Moldova’nın Zor Seçimi: Avrupa Ya Da Avrasya Entegrasyonu
MOLDAVA’NIN ZOR SEÇİMİ: AVRUPA YA DA AVRASYA ENTEGRASYONU Moldova, Avrupa Birliği’nin (AB) resmi olarak 7 Mayıs 2009’da başlattığı ve Sovyetler Birliği’nin eski altı ülkesini kapsayan (Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Gürcistan, Moldova ve Ukrayna) Doğu Ortaklığı’nın (DO)
üyelerinden biridir. DO, AB ile Doğu Avrupa ve Kafkasya ülkeleri arasında ekonomik işbirliği, ticaret, bölgesel ekonomik politikaların uygulanması ve diğer konular çerçevesinde ilgili görüşmelerin sağlanması görevini yürütmektedir. DO’nun amacı bu ülkelerle AB arasındaki işbirliğini istikrar, demokrasi ve refah koşulları altında teşvik etmektir. Moldova’nın DO üyeliği, Avrupa entegrasyonu sürecinde ilk adım olarak değerlendirilebilir.
Başlangıçta, Moldova’nın Avrupa entegrasyonuna sürecinde taahhütlerini gerçekleştirme çabaları ve hedefleri oldukça ikna ediciydi. AB ve Moldova arasında ortaklık anlaşması üzerindeki müzakereler 2010’da başlamış ve siyasi reformlar, dış politika ve güvenlik politikası, işbirliği, adalet, özgürlük ve güvenlik gibi konulara odaklanmıştır. Aynı zamanda, AB ve Moldova arasında başlayan “Vize Diyaloğu”
ile Moldova’nın AB nezdinde vize muafiyetine sahip ülkelerin listesine dahil edilmesi süreci başlatıldı. Bu hedefe Nisan 2014’de nispeten hızlı bir şekilde ulaşılması, Moldova’nın AB ile yakınlaşma sürecindeki ilk büyük başarısı olarak kabul edilebilir. Bundan kısa bir süre sonra ise AB ve Moldova arasındaki ortaklık anlaşması 27 Haziran 2014 tarihinde imzalanmış ve Moldova Parlamentosu tarafından 2 Temmuz 2014 tarihinde onaylanmıştır. Kişinev’in, Avrupa entegrasyonu yolunda dikkat çekici başarıları arasında gösterilen bu anlaşma, Moldova ile AB arasındaki ilişkilerin daha da geliştirilmesi için yeni bir yasal çerçeve oluşturdu.
Temmuz 2016’da Moldova ve Gürcistan, AB ile Derin ve Kapsamlı Serbest Ticaret Bölgesi (DKSTB) anlaşmasını onaylayan ilk ülkeler oldu. Anlaşma, Moldova’ya Avrupa’nın ortak pazarının belirli sektörlerine erişim izni sağlamanın yanı sıra Moldova gibi gelişmekte olan bir ekonomi için önemli olan yatırım çekme konusunda AB’deki yatırımcılar için ilgili ülkede aynı düzenleme ortamını sağlamaktadır. DKSTB, Moldova’nın AB ile ortaklığında üçüncü büyük başarısı olarak entegrasyonu sürecinin daha da hızlanacağı beklentisini yükseltmiştir. Moldova’nın diğer DO üyesi ülkelere kıyasla gözle görülür bir ilerleme kaydetmesi, Moldova’nın kısa bir sürede DO ülkeleri arasında AB tam üyeliğini kazanacak ilk ülke olarak algılanmasına neden olmuştur.
Lakin 2016’dan sonra Moldova, ülkede istikrar ve demokratik ilkeleri sağlamaya yönelik reformların yürütülmesinde daha önce taahhüt edilmiş yükümlülüklerini yerine getirmede uygulamada fazla ilerleme kaydedememiştir. Moldova’nın hedefine ulaşmadaki başarısının sınırlı olmasının nedenlerinden biri, AB’nin, ülkenin gerekli reformları uygulama arzusunu ve potansiyelini değerlendirmedeki başarısızlığı olabilir. Esasen Moldova’nın DO’ya üye olmasının da dahil olduğu pek çok AB ve Moldova arasındaki girişim ve anlaşmalar AB’nin inisiyatifi ile başlatılmıştır. İkinci bir neden ise, Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Avrasya Ekonomik Birliği’ne (AEB) sempati duyan ve Kasım 2016’da seçimi kazanan görevdeki Cumhurbaşkanı Igor Dodon tarafından yürütülen politikalardır. Cumhurbaşkanı Dodon, sınırlı Cumhurbaşkanlığı yetkileri, parlamentodan AB reformlarının devam ettirilmesine açık ve sürekli bir destek bulamaması, siyasi alanda yaşanan istikrarsızlık gibi bir takım etmenlere karşın, ülkesinin Rusya ve AEB ile yakın bir ortaklık kurması konusunda önemli adımlar atmayı başarmıştır. Mayıs 2018’de AEB’de gözlemci statüsü kazanan Moldova, ülke olarak kurumsal düzeyde Birliğin toplantılarına katılma ve belgelere erişim izni ülkenin resmi temsilcileri AEB’nin kurumlarının toplantılarına katılma ve kabul edilen belgelere erişim izni almıştır.
Moldova’nın Rusya ve AEB ile yakın ekonomik ilişkiler kurmasının getirdiği en büyük avantajlar arasında AEB’nin karar alma mekanizmasının AB gibi üst düzey kurumsal bir yapıda olmaması gösterilebilir.
Avrupa ile entegrasyonundan farklı olarak, Moldova’nın Rusya ve AEB ile ortaklığı, bu ülkeye, anında ve somut ekonomik kazanımlar olarak yansımaktadır.
Böylece, Rusya ile yakın ortaklığı ve aktif müzakereleri sayesinde, ilk başkanlık döneminde Cumhurbaşkanı Igor Dodon, Moldova için kayda değer faydaları olan son derece hassas ekonomik sorunları çözmeyi başarmıştır. Bunlar arasında, Moldova’dan gelen göçmenler işçiler için af, Rusya’daki Moldova mallarına yönelik tercihli özel muamele, gaz fiyatı indirimleri ve diğer pek çokları gösterilebilir.
Tahmin edilebileceği gibi, bu büyük ekonomik faydalar, Avrupa karşıtlığına yol açmanın yanı sıra Moldova toplumunda Rus ve Avrasya yanlısı düşüncelerin artmasına da neden olmaktadır. En son yapılan anket sonuçları doğrultusundaki rakamlara göre Moldovalılar’ın %43.5’i AB üyeliği fikrine sıcak bakmaktadır. Bu rakamın %33-48 arasında olarak değiştiği de ifade edilebilir. AEB’ye baktığımızda ise bu oranın genellikle %27-42 arasında olduğu görülmektedir. Öte yandan bu konuda başka anket sonuçlarını da ele alarak detaylı bir inceleme yapıldığında, Moldovalılar için AEB üyeliğinin pek önem arz etmediği, burada asıl önemli olanın AEB’ye girmeden de Rusya ile kurulacak yakın ilişkilerden elde edecekleri ekonomik getiriler olduğu söylenebilir. 19 Mayıs 2020’de yapılan son AEB zirvesinde Cumhurbaşkanı Dodon, Moldova’nın dış ekonomi politikasında doğu vektörünü takip etme taahhüdünü kesin olarak teyit etti ve ülkenin Avrasya entegrasyonuna daha aktif katılım için hazır olduğunu ifade etti. 1 Kasım 2020’de yapılması planlanan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, Moldova’nın gelecekteki entegrasyon vektörünün belirlenmesinin gündemin kilit konularından birisi olacağı açıktır. Muhalefetin fiili lideri ve Dodon’un muhtemel en büyük seçim rakibi Maia Sandu, Moldova’nın AEB ile ortaklığı konusuna son derece eleştirel yaklaşmakta ve gelecekteki entegrasyonun kesinlikle Avrupa vektöründe yer alması gerektiğini belirtmektedir. Moldova’nın AB ve AEB ile ekonomik ilişkilerinin son on yılını incelediğimizde, bu ülkenin gelecekteki entegrasyon vektörünü seçme kararının sadece Moldova vatandaşlarına değil, aynı zamanda iki büyük dış oyuncu olan AB ve Rusya’nın pozisyonlarına da bağlı olduğunu söyleyebiliriz.
Yazar Kanat Makhanov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Kazak mevkidaşı Kasım Comart Tokayev’e Kazakistan’ın COVID-19’la mücadelesini destekleyici bir mesaj gönderdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye’nin, kardeş ülkenin çabalarını desteklemek için gerekli tıbbi ekipmanı gönderdiğini belirtti. Türk lider, Kazakistan ve Türkiye’nin ikili stratejik ortaklıklarını daha da güçlendirmeye devam edeceklerine yönelik inancını dile getirdi (Akorda, 18.05.2020).
Kazakistan Senatosu, Genel Kurul toplantısında siyasi partilerin seçim listelerinde kadınlar ve 29 yaşın altındaki gençler için %30’luk zorunlu kotanın oluşturulmasını sağlayan “Seçimler Hakkında” ve “Siyasi Partiler Hakkında” yasalarındaki değişiklikleri kabul etti. Buna ek olarak, siyasi parti oluşturma ve kaydedilmesi için gereken 40,000 üye sayısı da 20,000’e düşürüldü (Kazak TV, 21.05.2020). Tacikistan İçişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre, taş ve sopalarla donanmış yaklaşık 60 Çinli işçi, Zarnisor kasabasında bulunan Tacik-Çin Madencilik ve Sanayi Şirketi’nin genel merkezine saldırdı. İşçilerin memnuniyetsizliklerinin nedeni olarak maaşlarının zamanında ödenmemesi bildirilirken bazı kaynaklara göre ise Çinli vatandaşlar Çin’e geri gönderilmelerini talep etmektedir. İşçiler, şirket temsilcileri ve yerel yetkililer arasındaki müzakerelerin başarısızlığa uğramasının ardından özel harekat polis birimi sahaya gelerek isyanı bastırdı (Radio Ozodi, 21.05.2020).
Tacikistan’daki 201. Rus askeri üssünün terörle mücadele birimleri, Duşanbe ve Bohtar şehirlerinde konuşlanan üssün askeri kamplarına büyük hasar verebilecek saldırılara ve terörist grupların saldırılarına karşı mücadele potansiyelini geliştirmeyi amaçlayan bir tatbikata katıldı. Tatbikat senaryosuna göre, birimlerin militanları engellemesi ve etkisiz hale getirmesi, el yapımı patlayıcı cihazları imha etmesi ve rehineleri serbest bırakması gerekiyordu (Regnum, 18.05.2020). Azerbaycan’ın silahlı kuvvetleri, 2020 muharebe eğitim planına uygun olarak, büyük ölçekli taktiksel tatbikat gerçekleştirdi. Tatbikat kapsamında savaşa hazır olma, operasyonların planlanması ve kapsamlı desteklenmesi, çeşitli birliklerin komuta ve kontrol birimlerinin etkileşimi konuları odak noktası olmuştur. 10,000’e yakın askeri personel, yaklaşık 120 tank ve zırhlı araç, yaklaşık 200 füze ve topçu sistemi, 30 uçak ve insansız hava araçları tatbikatta yer aldı (Trend, 18.05.2020). Ukrayna, ülke denizcilerinin ve gemilerinin Kerç Boğazı’nda Rus güvenlik güçleri tarafından ele geçirilmesiyle ilgili delilleri BM Deniz Hukuku Sözleşmesi kapsamında Lahey’deki Tahkim Mahkemesi’ne gönderecektir. Kasım 2018’de Rusya, Karadeniz’deki Odesa limanından Azak Denizi’ndeki Mariupol limanına planlı geçiş gerçekleştirmeye çalışan üç Ukrayna gemisini ele geçirmişti. Eylül 2019’da Ukrayna ve Rusya arasındaki mahkûm takasında 24 mürettebat serbest bırakılırken, gemiler Kasım 2019’da iade edildi (UNIAN, 22.05.2020).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Yüksek Avrasya Konseyi’nin video konferans toplantısında Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) üye devletlerinin başkanları, genel itibariyle 2025 yılına kadar Avrasya Ekonomik Entegrasyonu’nun Geliştirilmesi Stratejisi’ni onayladılar. Aynı zamanda, AEB liderleri, hükümetlerine yüz yüze yapılması planlanan konseyin bir sonraki toplantısı için belgeyi sonuçlandırmaları talimatını verdiler. Konsey, ayrıca, 2020-2021 için AEB ülkelerinin makroekonomik politikasının ana kurallarını onayladı (Avrasya Ekonomik Komisyonu, 19.05.2020).
Kazakistan ve İran Cumhurbaşkanları Kasım Comart Tokayev ve Hasan Ruhani, ikili ticareti ve ekonomik işbirliğini genişletmenin yollarını görüşmek üzere telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanı Ruhani, İran’ın Kazakistan ile ticareti artırmaya olan ilgisini ifade ederek, Kazakistan-Türkmenistan-İran demiryolunun yanı sıra Hazar Denizi boyunca çok yönlü koridorların daha etkin kullanılması gerektiğini vurguladı. Buna karşılık Cumhurbaşkanı Tokayev, karşılıklı ekonomik ilişkileri ilerletmek için hükümet düzeyinde pratik önlemler geliştirmeyi önerdi (Akorda, 20.05.2020).
1 Haziran 2020’den itibaren Kazakistan, tarım ürünleri üzerindeki ihracat kısıtlamalarını ve kotalarını kaldıracaktır. Mart 2020’de hükümet, salgın sırasında yurt içi arzın sağlanması adına buğday ve un ihracat kotalarını sırasıyla 200,000 ton ve 70,000 ton olarak belirlemişti ve karabuğday, şeker, patates, soğan, sarımsak ve ayçiçek yağı ihracatını yasaklamıştı. Devlet desteği kapsamında tarım üreticilerine yıllık %6 faiz oranlı tercihli mikro krediler verilecektir (The Astana Times, 22.05.2020).
Özbekistan, Türkmenistan ve İran demiryolu idarelerinin heyetleri, ulaştırma ve lojistik alanında üçlü işbirliğinin gelişimini görüşmek üzere çevrimiçi bir toplantı düzenledi. Taraflar, gıda güvenliğini ve malların engelsiz hareketini sağlamak için sorunların hızlı bir şekilde çözülmesine yönelik atılacak ortak adımların önemine dikkat çekti. Ayrıca, kargo taşımacılığı sırasında COVID-19’un yayılmasını önlemek için sınırlarda dezenfeksiyon tünelleri düzenlemek adına alınan önlemler hakkında görüş alışverişinde bulundular (Özbekistan Demiryolları, 24.05.2020). Petrol fiyatlarındaki düşüş ve korona virüs salgınından kaynaklanan ekonomik durgunluk nedeniyle, Rusya’nın Nisan 2020’deki gayrisafi yurt içi hasılası (GSYİH) Nisan 2019’a göre nominal olarak %28 oranında daralmıştır. Ekonomik kayıplar 2.4 trilyon rubleye (33 milyar dolar) ulaşmaktadır. Bunun yaklaşık üçte biri düşük petrol fiyatlarından, üçte ikisi ise Rusya’nın Mart sonundan Mayıs ortasına kadar süren çalışmama döneminin etkilerinden kaynaklanmaktadır (The Moscow Times, 19.05.2020).
Beyaz Rusya ve Özbek yetkililerinin çevrimiçi toplantısında açıklandığı üzere, iki ülke arasındaki ticaret 2019 yılında bir önceki yıla göre 1.5 kat artarak 239 milyon dolara ulaştı. Olumlu eğilim 2020 yılının ilk çeyreğinde de devam etmiş ve karşılıklı ticaret %54.1 oranında artarak toplam 53.8 milyon dolara yükselmiştir. Taraflar; ayrıca, tarım, ulaştırma, lojistik, gıda ve hafif endüstrideki işbirliğini ele aldılar (BelTA, 20.05.2020).
Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.
• • • • • • Ukrayna Cumhurbaşkanı Vladimir Zelenskiy, Kırım Tatar Soykırım Kurbanlarını Anma Günü’nde Kırım Tatar halkının temsilcileriyle yaptığı toplantıda, Ramazan ve Kurban bayramlarının Ukrayna’da resmi bayram statüsüne getirileceğini ve Kiev’de yeni bir cami inşa edileceğini duyurdu. Zelenskiy, Kırım Tatar halkının sorunlarını ele almak üzere cumhurbaşkanlığı ofisinde bir çalışma grubu oluşturulması sürecini başlattı (Ukrayna Cumhurbaşkanı, 18.05.2020). Uluslararası Türk Akademisi, kuruluşunun 10. yılında “Abay ve 21. Yüzyıl: Çağların Öğretisi” konulu video konferans düzenledi. Büyük şairin doğumunun 175. yıldönümü münasebetiyle düzenlenen etkinliğe Türk Dili konuşan ülkelerden ve diğer ülkelerden üst düzey yetkililer ve araştırmacıların yanı sıra uluslararası örgütlerin temsilcileri katıldı. Konferans sırasında Abay’ın eserlerinin Türkçe çevirilerinden oluşan bir koleksiyon dâhil olmak üzere Türk Akademisi tarafından basılan birçok yeni kitap tanıtıldı (TWESCO, 21.05.2020).
Azerbaycan Ulusal Sanat Müzesi ve Kazakistan’ın Abilhan Kasteyev Devlet Sanat Müzesi, Uluslararası Müze Günü dolayısıyla “Almatı-Bakü. Bahar. Avrasya Sanat Birliği” konulu sanal sergi düzenledi. Tanınmış Azeri ve Kazak sanatçıların eserlerini sergileyen sergi, izleyiciler arasında büyük ilgi uyandırdı. Etkinlik, 2019’da iki müze arasında imzalanan işbirliği mutabakatı kapsamında uygulanan ilk proje oldu (AzerNews, 19.05.2020).
Azerbaycan Eğitim Bakanlığı, Cumhuriyet Çocuk ve Gençlik Gelişim Merkezi ve Türk Kültür ve Miras Vakfı ile birlikte “Türk Dünyası Müzeler Haftası” adlı bir dizi sanal müze turu başlattı. Proje kapsamında Azerbaycanlı öğrenciler; Kazak Ulusal Müzesi, Kırgız Ulusal Sanat Müzesi, Türkiye’deki Troya Müzesi, Özbek Devlet Tarih Müzesi ve Macar Ulusal Müzesi’ni sanal ortamda gezerek bilgi aldı (AzerNews, 19.05.2020).
Birleşmiş Milletler Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Kadınların Güçlendirilmesi inisiyatifi, Kırgızistan’ın çeşitli bölgelerindeki savunmasız kadın gruplarına insani yardım sağladı. Toplamda, ülke genelinde 27 topluluk içerisinde yer alan düşük gelirli 700’den fazla kadın; peçete, hijyenik ped, sabun, toz, dezenfektan ve kişisel koruyucu ekipmanları içeren temel hijyen kitleri şeklinde yardım aldı (Kabar, 18.05.2020).
Türkiye, yeni korona virüsle mücadelede kardeş ülkelere insani yardım kapsamında Özbekistan’a 50 adet suni solunum cihazı gönderdi. Cihazlar, Özbekistan Havayolları’nın tarifeli uçağıyla İstanbul’dan Taşkent’e ulaştırıldı ve ülkenin Sağlık Bakanlığı’na devredildi. Cihazın prototipini; Arçelik, ASELSAN, Baykar Makine ve Biosys gibi dört büyük Türk şirketinin mühendisleri ortaklaşa olarak geliştirdiler (Anadolu Ajansı, 22.05.2020).
