Küresel Kripto Para Adaptasyonunda Yeni Eğilimler: Kazakistan’daki Güncel Gelişmeler
KÜRESEL KRİPTO PARA ADAPTASYONUNDA YENİ EĞİLİMLER: KAZAKİSTAN’DAKİ GÜNCEL GELİŞMELER Kripto varlıkların gün geçtikçe günlük yaşamımızda görünürlüğünün arttığı, böylelikle kripto paralara ve merkeziyetsiz finansal platformlara olan ilginin de arttığı görülmektedir. Bahsi geçen görünürlükte, kripto yatırımlar üzerinden elde edilen hatırı sayılır kazanımların ya da büyük kayıpların etkisi de bulunmaktadır. Ülkelerin Merkez Bankaları ve Ekonomi Bakanlıkları gibi ilgili kurumların kripto dünyasını yakından takip edebilmek ve blokzincir teknolojisinin sunduğu pek çok önemli finansal kolaylıktan yararlanmak adına bir takım çalışmalar yürüttükleri bilinmektedir.
Blokzincir teknolojisinin sağladığı kolaylıklar halihazırda en geniş kapsamlı olarak finans sektöründe kullanılmaktadır. Bu alanda pek çok ülkenin merkez bankası, Merkez Bankası Dijital Döviz (MBDD) çalışmalarını yürütmektedir. Küresel çapta yaklaşık 100’den fazla ülkede MBDD üzerine araştırmalar yapılmaktadır.
Kripto paralar her ne kadar kuruluş felsefesi gereği merkeziyetsiz ve aracısız para gönderim sistemi olarak ortaya çıkmış olsa da son birkaç yıl içerisinde küresel ölçekteki adaptasyon süreci ile alternatif bir yatırım alanına ve finans dünyasına dönüşmüştür. Bu süreci rakamlarla ifade edecek olursak kripto borsasının hacmi 2013’de 1 milyar dolardan 2019’un sonunda 190 milyar dolara yükseldikten sonra 2021’de 2.8 trilyon dolarla zirve noktasına ulaşmış, 2022’nin Temmuz ayından sonra ise 960 milyar dolara gerilemiştir.
Ülkelerin kripto varlıklara adaptasyon sürecine baktığımızda ilginç bir şekilde gelişmekte olan ekonomilerin gelişmiş ülkelere nazaran daha hızlı bir şekilde kripto paraların kullanımını benimsediği görülmektedir.
Kripto Adaptasyonu Endeksi 2021 listesinin ilk beşinde, sırasıyla Vietnam, Hindistan, Pakistan, Ukrayna ve Kenya yer almaktadır. İlk 20 ülke arasında önde gelen büyük ekonomilerden Amerika Birleşik Devletleri sekizinci, Çin ise on üçüncü sırada gelmektedir. Bu eğilimin ana nedenleri arasında kendi yerel para birimlerinin devalüasyona karşı yeterince güçlü olmaması nedeniyle değer olarak dolara sabitlenen sabit kripto paralara yatırımlar ile göçmen işçilerin döviz havalelerinin kripto paralar üzerinden gönderiminin artması gibi durumlar gösterilebilir.
Kripto piyasasının genişlemeye devam ederek büyük kitlelere hitap edebilmesinin önündeki en büyük engellerden birisi, söz konusu piyasanın hiçbir şekilde küresel ölçekte regüle edilememesi nedeniyle yaşanan güvenlik kaygısıdır. Bu alanda, bazı devletlerin kendi ülke sınırları içerisinde başta kripto piyasasındaki işlemler ve kripto madencilik operasyonları olmak üzere kripto varlıklarla ilgili işlemlerin regüle edilmesi ve kontrol edilmesine yönelik belirli çalışmaları bulunmaktadır.
Bu konuda, Ukrayna Mart 2022’de ülkedeki kripto endüstrisi için yasal bir çerçeve oluşturan bir yasa çıkararak pek çok ülkenin önüne geçmiştir. Halihazırda devam eden Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Ukrayna’nın bu alandaki çalışmalarını yürütmesine engel olmadığı gibi aksine çalışmalarını daha da hızlandırmasını tetiklemiştir. Kiev yönetimine gönderilen finansal yardımların bir kısmının kripto para havaleleri ile gerçekleştirilmesi de bu adımın atılmasına olumlu ortam yaratmıştır. Lakin ülkenin kripto piyasaları ile ilgili çalışmalarına baktığımızda son yıllarda yoğun bir mesai harcandığını da görebilmekteyiz. Çünkü 2015’ten beri kripto varlıkların düzenlenmesine yönelik yasa çıkarılması üzerine yürütülen çalışmalar bulunmaktadır. Bunlar içerisinde önemli girişimlerden birisi de, Ukrayna Dijital Dönüşüm Bakanlığı’nın Kasım 2019’da en büyük kripto borsalarından birisi olan Binance ile Sanal Varlıkların ve Dövizlerin Potansiyel Yasal Statüsü Hakkında Ortak İş birliği ile Bir Pozisyon Oluşturulması hakkında mutabakat zaptı imzalaması gelmektedir. Mart 2022’de çıkarılan yasa genel itibariyle, yabancı ve Ukraynalı kripto para borsalarının yasal olarak çalışmasına ve kripto şirketlerinin bankalarda hesap açmasına olanak sağlamaktadır.
Kripto paraların tanınması ve yasal altyapısının oluşturulması sürecinde, El Salvador ise ülkenin Cumhurbaşkanı Nayib Bukele’nin Bitcoin’i resmi para birimi olarak kabul etmesiyle ve ülke olarak Bitcoin’e yatırım yapmasıyla bu alanda farklı bir yaklaşım sergilemektedir. Bu doğrultuda El Salvador hükümeti blokzincir teknolojisinin faydalarından daha çok Bitcoin üzerinde yoğunlaşan hem para gönderimi hem de yatırım yaklaşımı ile kripto dünyasına adım atmıştır.
Kazakistan’daki kripto dünyasına ilişkin gelişmelere baktığımızda, diğer pek çok ülkeye göre ucuz elektrik fiyatlarının, kripto madencilerinin ilgisini çeken önemli unsurlardan birisi olduğunu görebiliriz. Öte yandan, Çin’in son yıllarda ülkedeki kripto madencilerine karşı sert tutumu nedeniyle başka ülkelere gitmeye karar veren kripto madencilerinin bir kısmı Kazakistan’a yerleşmeyi tercih etmiştir. Böylece Kazakistan Bitcoin üretiminde dünyada önde gelen ülkeler arasında yer almaktadır. Tüm bu gelişmeler içerisinde halkın kripto paralara olan ilgisine bakacak olursak, 2022 içerisinde küresel kripto para sahiplerine yönelik yapılan bir listeleme, Kazakistan’da 304.651 kişinin kripto para sahibi olduğunu göstermektedir. Bu oranla Kazakistan, Özbekistan’dan (584.526 kişi) sonra Orta Asya’da ikinci sırada yer almaktadır. Kazakistan’daki kripto paralar ile ilgili düzenlemelere baktığımızda, 25 Haziran 2020’de kabul edilen Dijital Teknolojilerin Düzenlenmesi Hakkında Bazı Mevzuatta Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’a kripto paralar hakkında bir bölüm eklendiğini söyleyebiliriz.
Bu düzenleme ile Kazakistan’daki dijital madencilik yasal bir çerçeveye oturtularak madencilerin resmi olarak çalışmasına izin verilmiştir. Bir diğer önemli gelişme ise, 1 Ocak 2022’de Kazakistan'da dijital madencilik vergisinin yürürlüğe girmesi ile birlikte vergi oranının, dijital madencilik tarafından tüketilen 1 kilovat saat elektrik enerjisi başına 1 tenge (0,0023 $) olarak belirlenmiş olmasıdır. Lakin Mayıs 2022’de bu tarifenin, farklı kategoriler için 10 tengeye (0,024 $) kadar yükseltilmesine dair yeni bir değişiklik Kazakistan Cumhuriyeti Parlamentosu'nun alt kanadı olan Meclis’te kabul edilmiştir. Aynı değişiklik içerisine kripto madencilerinin, elektriklerini yenilenebilir enerji kaynaklarından temin etmeleri durumunda ise verginin 1 tenge (0,0023 $) olarak kalacağı ifade edilmiştir. Yine Mayıs 2022’de yaşanan önemli gelişmelerden birisi de Binance İcra Kurulu Başkanı Changpeng Zhao’nun 25 Mayıs 2022’de Kazakistan’ın başkenti Nur-Sultan şehrinde Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Kazakistan Dijital Kalkınma, İnovasyon ve Havacılık Sanayi Bakanı Bağdat Musin ve diğer devlet yetkilileri ile görüşmesi olmuştur. Görüşmenin ana konuları arasında blokzincir teknolojilerinde eğitim verilmesi ile dijital finans ve kripto endüstrisinin geliştirilmesi yer almıştır. Toplantı sonunda Kazakistan Dijital Kalkınma, İnovasyon ve Havacılık Sanayi Bakanlığı ve Binance arasında bir mutabakat zaptı imzalanmıştır. Mutabakat çerçevesinde Binance, Kazakistan Cumhuriyeti’ndeki kripto varlıklar için yasal çerçeve ve düzenleyici politikalar geliştirilmesi konularında tavsiyelerde bulunacaktır. Geliştirilen iş birliği, Kazakistan Dijital Kalkınma, İnovasyon ve Havacılık Sanayi Bakanlığı ve Binance kripto para piyasası ile bankacılık altyapısının entegre edilmesine yönelik olanakların araştırılmasına ve Astana Hub’daki yerli ve yabancı yeteneklerin desteklenerek bölgesel bir blokzincir merkezi haline getirilmesine yardımcı olacaktır. Bu gelişmelerin ardından Almatı’nın şehir merkezinde farklı noktalarda çeşitli kripto borsalarının, reklam panolarında yerlerini şimdiden almakta olduğu da görülmektedir.
Özetle, kripto dünyasına adaptasyonun genişleyerek devam ettiği bu eğilim içerisinde pek çok ülke farklı yaklaşımlar sergilemektedir. Kazakistan açısından baktığımızda öncelikli olarak kripto madenciliği ile gündeme sıklıkla gelen kripto varlıkların regüle edilmesi ve yasalar çerçevesinde kontrol edilmesi adına son yıllarda önemli adımların atıldığını görebilmekteyiz. Bu atılımların kapsamlı bir şekilde erkenden hayata geçirilmesi, Kazakistan’ın oluşmakta olan bu alternatif finans dünyasındaki gelişmelerden geride kalmadan gerekli kontrol mekanizmalarını oluşturmasına büyük katkı sağlayacaktır. Böylece blokzincir teknolojisinin kullanımının yaygınlaşmasına, halkın kripto varlık hakkındaki bilinç düzeyinin artırılmasına ve yeni iş kollarının oluşmasına imkan sağlanacaktır.
Yazar Zhengizkhan Zhanaltay, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Azerbaycan ile Türkiye arasındaki diplomatik ilişkilerin 30. yıldönümü dolayısıyla Ankara’da bir resepsiyon düzenlendi. Resepsiyona iki kardeş ülkenin dışişleri bakanları Ceyhun Bayramov ve Mevlüt Çavuşoğlu katıldı. Bakan Çavuşoğlu yaptığı konuşmada, Avrasya bölgesinin refahına katkıda bulunmanın Türkiye’nin dış politikasındaki en önemli önceliklerden biri olduğuna değindi (Trtworld.com, 06.06.2022).
Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) ülkelerinin Dışişleri Bakanları Konseyi, Erivan şehrinde bir toplantı gerçekleştirdi. Katılımcılar, uluslararası ve bölgesel durum ile bunun KGAÖ üye devletlerinin güvenliği üzerindeki etkisini değerlendirdiler. Toplantının ardından bakanlar, 2022-2024 için KGAÖ Üye Devletleri Temsilcilerinin Dış Politika, Savunma ve Güvenlik Konulu İstişare Planını onaylayarak, Uluslararası Güvenlik Konularına ilişkin Bildiriyi kabul ettiler (Avesta.tj, 11.06.2022).
Orta Asya ve Çin Dışişleri Bakanlarının 3. toplantısı Nur-Sultan şehrinde gerçekleşti. Görüşmede taraflar, Orta Asya ve Çin devlet başkanlarının 25 Ocak 2022’de gerçekleştirilen diplomatik ilişkilerin kuruluşunun 30. yıldönümüne ithafen çevrimiçi zirvede duyurulan girişimlerin hayata geçirilmesinin yollarını ele aldılar. Etkinlik sonucunda “2022-2025 Bölgesel İşbirliğinin Geliştirilmesine Yönelik Yol Haritası” başlıklı ortak bildiri kabul edildi (Avesta.tj, 09.06.2022).
Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, ülkeye resmi ziyarette bulunan Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi’yi kabul etti. Taraflar, Kazak-Çin uzun vadeli kapsamlı stratejik ortaklığının durumunu ve gelişme perspektiflerini değerlendirdiler. Tokayev, Kazakistan’ın Çin’in küresel güvenlik ve kalkınma alanındaki girişimlerini desteklediğini vurguladı. Wang Yi, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in ülke çapındaki referandumun başarıyla sonuçlanmasından dolayı tebriklerini Cumhurbaşkanı Tokayev’e iletti (Kazinform, 07.06.2022).
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Hükümet İşleri Bakanı Muhammed bin Abdullah Al-Gergawi başkanlığındaki bir heyet, Özbekistan ziyareti kapsamında Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev tarafından karşılandı. Görüşmede, BAE Hükümeti’nin Özbekistan’daki büyük ölçekli reform programını tam olarak desteklediği vurgulandı. 2022’nin başından bu yana karşılıklı ticaret hacmi ikiye katlanarak, Özbekistan’da 45 yeni ortak girişim oluşturuldu. BAE’nin önde gelen şirketleri 3 milyar dolar değerinde 17 büyük projeyi hayata geçirmektedir (KUN.UZ, 11.06.2022). Tacikistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Sodik Imomi, Uluslararası Eylem On Yılı “Sürdürülebilir Kalkınma için Su, 20182028” konulu uluslararası konferans kapsamında Duşanbe’de Kırgızistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Dinara Kemelova ile bir araya geldi. Görüşmede taraflar, iki ülke arasında çeşitli alanlarda ikili ve çok taraflı iş birliğinin mevcut durumu ve perspektiflerini ele aldılar. Bakan Yardımcıları, ikili ilişkilerin güncel konularının ele alınmasında sürekli yapıcı diyalogun sürdürülmesinin önemine dikkat çekti (Avesta.tj, 08.06.2022).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Asya Kalkınma Bankası (AKB) Başkan Yardımcısı Shixin Chen, AKB’nin Tacikistan’da altı yeni kalkınma projesi uygulamayı planladığını belirtti. Projelerin finans sektörünün, yolların, enerji sektörünün, kentsel su ve sanitasyonu ile afet risk yönetiminin iyileştirilmesine yardımcı olması beklenmektedir. Tacikistan 1998’de AKB’ye katıldığından beri, banka ülkenin en büyük çok taraflı kalkınma ortağı haline gelerek, 1.7 milyar doların üzerinde hibe de dahil olmak üzere 2.3 milyar doların üzerinde yardım sağladı (Avesta.tj, 08.06.2022).
Kazakistan Tarım Bakanı Yerbol Karaşukeyev geçtiğimiz günlerde Kazakistan’ın tahıl ve un ihracatına getirilen kısıtlamayı Eylül ayına kadar uzatabileceğini bildirdi. Karaşukeyev, 1 milyon ton tahıl ve 300 bin ton un ihracat kotalarının 15 Haziran’a kadar geçerli olacağını vurguladı. Bakanlık, 2022 yılında Kazakistan’da tahıl hasadının geçen yıla göre %15 artarak 13-13.5 milyon tona ulaşacağını tahmin etmektedir (Qazaq TV, 07.06.2022). Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, ekonomide yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını artırmaya yönelik tedbirler konulu bir video konferansa başkanlık etti. Cumhurbaşkanına göre, Özbekistan yılda 10 milyar dolar değerinde elektrik ve gaz tüketmektedir. Reformlar, elektrik kesintilerinde önemli bir azalmaya yol açtı. Şu anda Özbekistan nüfusunun en az 2-3 milyar kilovat saat elektrik için ek talebi bulunmaktadır. Önümüzdeki beş yıl içinde bu talep 10 milyar kilovat saat daha artacaktır (Kun.uz, 10.06.2022).
Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, “Orta Asya – Çin” formatındaki üçüncü dışişleri bakanları toplantısına katıldı. Taraflar, “Bir Kuşak Bir Yol” girişimi kapsamında yüksek kaliteli iş birliğini sürdürmeye, uygun bir finansal mekanizma oluşturma olasılığını değerlendirmeye ve ulusal para birimlerinde ödemeleri daha da genişletmeye karar verdiler. Taraflar, Çin-Avrupa hattının güvenli ve istikrarlı işleyişini ve üretim zincirlerinin bütünlüğünü sağlayacak ve gümrük işlemlerinin basitleştirilmesini teşvik edecektir (Kabar, 08.06.2022).
Ukrayna, savaşın başlangıcından bu yana hibe ve kredi şeklinde 6 milyar dolardan fazla dış yardım aldı. Ülkenin mevcut gereksinimlerini karşılamak için ayda 5 milyar dolar yardıma ihtiyacı bulunmaktadır. Ukrayna Maliye Bakanı Serhiy Marçenko geçtiğimiz günlerde ülkenin yıl sonuna kadar yabancı ortaklardan yaklaşık 20 milyar dolar beklendiğini bildirdi. Mayıs ayında ülkeye 1.5 milyar dolar gelirken, Haziran ayında uluslararası ortaklardan 4.8 milyar dolar daha gelmesi beklenmektedir (Ukrinform, 09.06.2022).
Azerbaycan Enerji Bakanı Parviz Şahbazov, ülkenin Ocak-Mayıs 2022 döneminde Avrupa’ya 4.5 milyar metreküp gaz ihraç ettiğini duyurdu. Avrupa’nın, Azerbaycan’ın toplam ihracatındaki payı %48’i buldu. Azerbaycan’ın Türkiye’ye ihracatı 3.6 milyar metreküp gaz ile toplam ihracatı içerisindeki payı %38’e eşittir. Kalan %14 ise Gürcistan’a ihraç edilmiştir. Bakan, gaz ihracatının geçen yılın aynı dönemine göre %27 arttığını kaydetti (AzerNews, 10.06.2022).
Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov. • • • • • • TÜRKSOY Genel Sekreteri Sultan Raev, Özbekistan’ın Kokand kentini ziyaret ederek “Türk Halklarının Devlet Geleneği ve Kültürel Mirasının Gelişmesinde Kokand Hanlığının Rolü” konulu konferansa katıldı. Raev, ziyareti kapsamında Fergana Valisi Hayrullo Bozarov ile de görüştü. Sultan Raev, TÜRKSOY’un bu bölgenin kültürel mirasının tanıtılmasına yönelik yapılacak çalışmalara destek vermeye hazır olduğunu ifade etti (Turksoy.org, 09.06.2022).
Uluslararası Türk Kültürü ve Mirası Vakfı, Viyana’da “Türk Dünyasını Birleştiren Edebi Köprü” başlıklı bir dizi etkinlik başlattı. İlk etkinlik 7 Haziran 2022’de Viyana’daki Azerbaycan Kültür Merkezi’nde Uluslararası Türk Kültürü ve Mirası Vakfı tarafından Almanca olarak yayınlanan “Azerbaycan’da Kadın Şiirleri Antolojisi” sunumuyla başladı. Etkinlikte Azerbaycanlı kadın şairlerin edebi incileri, Türk Dünyası’nın ayrılmaz bir parçası olan Azerbaycan kültürünün bir parçası olarak sunuldu (Azertag.az, 09.06.2022). Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, Özbekistan Ekonomik Kalkınma Bakanlığı ve İslam Kalkınma Bankası, Aral Gölü bölgesindeki kırsal toplulukların kapasitesini güçlendirmeyi amaçlayan yeni bir ortak girişim başlattı. Bu projenin uygulanması için 5 milyon dolar tahsis edilmiştir. Yeni proje, çevre krizinden en çok etkilenen Karakalpakistan Cumhuriyeti, Horezm, Navoy ve Buhara bölgeleri de dâhil olmak üzere Aral Denizi bölgelerini kapsayacaktır (Undp.org, 08.06.2022). Duşanbe, “Sürdürülebilir Kalkınma için Su, 2018-2028 Uluslararası Eylemin” 10. yıldönümüne adanan 2. uluslararası konferansa ev sahipliği yaptı. Etkinlik, çeşitli ülkelerden yaklaşık 2 bin üst düzey yetkiliyi bir araya getirdi. Kongre sonucunda bu konu çerçevesinde bir sonuç bildirgesi kabul edilerek, bir dizi önlem ve öneri geliştirilmiştir (Centralasia.news, 08.06.2022). Tacikistan Devlet Başkanlığına bağlı İstatistik Ajansı’na göre, Ocak-Nisan 2022 arasında Tacikistan, 50 ülkeden 66 milyon dolar değerinde yaklaşık 6.300 ton insani yardım aldı. Bu, 2021’in aynı dönemine göre 3.3 kat daha fazladır. Bağış yapan ülkeler arasında en büyük pay %43.7 ile ABD'ye ait olup, onu sırasıyla Japonya %6, Hindistan %4, Çin %3, İsveç %3, Özbekistan %2.3, Rusya %2.2 ve diğer ülkeler takip etmektedir (ASIA-Plus, 09.06.2022).
Taşkent, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) üye ülkeleri sağlık bakanlarının beşinci toplantısına ev sahipliği yaptı. Toplantıya katılanların, ŞİÖ üye ülkelerindeki COVID-19 salgını ile mevcut durumu ve bu alanlardaki uluslararası iş birliği beklentilerini görüştükleri bildirildi. Katılımcılar tele tıp teknolojileri uygulaması, halk hekimliği, ilaç ve sıhhi-epidemiyolojik hizmetler alanındaki uzmanların becerilerini geliştirmeye yönelik çabalara katılmayı kabul etti (ASIA-Plus, 09.06.2022).
