Kazakistan’ın Avrasya Ekonomik Birliği İçerisindeki Ticari İlişkileri: Otomotiv Sektöründeki Gelışmeler
KAZAKİSTAN’IN AVRASYA EKONOMİK BİRLİĞİ İÇERİSİNDEKİ TİCARİ İLİŞKİLERİ: OTOMOTİV SEKTÖRÜNDEKİ GELIŞMELER Avrasya Ekonomik Birliği’nin (AEB)
kuruluşunun ilk yıllarının, Kırım'ın ilhakı nedeniyle Rusya’ya genel olarak Avrupa Birliği (AB) ve bazı batılı ülkeler tarafından uygulanan yaptırımlar ve petrol fiyatlarındaki düşüş dönemine denk gelmesi, AEB’yi olumsuz yönde etkilemiştir. 2013-2019 yılları arasındaki AEB’nin iç ticaret hacmindeki eğilime baktığımızda 2013’de 69.2 milyar dolar olan ticaret hacminin 2016’da 42.9 milyar dolara düşmesini müteakip, 2019’da yeniden bir yükseliş ivmesi yakalayarak 61 milyar dolar seviyesine çıktığı görülebilir.
Birlik üyesi Rusya, Kazakistan ve Beyaz Rusya arasındaki ticari ilişkilerin toplam ticaret miktarı içerisinde büyük çoğunluğa sahip olması nedeniyle, bu yazıda bu üç ülkenin birlik içindeki ticari ilişkileri ele alınacaktır. AEB’nin sağladığı veriler ışığında ticareti yapılan ürünler, sekiz başlık altında değerlendirilebilir. Bu ürün grupları arasında mineral ürünlerin ticareti 2019’da 15.7 milyar dolar ile başı çekerken onu 12 milyar dolarla makine, ekipman ve araçlar grubu takip etmektedir. Bu iki grup, AEB’nin 2015 yılında birlik olarak kuruluşundan bu yana ilk iki sırada yer almaktadır. Diğer ürün gruplarının pozisyonları değişiklik gösterirken üçüncü sırada gıda ve tarım ürünleri ve dördüncü sırada ise kimyasal endüstri ürünleri yer almaktadır. Bütün bu gruplar içerisinde, 2015-2019 yılları arasındaki çalkantılı ticari ilişkilerdeki hızlı düşüş ve sonrasındaki iyileşme döneminde en az oranda düşen ve en hızlı bir şekilde toparlanan makine, ekipman ve araçlar grubu gelmektedir.
Ülkeler bazında 2019’da makine, ekipman ve araçlar grubunun toplam birlik içindeki 12 milyar dolarlık ihracatının 7.1 milyar doları Rusya’ya ait olup, onu 4.3 milyar dolar ile Beyaz Rusya ve 490 milyon dolarla Kazakistan takip etmektedir. Ürün grubunun ticari performansı 2018 ile karşılaştırıldığında ortalama büyüme oranı %19.8 olup, bu seviyenin üzerine üç ana ekonomi arasında %28’le Kazakistan’ın çıktığını görmekteyiz. Her ne kadar ticaret hacmi açısından Rusya ve Beyaz Rusya bu ürün grubunda liderliklerini korusa da Kazakistan’ın büyüme hızının, ortalama büyümenin oldukça üzerinde bir seviyede gerçekleşmiş olması, dikkat çekici başka bir husustur. Öte yandan Kazakistan’ın AEB’ye üye ülkeler ile ticari ilişkilerinin genel bir değerlendirilmesi yapıldığında, birlik içi ticaret hacmini toplam ticaret içerisindeki payını 2015 sonrasında %18’den 2019’da %22’ye çıkarabilmeyi başaran tek ülke olduğu görülebilir. Diğer üye ülkelerde bu oran, 1%’i geçememiştir.
Bu önemli artışın itici güçleri arasında mineral ürünler, odun ve kağıt hamuru ve kağıt ürünleri ve makine, ekipman ve araçlar bulunmaktadır. Bu sektörler arasındaki gelişmelere baktığımızda 2016-2019 yılları arasında makine, ekipman ve araçların ihracatında Kazakistan’daki büyüme oranının oranının %21’den %28’e kadar artış gösterdiğini belirtebiliriz. Genel olarak Kazakistan’ın, 2014’de başlatılan “Nurlu Yol” devlet programı ve “Kuşak ve Yol” projesi gibi uluslararası inisiyatiflere katılması ülkenin ulaşım sektöründeki altyapısının geliştirilmesinde önemli rol oynayarak ilgili yan sektörlerde de olumlu etkilerini göstermektedir.
Kazakistan hükümeti ulaşım altyapısının güçlendirilmesine ek olarak ülke içindeki otomobil üretiminin kalkındırılması konusuna özel ilgi göstermektedir.
Toplamda proje, otomotiv sektörünün geliştirilmesi hedefiyle çalışmalarını yürütmektedir. Ülkede 65 büyük, 100 orta ve 2.745 küçük işletme 114.000 kişiye iş imkanı sağlamanın yanı sıra Kazakistan’da üretilen araçların sayısının artırılmasına katkı sağlamaktadır. Bu gelişmeler sayısal bir örnekle ifade edilecek olursa, 2013’de 37.500 otomobil montajlanarak üretilirken bu rakam 2020’nin ilk dokuz ayında 52.411’e yükselmiştir. Bunların arasında ilk sırayı 13.404 araçla Lada alırken, onu 11.509’la Hyundai, 5.414’le Ravon, 4.689’la Kia ve 3.563’le Chevrolet markası takip etmektedir.
Kazakistan’da toplam 4.56 milyon araç kayıt altına alınmış olup, bunların 3.75 milyonunu otomobiller oluşturmaktadır. Kazakistan’da 2020’nin ilk dokuz ayında 71.000’den fazla araç satılmıştır.
Bunların %59’u Kazakistan’daki çeşitli firmaların ürettiği araçlar olurken geri kalanı ise ithal edilenlerden oluşmaktadır. Farklı firmaların Kazakistan’da ürettikleri ve “Kazakistan’da üretilmiştir” etiketi ile satılan araçların çoğunluğu şu an itibariyle iç piyasaya satılmaktadır. Lakin yıllar itibariyle iç pazardaki alım sayısının ve üretilen araçların sayısındaki artışın, Kazakistan’ın otomotiv sektöründeki ihracat performansına olumlu yansımalarının olacağını şimdiden söyleyebiliriz. Çünkü ülke çapında satın alınan araç sayısı ortalama %4-%5 arasında artarken üretilen araba miktarı ise %15 oranında artış göstermektedir.
Kazakistan’ın AEB içi ticari performansı, devlet tarafından atılan adımların kısa sürede neticesinin görülmesine katkı sağlamaktadır. Çünkü ülkenin küresel ticaret bağları içerisinde hayata geçirilen projelerin makro ölçekte somut sonuçlarını gözlemlemek için belirli bir sürenin geçmesi beklenmektedir. Halbuki Kazakistan’ın, ürettiği ürünlerin kalitesi ve rekabet gücünün küresel pazarlara kıyasla AEB pazarlarında daha fazla olması, somut çıktıların daha kısa bir sürede ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Bu yüzden Kazakistan ekonomisindeki değişimlerin, ülkenin ticari performansını nasıl etkileyebileceği konusunda ilk elden ve hızlı geri bildirim vermesi adına, yakından takip edilmesi gereken bir durum olduğunun da altını çizmek isteriz. Sonuç olarak özellikle 2009’daki küresel ekonomik kriz sonrasında ekonomik yapısını çeşitlendirme hedefi ile yola çıkan Kazakistan’ın üretim sektöründe son yıllarda gerçekleştirmekte olduğu atılımların meyvelerini toplamaya başladığını görmekteyiz. Bunun bir örneği olarak otomotiv sektöründeki bu gelişim sürecinin genel kapsamda da AEB içi ticarette makine, ekipman ve araçlar ürün grubunda kısa zaman içerisinde sonuç vermesi gösterilebilir. Bu ve diğer olumlu sonuçların farklı alanlarda birleşmesinin ise istenilen makro ekonomik hedeflere küresel ticaret eğilimleri içinde de daha hızlı bir şekilde ulaşılmasına olanak sağlaması pek muhtemel görünmektedir.
Yazar Erkinbek Turgunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Moldova Eylem Dayanışma Partisi Genel Başkanı Maya Sandu, cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunu kazandı. Cumhuriyet Merkez Seçim Komitesi'nin nihai sonuçlarına göre, Maya Sandu oyların %57,72’sini alırken, görevdeki Cumhurbaşkanı Igor Dodon % 42,28 oy aldı. Görevdeki Moldova Cumhurbaşkanının görev süresi 23 Aralık’ta sona erecek ve ardından dört yıllık bir dönem için seçilen yeni devlet başkanı göreve başlayacak (Interfax.com.ua, 20.11.2020). Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un da içinde olduğu Rusya’nın çeşitli bakanlık temsilcilerinden oluşan heyet, Ermenistan’ı ziyaret ederek Ermeni liderlerle bir görüşme gerçekleştirdi. Görüşmenin ardından Lavrov, Ermenistan’ın Rusya ile stratejik ilişkilerini derinleştirme niyetini teyit ettiğini belirtti. Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Cumhurbaşkanı Armen Sarkisyan, Dağlık Karabağ hakkında varılan yol haritasını uygulamaya kararlı olduklarını yinelediler. Rus heyet de Ermenistan’la olan ikili ticaret ve yatırım ilişkilerinin derinleştirilmesini arzu ettiklerini ifade etti (TASS, 21.11.2020). Özbekistan Başbakan Yardımcısı Sardor Umurzakov, Afganistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı Muhammed Şakir Korgar ile bir görüşme yaptı. Taraflar, siyasi, ekonomik ve altyapının geliştirilmesi gibi alanlarda işbirliğinin geliştirilmesi konularını görüşerek, ikili ilişkilerin derinleştirilmesine yönelik önlemlerin ana hatlarını belirlediler. Taraflar, ticaret hacminin 2 milyar dolara ulaşması için tercihli ticaret anlaşma taslağı hazırlamayı da gündemlerine aldılar (UzDaily, 19.11.2020). Türkiye Büyük Millet Meclisi, Ermenistan ve Azerbaycan’ın Rusya’nın arabuluculuğunda ateşkes imzalamasının ardından Dağlık Karabağ’a asker gönderilmesini onayladı. Türk askerleri, ateşkesin uygulanmasını izlemek üzere belirlenen gözlem noktasında konuşlanmış olan Rus kuvvetlerine katılacak. Parlamento kararı, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin bölgede bir yıl kalmasına onay vermektedir (Aljazeera.com, 18.11.2020). Orta Asya ülkelerinin Dışişleri Bakanları, Avrupa Birliği Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell ile görüştü. Taraflar, AB’den Orta Asya’ya 134 milyon avroluk dayanışma yardım paketinin tahsis edilmesi de dâhil olmak üzere çeşitli ikili işbirliği konularını ele aldılar. Yetkililer, Afganistan’daki durumu değerlendirerek ülkedeki barışın Orta Asya bölgesindeki istikrara önemli katkı sağladığı konusunda mutabık kaldılar (New Europe, 18.11.2020).
Kırgızistan Merkez Seçim Komitesi (MSK), cumhurbaşkanlığına aday olmak isteyen vatandaşlar için başvuru süresinin dolduğunu açıkladı. Başvuru süresi içerisinde toplamda 65 aday adayı başvuruda bulundu. Bunlar içerisinden ikisinin daha sonra başvurularını geri çektiği bildirildi. 10 Ocak 2021’de yapılacak olan Cumhurbaşkanlığı seçimi için yarışmaya katılan 63 kişiden sadece biri, siyasi bir parti tarafından aday gösterilirken geri kalanlar, söz konusu seçime bağımsız olarak girecekler (Asiaplustj.info, 16.11.2020).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Kazakistan Senatosu, sosyal harcamaların payının, genel bütçenin yarısını aştığı “2021-2023 Dönemi Devlet Bütçesi” yasa tasarısını değerlendirdi. Senato üyeleri, bütçe harcamalarındaki 46,6 milyon dolar tutarındaki artırım önerisini destekledi. Bu artırımın, 6,3 milyon doları doğalgaz kullanımının yaygınlaştırılmasına, 13,9 milyon doları ise konut inşaatı için tahsis edilecektir. Hükümet ayrıca öğretmen ve doktorların maaşlarını da artıracaktır (Kazak TV, 19.11.2020). Rusya Başbakan Yardımcısı Marat Kusnullin, yaptığı açıklamada üç yıl içinde yol yapımı için ek 13,1 milyar dolar yatırım çekilmesinin planlanlandığını ifade etti. Bu hedef doğrultusunda devlete ait olan Avtodor ve VEB.RF (Rus devlet geliştirme şirketi), 2021-2023 döneminde 6,5 milyar dolar ile 2,6 milyar dolar tutarında altyapı tahvillerini satışa sunacak. Kusnullin, yol ve konut inşaatı için ulusal projelerin de birbirine bağlanacağını belirtti. DOM.RF (Konut sektöründe Rus mali kalkınma kurumu) ise konut projeleri için 3,9 milyar dolar kaynak sağlayacak (TASS, 20.11.2020).
Çin-Beyaz Rusya “ Great Stone” sanayi parkının, gelişme dinamikleri pozitif yönde seyretmektedir. 2020 yılının ilk dokuz ayında park sakinlerinin gelirleri geçen yılın aynı dönemine göre 3,4 kat arttı. İhracat gelirleri 8,7 kat artışla önemli bir büyüme göstererek toplam gelirlerin %29,2’sini oluşturdu. 2019’da 55 olan yerleşik firma sayısı da 2020’nin ilk dokuz ayında 65’e yükseldi (BelTA, 17.11.2020).
Ukrayna ile Avrupa Birliği (AB) ülkeleri arasındaki ikili ticaret, 2020 yılının ilk dokuz ayında azaldı. Rapor edilen dönem için Ukrayna’nın AB’ye ihracatı geçen yılın aynı dönemine göre %16,3 düşüşle 13,06 milyar dolar oldu. 16,44 milyar dolar olarak gerçekleşen AB’den Ukrayna’ya yapılan ithalat da 2019 yılının aynı dönemine göre %10,5 azaldı. Sonuç olarak ticaret açığı yaklaşık 3,4 milyar dolara ulaştı (Ukrinform, 20.11.2020). Kırgızistan Ulusal Bankası’na göre, Eylül 2020’de ülkeye gönderilen işçi dövizleri 266,2 milyon doları buldu. Bu rakam aynı yılın Ağustos ayına göre 28,8 milyon dolar daha düşük kalırken, geçen yılın Eylül ayına göre 54,1 milyon dolar daha yüksek çıkmıştır. 2020’nin dokuz ayında göçmen işçi havaleleri 2019’un aynı dönemine göre 463,1 milyon dolar azalarak 1,7 milyar dolara inmiştir. Bu tutarın %90’ından fazlasını, Rusya’daki göçmen işçilerin havaleleri oluşturmaktadır (24.kg, 17.11.2020).
Azerbaycan, “Karabağ’ın Kurtuluşunun Türk Dünyası’na Ekonomik Etkisi” üzerine çevrimiçi bir toplantı düzenledi. Toplantıda konuşan Azerbaycan Ekonomi Bakan Yardımcısı Sevinj Hasanova, 2020 yılının ilk dokuz ayında ülkenin Türk Konseyi üye devletleri ile ikili ticaretin 3,4 milyar doları bulduğunu ifade etti. Azerbaycan’ın diğer üye ülke ekonomilerindeki yatırımları son 16 yılda 18 milyar doları aşarken, üye ülkeler Azerbaycan’a yaklaşık 13 milyar dolar yatırım yapmıştır (APA.AZ, 20.11.2020).
Hazırlayanlar Saule Akhmetkaliyeva, Kanat Makhanov. • • • • • • TÜRKSOY, Trakya Üniversiteler Birliği (TÜB) işbirliğiyle “Büyük Kazak Düşünürü Abay’ın Doğumunun 175. Yılı” başlıklı çevrimiçi bir konferans düzenledi. Etkinliğe TÜRKSOY Genel Sekreteri Düsen Kaseinov, Kırklareli Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Bülent Şengörür, önde gelen Türkoloji uzmanları, farklı Türk devletlerinden tanınmış yazar ve şairler katıldı. Konferansa katılanlara ünlü Türk eğitimcisi Abay ile ilgili çalışmalarını sunma fırsatı verildi (TÜRKSOY, 18.11.2020).
Ocak-Ekim 2020 döneminde 11,800 etnik Kazak, Kazakistan’a dönüş yaparak Oralman statüsünü kazandı. Oralmanlar’ın geldikleri ülkelere göre dağılımı şöyledir: %55,5 oranla çoğunluğu Çin’den, %28,8’i Özbekistan’dan, %9,1’i Türkmenistan’dan, %3,4’ü Moğolistan’dan, kalan %2,9’u ise diğer ülkelerden oluşmaktadır. Dönen etnik Kazaklar’ın %52,3’ü Almatı bölgesine, %13,4’ü Mangıstau bölgesine ve %5,5’i ise Türkistan bölgesine yerleştirilmiştir (Avesta-news.kz, 19.11.2020). Dünya Bankası, Tacikistan’da salgının olumsuz etkisini hafifletmeyi amaçlayan COVID-19’a yönelik acil müdahale konusunda bir proje başlattı. Girişim, üç yaşından küçük çocukları olan düşük gelirli ailelere tek seferlik 500 somoni (yaklaşık 50 dolar) nakit yardım sağlamayı öngörüyor. Dünya Bankası’na göre, Tacikistan’da işçi dövizi alan hanelerin %80’inden fazlası, bu gelirleri esas olarak gıda ve diğer temel ihtiyaç mallarına harcamaktadır (Asiaplustj.info, 20.11.2020). Özbek yetkililer tarafından COVID-19’a karşı güvenli olarak kabul edilen Çin aşısı Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutical, üçüncü aşaması tamamalanmak üzere Özbekistan’a gönderildi. Aşı, yaşları 18 ile 59 arasında değişen 5,000 erkek ve kadın üzerinde test edilecek. Özbekistan, daha önce test amacıyla Çin, Rusya, Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nden de aşı getirileceğini bildirilmişti (Aa.com.tr, 18.11.2020).
Bulgaristan’ın başkenti Sofya’daki Kazakistan Büyükelçiliği’nde, büyük Türk filozofu Ebu Nasr Al-Farabi’nin 1150. yıldönümü ile Kazak şair ve aydını Abay’ın 175. yıldönümüne ithafen bir tören düzenlendi. Etkinlik, Ulusal Meclis Yardımcısı Spas Pançev ve işadamı Milen Raikov’un destekleriyle Kazakistan’ın Sofya Büyükelçiliği tarafından gerçekleştirildi. Söz konusu etkinlik, Bulgarlar’ın Kazakistan’ın kültürel mirasını tanımasına yardımcı oldu (Inform.kz, 20.11.2020). Özbekistan, Kırgızistan’a bir insani yardım kargosu gönderdi. Özbekistan’ın Andican kenti üzerinden sevk edilen üç bin ton buğday yüklü tren buradan da Kırgızistan’ın Oş kentine ulaştırıldı. Sevkiyatta, 100,000 çift tıbbi eldiven, 10,000 adet tıbbi tulum, 2,000 adet tıbbi gözlük, 10,000 adet koronavirüs test kiti, 5,000 kutu Remdesivir, 1,000 kutu Heparin, 4,000 adet sodyum klorür ve şırınga da bulunmaktadır (Kun.uz, 17.11.2020).
