İran’da Kazak Diasporası ve “Nurlı Köş” Programı

açıdan pek çok tarihi olayın ardından oluşmaya başlamıştır. Kazakistan tarihi boyunca Kazaklar, özellikle Sovyet döneminin başlarında, siyasi, ekonomik ve dinsel baskılar, isyanlar ve savaşlar, soykırım ve kıtlık gibi istisnai durumlarda anavatanlarından ayrılarak diğer ülkelere göç etmişlerdir. Bu gibi hadiseler nedeniyle genelde zorunlu göç olarak tabir edilen durumlar sebebiyle göç etmişlerdir. Genel olarak, Kazaklar, komşu ülkelere taşınmış olup bazıları ise Avrupa ülkelerine ve hatta okyanusun ötesine geçerek Amerika’ya sığınmışlardır. Bazı diaspora olarak kabul edilen Kazaklar ise tarih boyunca değişen sınırlar nedeniyle yurtdışında kalarak yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Günümüzde ise Kazakların göç etme nedenleri değişim göstermiş olup gönüllü olarak daha iyi bir yaşam ve iş arayışı ya da yurtdışında yaşayan aile üyeleriyle yeniden bir araya gelmek niyetiyle ikamet yerlerini değiştirmiştir.

Yurtdışında yaşayan Kazaklar Kazak ulusunun ayrılmaz bir parçasıdır ve anavatanları Kazakistan’dır. Diaspora Kazaklar kendi gelenek ve göreneklerine uyarak yaşamlarını sürdürmektedir.

Resmi istatistiklere göre, Kazakistan’ın şu anki nüfusu 18.7 milyondur ve bunun 12.7 milyonunu (68%)

etnik Kazaklar oluşturmaktadır. Etnik Kazaklar, ayrıca Çin, Özbekistan, Rusya, Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri’nde ve diğer ülkelerde yaşamaktadırlar. En büyük Kazak diasporası, 2 milyondan fazla nüfus ile Çin’de bulunmaktadır.

Değişik coğrafyalarda yaşayan Kazakların sayılarına bakacak olursak Özbekistan’da Kazakların sayısı 760.000 kişi, Rusya’da – 661.000 kişi, Türkiye’de – 8.500 kişi ve İran’da – 6.300 kişidir. Genel olarak, Dünya Kazakları Derneği verilerine göre, 43 ülkede Kazakistan dışında yaşayan beş milyondan fazla Kazak bulunmaktadır.

Kazak diasporalarının kendine özgü tarihi özelliklerinin olduğu ifade edilebilir. Yılın dört mevsimi boyunca bir otlaktan diğerine geçerek göçebe bir halk olan Kazaklar, ev sahibi ülkede etnik azınlık oluştursalar da yeni bir ülkeye başarılı ve kolay bir şekilde adapte olurlar. Bu ülkelerden biri, İran’dır. Orada yaklaşık 6.300 Kazak yaşamaktadır. Hazar Denizi’nin doğusunda yer alan ve günümüzde Mangıstau olarak bilinen bölgenin Kazakları, 1917 Ekim Devrimi ve 1932-1933 yılları arasında Kazak bozkırlarında yaşanan kıtlıktan sonra İran’a göç etmişlerdir. Ekim Devrimi ve Sovyet iktidarının kurulması, eski Rus İmparatorluğu’nun topraklarında yaşayan birçok halk üzerinde derin etki bırakmıştır. 1917’ye kadar Kazakistan, geleneksel yaşam tarzına sahip bir göçebe ülkesi olarak kabul edilmiştir. Teknolojik ilerleme ve endüstriyel açıdan kalkınma olanaklarının yetersiz olduğu düşünülerek dönemin yöneticileri tarafından zorla göçebe hayat tarzından sanayi toplumuna niteliksel bir atılım yapmak amacıyla zorla ve kökten değişiklikler yapılmıştır. Endüstriyel atılım ve oku yazarlık seviyesini artırmayı amaçlayan bu tür adımlar pek çok olumsuz etkileri Kazak toplumuna yansımıştır. Kulakların (küçük toprak sahipleri) tasfiyesi, kolektifleştirme, gıda tedarik planında artış ve büyükbaş hayvanlara el koyma gibi Sovyet politikası, geleneksel olarak gıda ürünlerini sağlayan SSCB bölgeleri için özellikle ağır olmuştur. Nüfusu ağırlıklı olarak göçebe sığır yetiştiricilerinden oluşan Kazakistan, Sovyetler Birliği’nin bu tür politikalarından en çok etkilenen cumhuriyetlerinden biri olmuştur. 1930 kışında başlayan kıtlıktan en büyük zararı ülkenin kuzeyindeki ve güneydoğusundaki göçebe Kazaklar görmüştür. Göçebeler, kendilerini beslemek için hayvanlarını kesmeye ve Sovyet Kazakistan’dan kaçmaya başlamışlardır. 1931-1933 yılları arasında zirvesine ulaşan kıtlık nedeniyle çoğu Kazak olan 1.1 milyondan fazla insan, Kazakistan’ı terk ederek, komşu Sovyet cumhuriyetlerine, Çin’e ve yurtdışına göç etmişlerdir. Böylece, Sovyet döneminde ülkede yaşanan durum ve siyaset, Kazakistan’dan kitlesel insan göçüne yol açmıştır. Bunlardan bir kısmı İran’a göç etmişlerdir.

İran’ın Gülistan eyaletine yerleşen Kazaklar, beş nesildir orada yaşamaktadır. İran Kazakları olarak bilinen İran’daki Kazak diasporası, oldukça genç kabul edilmektedir. İran Kazakları, ağırlıklı olarak Gürgan, Günbed-i Kavus, Bender-i Gez ve Türkmen ilçelerinde yaşamaktadır. Kazaklar, zamanla İran’ın Tahran ve Meşhed gibi büyük şehirlerinde yaşamaya başlamışlardır. Kazaklar, Kazak gelenek ve göreneklerine uyarak, İran’da yaşayan diğer etnik azınlıklarla evlenmemektedirler. Farsça eğitim alan İran Kazakları, İran’a başarıyla uyum sağlamışlardır. İran’daki Kazak diasporasının az sayıda olmasına rağmen, Kazakistan hükümetindeki yetkililer, Kazakların İran’dan anavatanlarına geri dönmeleri konusuyla ilgilenmektedir. Kazakistan hükümeti, 2 Aralık 2008’de 1126 sayılı kararnamesini çıkarmıştır. Bu kararname çerçevesinde Kazakların yurtdışından ülkelerine geri dönüşü için “Nurlı Köş” (Nurlu Göç) adlı bir program oluşturulmuştur. Kazak hükümetinin etnik Kazakların geri dönüşüyle ilgilenmesinin nedenleri arasında nüfusun yaşlanması, yüksek nitelikli uzmanların yakın ve uzak ülkelere göç etmesi, az nüfusun yaşadığı büyük bölgelerin varlığı ve nüfusun artırılmasına yönelik politika yer almaktadır. Bu nedenle, etnik Kazakların anavatanlarına geri dönmesi, sadece Kazakistan’ın demografik politikasının uygulanmasına değil, aynı zamanda ülkenin siyasi ve ekonomik sürdürülebilirliğine de katkıda bulunmaktadır. Kazakistan’ın Kurucu Cumhurbaşkanı Elbası Sayın Nursultan Nazarbayev, yönetim yıllarında, devlet organlarının etnik Kazakların geri dönüşü konusunda program geliştirmelerine yönelik strateji ve görevleri açıkça belirlemiştir. Sonuç olarak, yurtdışında yaşayan Kazaklar için kota tahsis eden ve onların Kazakistan topraklarına yerleşmelerine yardımcı olan Nurlı Köş programı geliştirilmiştir. Ayrıca, Kazakistan hükümeti, yeniden yerleştirilen Kazaklara konut alımı için ödenek sağlayarak ve yer değiştirme maliyetlerinin geri ödenmesiyle sosyal destek sağlamıştır. Söz konusu program çerçevesinde İran Kazakları Kazakistan’a dönme imkânına sahip olup bu durum İran’da yaşayan Kazakların sayısında azalmaya da yol açmaktadır. Bu program kapsamında birçok İranlı Kazak, İran’dan ayrılarak Mangıstau bölgesi Aktau şehrine taşınmıştır. Böylece, devletin etnik Kazaklara yönelik aktif sosyal ve mali destek politikası sayesinde, İran Kazakları anavatanlarına dönme fırsatı elde etmişlerdir.

Özetlemek gerekirse, Kazakistan dışında yaşayan birçok Kazak diasporasını birleştiren temel tarihsel özellik, trajik siyasi ve ekonomik olaylar nedeniyle yaşlı kuşaklarının anavatanlarından zorla göç ettirilmeleridir. Kazakistan’dan kaçan kitlesel göç akınının, komşu ülkelerde, Avrupa’da ve Amerika’da Kazak diasporalarının oluşmasına neden olmuştur. Kazak halkının küçük ama önemli bir kısmının İran’daki Kazak diasporası olduğu söylenebilir. 6,300’den fazla İranlı Kazak, Kazak dilini, gelenek ve göreneklerini unutmadan ev sahibi topluma adapte olarak yaşamlarını sürdürmektedir. Kazakistan hükümetinin etnik Kazakların ülkelerine geri dönüşüne olan ilgisi ve desteği sayesinde, göçebelerin özgürlüğü seven kalplerinin yurtdışındaki gezilerine son vererek anavatanlarına dönmeleri için büyük bir umut oluşturmuştur.

Yazar İlana Dautova, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Türkiye’nin çeşitli kurumlarından oluşan heyet, başta Libya ve Suriye olmak üzere bölgesel gelişmeleri görüşmek üzere Moskova’da Rus mevkidaşlarıyla istişarelerde bulundu. Taraflar, Libya konusunda sürdürülebilir ve kalıcı bir siyasi çözüme ulaşmak için Birleşmiş Milletler (BM) himayesinde Libyalı tarafların kendi aralarında kapsayıcı siyasi diyalog sürecini başlatmanın önemini teyit ettiler. Suriye konusunda ise İdlib Gerginliği Azaltma Bölgesi’ndeki durum ve ortak devriyelerin yürütülmesine ilişkin konular üzerinde görüşmeler yapıldı (Türkiye Dışişleri Bakanlığı, 01.09.2020). Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, “Yeni Bir Gerçeklikte Kazakistan: Harekete Geçme Zamanı” başlıklı ulusa sesleniş konuşmasında ülkenin daha fazla gelişmesi için bir strateji sundu. Cumhurbaşkanı Tokayev, yönetim sisteminin ve ekonominin verimliliğini artırmayı, endüstriyel potansiyeli geliştirmeyi, tarım, taşımacılık ve lojistik sektörlerini kalkındırmayı, küçük ve orta ölçekli işletmeler ve finans sektöründe büyümenin sağlanması ile sosyal refahın artırılmasını amaçlayan bir dizi adımdan oluşan yol haritasını açıkladı (Akorda, 02.09.2020). Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) ve Hukuk Medya Merkezi kamu vakfı tarafından ortaklaşa düzenlenen Kazakistan’da bilgiye erişim konulu çevrimiçi bir toplantıya çeşitli devlet kurumları ile akademi ve sivil toplum kuruluşları temsilcileri katıldı. Katılımcılar, ilgili ulusal mevzuat üzerine farklı bilgi sınıflandırma kategorileri, bilgiye erişim hakkının ve şeffaflığın korunması, hesap verilebilirlik, resmi bilgilerin açıklanmasını düzenleyen prosedürler ve sivil toplumun yasama sürecine katılımını içeren alanlarda görüş alışverişinde bulundular (AGİT, 03.09.2020).

Kırgızistan ve Türkmenistan Dışişleri Bakanları Cengiz Aydarbekov ve Raşid Meredov video konferans yöntemiyle görüştü. Taraflar, Bişkek’te yapılacak olan Orta Asya devlet başkanlarının üçüncü istişare toplantısının hazırlıklarına ilişkin görüş alışverişinde bulundu. Bakanlar, ayrıca, gündemdeki ikili ilişkileri ele alarak, COVID-19 küresel salgınıyla ilgili hususlara özel önem verdiler (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 02.09.2020). Rusya ve Beyaz Rusya Dışişleri Bakanları Sergey Lavrov ve Vladimir Makey, cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra Beyaz Rusya’daki iç siyasi durumu istişare etmek üzere Moskova’da bir araya geldiler. Taraflar, Beyaz Rusya’nın içişlerine müdahale girişimlerinin kabul edilemez olduğunu vurguladılar. Rus tarafı, durumu normalleştirmeye hazır olduğunu yineleyerek, Beyaz Rusya makamlarının anayasal reform girişimine verdiği desteği dile getirdi (Rusya Dışişleri Bakanlığı, 02.09.2020).

Şangay İşbirliği Teşkilatı, Bağımsız Devletler Topluluğu ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü üye ülkelerinin savunma bakanları toplantısı Moskova’da yapıldı. Taraflar, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinin 75. yıldönümü münasebetiyle ortak bir açıklama yaptı. Taraflar, ayrıca, terörizmle mücadelede işbirliğini genişletme konusunda anlaşarak biyolojik tehditlere yanıt kapasitesinin geliştirilmesi için olası önlemleri görüştüler (BDT Yürütme Komitesi, 04.09.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Ticaret Odası, iki ülke arasında ekonomik ve ticari işbirliğini geliştirmek amacıyla ABD-Kazakistan İş Konseyi’nin kurulduğunu duyurdu. Yaklaşık 2 milyar dolar seviyesinde olan iki ülke arasındaki ticaret hacmi, tarım, enerji, madencilik ve altyapı gibi sektörlerde daha da büyüme potansiyeline sahiptir. Kazakistan’da 700’den fazla ABD şirketi faaliyet göstermekte olup Chevron, en büyük yatırımcı olarak iş konseyinin kurumsal başkanı seçilmiştir (ABD Ticaret Odası, 01.09.2020).

Özbekistan Tarım Bakanlığı ve BM Gıda ve Tarım Örgütü, yeni bölgesel projelerle ilgili anlaşmaların imzalanması için çevrimiçi bir imza töreni düzenledi. Bu ortaklık, tarımın sürdürülebilirliğini ve verimliliğini artırmayı ve kırsal nüfusun yaşam standartlarını iyileştirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle, Güney Kore ve Japonya tarafından finanse edilecek projeler, sera endüstrisine yenilikçi teknolojilerin tanıtımının yanı sıra ulusal ve bölgesel düzeyde haşere ile mücadelenin güçlendirilmesini sağlamaktadır (UzDaily, 04.09.2020). Kırgızistan ve Özbekistan Başbakan Yardımcıları Erkin Asrandiyev ve Sardor Umurzakov, ekonomik işbirliğinin belirli hedeflerinin çerçevesini belirlemek ve karşılıklı yatırım, ticaret, nakliye ve lojistik ortaklığını genişletme planlarını ele almak için çevrimiçi görüşmeler yaptı. Taraflar, endüstriyel işbirliğini derinleştirmeye yönelik diğer önlemler konusunda da görüş alışverişinde bulunarak, bir yol haritası kabul etmeyi kararlaştırdılar. Son üç yılda iki ülke arasındaki ticaret hacmi 5 kat artarak, 2019’da yaklaşık 818.4 milyon dolara ulaştı (UzDaily, 04.09.2020). Tacikistan Maliye Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre ülke, 2022’ye kadar devlet dış borçlanma programı kapsamında toplam 1 milyar dolar dış kredi çekmeyi planlamaktadır. Tacikistan, 2020’de 220 milyon dolar, 2021’de 336.4 milyon dolar ve 2022’de 365 milyon dolardan fazla borçlanmayı hedeflemektedir. 1 Temmuz 2020 itibariyle ülkenin dış borcu, gayri safi yurtiçi hasılanın (GSYİH) %36.1’ine tekabül eden 3 milyar 96.1 milyon dolar olarak gerçekleşti. Özbek hükümeti, 2020’nin ilk yarısında dış borç ödemesi için yaklaşık 115 milyon dolar harcadı (New Europe, 03.09.2020).

Beyaz Rusya, 2020 Küresel İnovasyon Endeksi’ndeki konumunu önemli ölçüde geliştirerek 131 ülke sıralamasında 2018 ve 2019 yıllarında sırasıyla 86. ve 72. iken 2020’de 64. sıraya yükseldi. Beyaz Rusya Devlet Bilim ve Teknoloji Komitesi verilerine göre bu olumlu değişim, inovasyon ekonomisinin altyapısının geliştirilmesi, daha iyi iş ve kurumsal ortam ve daha yüksek eğitim kalitesinin bir sonucu olarak elde edildi (BelTA, 03.09.2020).

Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Avrupa’nın üçüncü büyük domates salçası üreticisi olan Ukrayna’nın Agrofusion Group’a 10 milyon avro kredi sağlayacağını açıkladı. Adı geçen şirket, üretiminin %72’den fazlasını dünya genelinde 45 ülkeye ihraç etmektedir. Şirket, krediyi, müşteri ödemelerindeki gecikmeler ve daha yüksek işletme maliyetleri gibi korona virüs salgınının olumsuz sonuçlarıyla başa çıkmanın yanı sıra Ukrayna’nın tamamen organik domates üreten ilk salça üreticisi olmak için uzun vadeli stratejisini uygulamak için kullanacaktır (Ukrinform, 04.09.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

• • • • • • Gençlik portalı Massaget.kz, tanınmış Kazak yazar Muhtar Avezov’un destansı romanı Abay Yolu’nun videosunun dördüncü bölümünü yayımladı. Söz konusu video, popüler doodle animasyon türünde yapılmış olan romanın özeti niteliğindedir. Proje, Kazakistan Bilgi ve Sosyal Kalkınma Bakanlığı’nın desteğiyle Abay’ın doğumunun 175. yıldönümü kutlamaları kapsamında gerçekleştirilmektedir (Kazinform, 31.08.2020). TÜRKSOY, üst düzey Özbek ve Türk yetkililer ve diplomatların katıldığı çevrimiçi bir konferansta Özbekistan ile kültürel işbirliği kapsamında hazırlanan kitabın tanıtımını yaptı. TÜRKSOY Genel Sekreteri Düsen Kaseinov, TÜRKSOY’un yakın gelecekte Özbek ünlü yazar ve şairlerin eserlerini yayınlayacağını ve bu kapsamda çeşitli etkinliklerin yapılacağını ifade etti. Toplantıda, katılımcılar Özbek antik kenti Hiva’nın 2020 Türk Dünyası Kültür Başkenti ilan edilmesine ilişkin çalışmaları da değerlendirdi (TÜRKSOY, 04.09.2020). Uluslararası Türk Akademisi’nin desteğiyle ilk defa I. Uluslararası Türkbilim Öğrenci Kurultayı düzenlendi. Söz konusu online etkinlik, Türk dünyasının tanınmış akademisyenleri ile Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye ve Özbekistan’dan Türkoloji alanında eğitim almakta olan öğrencileri bir araya getirdi. Katılımcılar, Türk halklarının folkloru, edebiyatı, dilbilimi ve gelenek-görenekleri üzerine bildiriler sunarak, fikir alışverişinde bulundular (TWESCO, 04.09.2020). BM Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCAP), Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin (SKH’ler) Uygulanmasına İlişkin Dördüncü Kuzey ve Orta Asya Çok Paydaşlı Forumu’nu düzenledi. Video konferans formatında düzenlenen forumun teması, “İnsan Refahı ve SKH’ler: COVID-19 Krizinden Sonra İyileşme” olmuştur. Katılımcılar, COVID-19 salgınının olumsuz etkileriyle baş etme kapsamında Sürdürülebilir Kalkınma için 2030 Gündemi’nin uygulanmasını hızlandırmak için olası eylem ve çözüm önerilerini görüştüler (ESCAP, 02-04.09.2020). Önde gelen Orta Asya ve Japon sağlık uzmanları, COVID-19 salgınına karşı mücadeleyi görüşmek üzere video konferans düzenledi. Etkinliğe ilgili devlet kurumları, sağlık kurumları, üniversiteler, hastaneler ve ilaç firmalarının temsilcileri katıldı. Katılımcılar, ülkelerindeki epidemiyolojik durum hakkında görüş alışverişinde bulunarak hastalığı tedavi etmenin etkili yolları konusunda deneyimlerini paylaştılar. Bunun yanı sıra karşılıklı pratik temaslara devam etme konusunda mutabık kaldılar (UzA, 04.0.2020). Türkiye, Moldova’ya iki ülke arasındaki dostluk ve stratejik ortaklığın bir göstergesi olarak tıbbi ekipman ve bilgisayarlardan oluşan maddi yardım sağladı. Türkiye Cumhuriyeti Kişinev Büyükelçiliği’nde düzenlenen teslim töreninde Moldova tarafına 30.000 maske, 1.400 ameliyat önlüğü ve 600 koruyucu önlük verildi. Söz konusu yardım, COVID-19 ile mücadelede sağlık personelinin korunmasını sağlamak için ülkenin sağlık kurumlarına dağıtılacak (Moldpres, 02.09.2020).