngören söz konusu anlaşma ile Çin’in İran’daki demiryollarının, limanların, 5G ağlarının ve telekomünikasyonun modernizasyonuna yönelik yatırım yapması planlanmaktadır. Bu anlaşma ile 280 milyar dolarlık tutarın İran’ın petrol ve gaz sektörlerinin geliştirilmesi amacıyla kullanılması beklenirken, geriye kalan 120 milyar doların ise yatırım, ulaşım ve imalat sektörlerinin iyileştirilmesi için kullanılması hedeflenmektedir.

Bu noktada Çin ile İran arasındaki ulaştırma alanındaki işbirliğinin söz konusu anlaşmadan çok daha önce geliştirildiğini söylemek mümkündür. Örneğin, 2019’da İran, Tahran’dan ülkenin kuzeydoğusundaki Meşhed şehrine 900 kilometrelik demiryoluna elektrik verilmesi için Çinli şirketler ile bir sözleşme imzalamıştır. Üstelik bu hattın birçok önemli petrol ve gaz sahası için stratejik bir konuma sahip olan Tebriz’e ulaşması beklenmektedir. Tebriz, Çin’in Urumçi şehrinden başlayarak Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan üzerinden Tahran’a, oradan da Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaşmayı hedefleyen, Yeni İpek Yolu projesinde 2.300 kilometre uzunluğunda olması planlanan Tebriz-Ankara doğalgaz boru hattının başlangıç noktasıdır. Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta ise, Pekin’in Hürmüz Boğazı’nın dışındaki önemli bir İran limanı olan Jask’a erişim planı olan Çin’in niyetleriyle ilgilidir.

Bu gerçekleştiği takdirde Çin, dünyadaki ana petrol taşıma yollarından birinin merkezinde stratejik olarak konumlandırılmış bir limana erişime sahip olacaktır. Üçüncü önemli işbirliği alanı, potansiyel olarak enerji ticaretinin hakim olacağı ticaret sektöründe olabilir.

Bu işbirliği kapsamında Çin, ABD ile yakın bağları olan Körfez ülkelerine olan bağımlılığını azaltacak ve İran, Çin ile ABD arasındaki gergin ilişkiler nedeniyle ABD’nin baskı ve yaptırımlarından etkilenmeyen büyük bir enerji piyasasına açılacaktır. Nitekim, bazı Avrupa ülkeleri ve Hindistan gibi Asya ülkelerinin ABD’nin baskısına direnememesi ve İran’la ambargo öncesi ilişkilerine geri dönmesi üzerine yaşadığı hayal kırıklığı, İran’ı daha çok Çin gibi ekonomik olarak güçlü ve ABD’nin siyasi baskılarına direnebilen ülkelere ittiğini gözlemlemekteyiz.

Çin ve İran arasındaki bu yakınlaşmanın sonuçlarına baktığımızda, ticaret savaşları döneminde gördüğümüz gibi ABD’nin Çin'e hem siyasi hem de ekonomik olarak misillemesine şahit olabiliriz. Böyle bir ihtimal, Çin ile ABD arasındaki mevcut gergin ilişkileri daha da kötüleştirebilir. Çin’e gelince, İran’daki yatırımlar Çin’in sadece İran’daki değil Orta Doğu bölgesindeki varlığını artıracaktır. Öte yandan, Çinli firmalar, genelde yaptıkları gibi kendi kurallarını dikte ederek binlerce Çinli göçmen işçi için yeni fırsatlar ve işler sağlayacaktır. Bu da oradaki işgücünü ve Çin firmaların iş profillerini genişletmeleri için yeni projeler sunması anlamına gelmektedir. Bütün bunlara ek olarak, ekonomik ilişkilerin devamında Çin ve İran arasında askeri teçhizat satışından bölgedeki ortak askeri tatbikatlara kadar bazı askeri işbirliklerini de gözlemlemek mümkün olabilir.

Sonuç olarak, Çin ve İran arasındaki yakınlaşma, bu ülkelerin dünyadaki diğer ortaklarıyla ilişkilerinde bazı değişiklikler getirebilir. Bu analiz yazılırken, söz konusu anlaşma henüz imzalanmamış olmasına rağmen, Çin, İran, küresel enerji ve ticaret eğilimleri açısından potansiyel sonuçları ile siyasetçilerin ve akademisyenlerin ilgisini çekmeyi başarabilmiştir.

Yazar Asset Ordabayev, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Rusya Federasyonu Savunma Bakanı Sergey Şoygu’yu kabul etti. Toplantı sırasında taraflar Kazakistan ve Rusya arasındaki askeri ve askeri-teknik işbirliğinin güçlendirilmesi konularını görüştü. Kazakistan Cumhurbaşkanı, iki ülke arasında imzalanan askeri işbirliği anlaşmasını memnuniyetle karşıladığını ve müttefik iki ülke arasında askeri alanın stratejik ortaklık açısından oldukça önemli bir yere sahip olduğunu ifade etti. Cumhurbaşkanı, Sergey Şoygu’yu Kazakistan ile askeri ve askeri-teknik işbirliğinin geliştirilmesine sağladığı katkılarından dolayı Dostık madalyası ile ödüllendirdi (Akorda, 16.10.2020).

Tacikistan’ın görevdeki Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, Cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazandı. Tacikistan Merkez Seçim Komitesi’nin (MSK) yaptığı açıklamaya göre 68 yaşındaki Emomali Rahmon, katılımın %85,39 olduğu seçimlerde, kullanılan oyların %90,9’unu aldı. MSK tarafından resmi olarak tanınan sonuçlar, Rahmon’a beşinci başkanlık dönemi için Cumhurbaşkanlığı görevinde kalma hakkı verdi (Kommersant.ru, 12.10.2020).

Orta Asya + Rusya çevrimiçi bakanlar toplantısında Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Rusya, devletlerarası ilişkileri güçlendirme ve bölgede sürdürülebilir büyüme sağlama taahhütlerini yeniden teyit ettiler. Toplantı sırasında taraflar, Orta Asya’da sürdürülebilir kalkınmanın ve güvenliğin güçlendirilmesi için uzun vadeli çok yönlü ilişkilerin geliştirilmesi ve derinleştirilmesi konusunda görüş alışverişinde bulundular. Bakanlar, stratejik olarak önem arz eden konularda dışişleri bakanlığına bağlı kurumların daha fazla iletişime odaklanmaları konusuna hazır olduklarını ifade ettiler (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 15.10.2020).

Afganistan Ulusal Uzlaşma Yüksek Konseyi Başkanı Abdullah Abdullah, İran’da üst düzey yetkililerle görüşmek üzere Tahran’a geldi. Abdullah, İran Cumhurbaşkanı Hassan Ruhani, Meclis Başkanı Muhammed Baker Kalibaf ve Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif ile görüştü. Görüşmeler sırasında Taliban ile barış müzakereleri ve Afganistan ile İran arasındaki ikili ilişkilerle ilgili konular, gündemin ana maddeleri arasında yer aldı (Financialtribune.com, 17.10.2020). Kazakistan Dışişleri Bakanı Muhtar Tleuberdi, Ölüm Cezasına Karşı Dünya Günü ve Ölüm Cezasına Karşı Uluslararası Komisyon’un kuruluşunun 10. yıldönümü münasebetiyle düzenlenen konferansta ana eş raportör olarak yer aldı. Bakan, konuşmasında, Orta Asya ve Moğolistan’ın ölüm cezasından muaf dünyada ilk bölgeye dönüşmesini teşvik etmeyi amaçlayan Komisyon’un girişimine verdiği desteği dile getirdi (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 15.10.2020). Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) Stratejik Polis Konuları Birimi, Kazak, Tacik, Türkmen ve Özbek kolluk kuvvetlerinin üst düzey yetkililerine istihbarata dayalı polislik üzerine yerel saha operasyonları ile işbirliği içinde bölgesel bir eğitim çalıştayı düzenledi. Çalıştay, polislik ve kolluk kuvvetleri yönetiminde kanıta dayalı karar verme ve planlama için bilgilerin kullanımı ile daha etkili verimli olan modern proaktif modellerin kullanılmasına odaklanmıştır (AGİT, 16.10.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kiev’de düzenlenen Kazak-Ukrayna Yatırım Forumu’nda Kazakistan ve Ukrayna arasında işbirliği anlaşması imzalandı. Forum her iki ülkenin iş dünyası ve ilgili kurumlarının temsilcilerini bir araya getirdi. Anlaşmalar, ilaç, tarımsal sanayi, makine mühendisliği ve yeşil enerji gibi çok çeşitli sektörlerde işbirliğini içermektedir. Etkinliğin, salgından etkilenen ikili ticarete katkı sağlaması beklenmektedir. Şu anda Kazakistan’da Ukrayna sermayesinin katılımıyla 935 işletme faaliyet göstermektedir (24.kz, 17.10.2020). Ukrayna Başbakan Yardımcısı ve Stratejik Endüstriler Bakanı Oleh Uruskyy, Afganistan İslam Cumhuriyeti Olağanüstü ve Tam Yetkili Büyükelçisi Wali Monawar ile resmi bir görüşme gerçekleştirdi. Taraflar, ikili ilişkilerin mevcut durumunu ve gelecekteki potansiyelini görüşerek, eğitim, enerji ve askeri-teknik alanda ikili işbirliğini derinleştirme ve ikili ticaretin artırılması ihtiyacı hususunu vurguladı (Ukrinform.net, 12.10.2020).

Kazak Vetal Kazakhstan LLP ve Türk Vetal Animal Health Products LTD şirketleri, Kazakistan’ın Türkistan bölgesinde veteriner ilaçları ve aşı üretimi için bir tesisin inşasına ilişkin bir mutabakat imzaladı. Söz konusu mutabakat, Kazakistan Tarım Bakanı Saparkhan Omarov’un, Vеtal Animal Health Products LTD’nin Adıyaman’daki üretim tesislerine yaptığı çalışma ziyareti sırasında imzalandı. Yatırım projesinin uygulanmasına 2021 yılında başlanması beklenmektedir (Kazinform, 18.10.2020).

Ukrayna Cumhurbaşkanı Vladimir Zelenskiy, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın daveti üzerine Ankara’yı ziyaret etti. Ziyarette, iki cumhurbaşkanı, ikili işbirliği ve bölgesel meseleleri ele alarak bir serbest ticaret anlaşması sürecini başlatma ve ikili ticarette 10 milyar dolara ulaşma taahhütlerini yinelediler. Ziyaret sırasında taraflar, savunma alanındaki ortaklığı büyük ölçüde güçlendirecek olan askeri çerçeve anlaşmasını imzaladılar (Dailysabah.com, 16.10.2020). Kazakistan Başbakanı Askar Mamin, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) başkenti Abu Dabi’ye gerçekleştirdiği ziyarette BAE Başbakanı ve Cumhurbaşkanlığı İşleri Bakanı Şeyh Mansour bin Zayed Al Nahyan ile görüştü. Taraflar, her iki tarafın ortak çıkarlarını içeren geniş kapsamlı konuları ele aldıktan sonra tarımsal-endüstri, ticaret, finans, ulaştırma, petrokimya, uzay ve madencilik ve metalurji alanlarında işbirliğini yoğunlaştırmaya hazır olduklarını ifade ettiler. İki ülke arasında toplamda 6 milyar doları aşan 21 yatırım işbirliği anlaşması imzalandı (Centralasia.news, 13.10.2020). 2020 yılının Rusya’ya ilişkin ekonomik tahminler, Uluslararası Para Fonu’nun (UPF) Ekim 2020 Dünya Ekonomik Görünümü’nde iyileştirildi. Görünüm güncellemeleri, Rusya’nın gayrisafi yurtiçi hasılasında (GSYİH) beklenen düşüşü %6.6’dan %4.1’e düşürdü. Öte yandan, UPF’nin Rusya’nın 2021 GSYİH’sine ilişkin ekonomik projeksiyonlarındaki küçülme, daha önce beklenen %4.1’den %2.8’e geriledi. Ancak Rusya Merkez Bankası, GSYİH’nin 2020’de %4.5-%5.5 düşmesini ve 2021’de %3.5-%4.5 oranında büyümesini beklemektedir (Fastmailnews.com, 13.10.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Özbekistan ve Tacikistan Dostluk Derneği’nin açılışı Özbekistan’ın Fergana bölgesine ait Riştan ilçesinde gerçekleştirildi. Açılış törenine Fergana Bölgesi Valisi Vekili Kharullo Bozarov, Tacikistan’ın Özbekistan Büyükelçisi Sodiq Imomi katıldı. Imomi, bu yeni merkezin iki ülke halkı arasındaki kültürel ve dostluk bağlarını güçlendireceğini belirtti (Uza.uz, 16.10.2020).

Etiyopya’daki Kazakistan Büyükelçiliği’nde, büyük Kazak şairi Abay’ın 175. yıldönümü ve dahi bilim adamı ve filozof Al Farabi’nin 1150. yıldönümüne adanmış “Büyük Bozkırın Kültür Mirası” başlıklı bir seminer düzenlendi. Etkinliğe Etiyopya Dışişleri Bakanlığı üyeleri, AddisAbaba Üniversitesi öğrencileri ve basından temsilciler katıldı. Katılımcılar, Abay ve Al Farabi’nin mirası ve Kazakistan’ın modern kültürü üzerindeki etkileri ile tanışma fırsatı yakaladı (Kazinform, 13.10.2020).

Tacikistan, 2020’nin başından bu yana 58 ülkeden ilaç ve gıda niteliğinde insani yardım aldı. 2020 Ocak-Eylül döneminde 38,2 milyon dolar değerindeki toplam insani yardım miktarı 16,9 bin tonu aştı. Çin, Tacikistan’a yapılan insani yardımların içerisinde %42,2 oranıyla ilk sırada yer alırken onu %10,8’le Özbekistan ve %10,3’le Türkiye takip etmektedir (Avesta.tj, 15.10.2020).

Orta Asya’da gıda güvenliği sisteminin uygulanması üzerine düzenlenen çevrimiçi bölgesel yuvarlak masa toplantısında Tacikistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Kazakistan’dan katılan temsilciler, gündemdeki konular hakkında görüş alışverişinde bulundular. Katılımcılar, tarım ürünlerinin gıda güvenliğini sağlamaya yönelik uluslararası kabul görmüş standartlar sistemi “GlobalG.A.P” uygulanması için uygun koşullar yaratmaya odaklandı. Yuvarlak masa, uluslararası Avusturyalı organizasyon Hilfswerk International liderliğindeki CANDY V konsorsiyumu tarafından düzenlendi (Asiaplustj.info, 15.10.2020). Özbekistan, ilk kez BM İnsan Hakları Konseyi’ne (UNHRC) üye oldu. Bu suretle Özbekistan, 1 Ocak 2021’den itibaren üç yıllık bir dönem için seçilen 15 yeni UNHRC üyesinden biri olmuş oldu. Asya bölgesi konseyindeki dört boş koltuk için başvuran beş ülke (Çin, Nepal, Pakistan, Suudi Arabistan ve Özbekistan) arasından, 169’la en fazla oyu Özbekistan aldı (Avesta.tj, 14.10.2020).

Kazakistan Dijital Kalkınma, İnovasyon ve Havacılık Sanayii Bakanı Bağdat Musin, uzay endüstrisindeki ikili işbirliğini görüşmek üzere Türk Uzay Ajansı Başkanı Serdar Yıldırım’la bir araya geldi. Türk heyeti, Nur-Sultan’daki Ulusal Uzay Merkezi’ni ve Baykonır şehrindeki uzay tesislerini ziyaret etti. Görüşmelerin ardından taraflar, Kazkosmos ile Türk Uzay Ajansı arasında uzay sektöründe ikili işbirliğine yönelik bir mutabakat zaptı imzaladı (Avesta-news.kz, 15.10.2020).