Orta Asya Ülkelerinin Çin’e İhracatındaki Son Gelişmeler
yapan ve kredi sağlayan Çin, aynı zamanda bölge ülkelerinin en önemli ticari ortaklarından biri olmaya devam etmektedir. 2019 verilerine göre, Çin, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ın en büyük, Kazakistan’ın ikinci büyük ve Tacikistan’ın ise üçüncü büyük ticari ortağıdır.
Bilindiği gibi, 2014-2016 yılları arasında genel bir düşüş seyri gösteren Orta AsyaÇin dış ticaret hacmi, 2017’den itibaren tekrar artmaya başlamıştır. Örnek vermek gerekirse, bir önceki yıla göre %18.7 artış göstererek 2017’de 36.412 milyar doları bulan Orta Asya-Çin toplam dış ticaret hacmi, 2018’de %14.4’lük artışla 41.663 milyar dolar, 2019’da ise %12.2’lik artışla 46.749 milyar dolara yükselmiştir. 2017-2019 yılları arasındaki Orta AsyaÇin dış ticaret verilerine bakıldığında, özellikle Orta Asya’nın Çin’e ihracatında önemli artış gerçekleştiği görülmektedir. Örneğin, 2017’de Orta Asya ülkelerinin Çin’e toplam ihracatı, 15.114 milyar dolarla bir önceki yıla göre %21.2 oranında artmışken, bu rakam 2018’de 19.104 milyar dolarla %26.4, 2019’da ise 20.618 milyar dolarla %7.9 oranında yükseliş göstermiştir. Bu rakamların arkasında Orta Asya ülkelerinin Çin’e toplam ihracatındaki söz konusu artış eğiliminin iç ve dış nedenlerinin olduğu ifade edilebilir.
Öncelikle son birkaç yılda Orta Asya ülkelerinin kendi ekonomilerini çeşitlendirmeye, dış ticaret yapılarını geliştirmeye ve ihracatlarını artırmaya yönelik attığı somut adımların, Orta Asya ülkelerinin ihracatını olumlu yönde etkilediği söylenebilir. Özbekistan, Orta Asya’daki böylesi iyimser bir gelişmenin en iyi örneği niteliğindedir. Çünkü Eylül 2016’da iktidar değişimi yaşanmasıyla birlikte ekonomide görülen liberalleşme çabası, yatırım ve dış ticaret koşullarının iyileştirilmesi ve para politikasının serbestleştirilmesi, ülke ekonomisinin kalkınmasına ve dış ticaretin artmasına önemli katkı sağlamaktadır.
Bu gelişmelerin de Özbekistan’ın en önemli ticaret ortaklarından biri olan Çin ile arasındaki ticari ilişkilerin giderek artmasına neden olduğu söylenebilir. 2017’de bir önceki yıla göre %11.8’lik bir artışla 4.754 milyar dolar olarak gerçekleşen Özbekistan-Çin ikili ticaret hacmi, 2018’de %31.8’lik bir artışla 6.266 milyar dolara ve 2019’da ise %21.6’lık artışla 7.621 milyar dolara yükselmiştir. 2017’de Özbekistan’ın Çin’e ihracatı, 2.026 milyar dolar olarak bir önceki yıla göre %13.5 artmış, 2018’de %14.7’lik artışla 2.324 milyar dolar ve 2019’da %8.4’lük artışla 2.519 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.
Benzer durumu, Kırgızistan ve Tacikistan’ın Çin’le olan dış ticaretlerinde de görebiliriz. Kırgızistan ve Tacikistan’ın Çin’e ihracatlarının, ithalatlarına göre çok düşük olmasına rağmen, son yıllarda iki ülkenin de Çin’e ihracatında genel bir artış gerçekleşmiştir. Örneğin, Kırgızistan-Çin ikili ticaret hacmi 2017’de 5.424 milyar dolar olarak bir önceki yıla göre %4 oranında azalmışken, 2018’de 5.601 milyar dolarla %3.3 ve 2019’da ise 6.346 milyar dolarla %13.3 artmıştır.
Ancak Kırgızistan’ın Çin’e ihracatı 2017’de 87.055 milyon dolarla %22.2 yükselirken, 2018’de 54.359 milyon dolara gerileyerek %37.6 azalmış, 2019’da ise 66.009 milyon dolarla %21.4’lük bir artışla tekrar yukarı yönlü bir ivme kazanmıştır. 2017’de %23.2 azalışla 1.348 milyar dolar seviyesine düşen Tacikistan-Çin ikili ticaret hacmi, 2018’de %11.5’lik artışla 1.503 milyar dolara, 2019’da ise %11.4 artarak 1.674 milyar dolara ulaşmıştır. Bunun içinde Tacikistan’ın Çin’e ihracatı, sırasıyla 46.737 milyon dolarla %49.5, 76.804 milyon dolarla %64.3 ve 84.620 milyon dolarla %10.2 artmıştır.
Dış nedenler açısından değerlendirildiğinde, 2017-2019 yılları arasında Orta Asya ülkelerinin Çin’e ihracatının artmasının, son yıllardaki küresel enerji pazarındaki olumlu gelişmelerden etkilendiği ifade edilebilir. 2017’den itibaren küresel petrol fiyatlarının tekrar artmaya başlaması, Orta Asya ülkelerinin enerji ihracatına dayalı ekonomilerinin toparlanmasına olanak sağlamıştır. Buradan hareketle, 2017-2019 yılları arasında Orta Asya ülkelerinin Çin’e enerji ihracatının önemli ölçüde arttığı görülmektedir. Örneğin, 2010-2016 yılları arasında Çin’e yıllık 10 milyon ton civarında petrol aktarılan Kazakistan-Çin Petrol Boru Hattı üzerinden Çin’e 2017’de 12.277 milyon ton ve 2018’de yaklaşık 13 milyon ton petrol sevk edilmiştir.
2019’un ilk yarısında ise aynı hat üzerinden 5.59 milyon ton petrol nakledilmiştir. Ayrıca, Orta Asya-Çin Doğalgaz Boru Hattı üzerinden Çin’e aktarılan gaz miktarı 2017’de 38.738 milyar metreküp olarak %13.37 artış sergilerken, 2018’de 47.493 milyar metreküp, 2019’da ise 47.9 milyar metreküple sırasıyla %22.6 ve %1 oranında yükselmiştir. Orta Asya’nın Çin’e ihracatının büyük bir kısmını enerji ürünlerinin oluşturduğu dikkate alındığında, 2017-2019 yılları arasında Orta Asya’nın Çin’e ihracatının artmasında Kazakistan ve Türkmenistan’ın önemli rol oynadığı gözden kaçırılmamalıdır. Bilindiği gibi, Kazakistan ve Türkmenistan, Orta Asya ve Çin arasındaki toplam ticaret hacminin en büyük kısmını oluşturmaktadır. Söz konusu dönemde iki ülkenin Çin’e ihracatının önemli artış gösterdiği görülmektedir. 2017’de Kazakistan-Çin ikili ticaret hacmi 17.943 milyar dolarla bir önceki yıla göre %37 oranında artarken, 2018’de 19.857 milyar dolarla %10.7 ve 2019’da 21.991 milyar dolarla %10.7 oranında yükselmiştir. Bunun içinde Kazakistan’ın Çin’e ihracatı ise, sırasıyla 6.379 milyar dolarla %32.8, 8.530 milyar dolarla %33.7 ve 9.262 milyar dolarla %8.6 oranında artmıştır. 2017’de Türkmenistan-Çin ikili ticaret hacmi 6.943 milyar dolarla bir önceki yıla göre %17.6 artış gösterirken, 2018’de 8.436 milyar dolarla %21.5, 2019’da ise 9.117 milyar dolara ulaşarak %8.1 oranında yükseliş sergilemiştir.
Türkmenistan’ın Çin’e ihracatı ise, aynı yıllarda sırasıyla 6.575 milyar dolarla %18.2, 8.119 milyar dolarla %23.5 ve 8.686 milyar dolarla %7 oranında artmıştır.
Ayrıca, Mart 2018’de tekrar görünür olan ABD-Çin ticaret savaşının da, Orta Asya ülkelerinin Çin’e ihracatını artırmalarına ilave imkân sunduğu söylenebilir.
Özellikle, Çin’in ABD’nin birçok tarım ürününe %5 ve %25 oranında ek gümrük vergisi uygulaması, Çin ithalatçılarının dikkatini Orta Asya’ya çevirmiştir. Dolayısıyla, son iki yılda Orta Asya ülkelerinin Çin’e tarım ürünleri ihracatında ciddi bir artış gözlemlenmiştir. Örneğin, 2018’de Özbekistan’ın Çin’e sadece meyve ve sebze ürünleri ihracatı 1.66 kat artarak 46.2 milyon dolara ulaşmıştır. 2018’de Kırgızistan’ın Çin’e tarım ürünleri ihracatı 13.15 milyon dolar olmuştur. Aynı yıl, Kazakistan’ın Çin’e tarım ürünleri ihracatı 280 milyon dolarla 2017’ye göre %37.7 armış, 2019’da ise 388 milyon dolarla %38.6 oranında yükselişini devam ettirmiştir.
Özet olarak, 2017-2019 yılları arasında Orta Asya ülkelerinin Çin’e ihracatındaki artış eğilimi, bölge ülkeleri açısından oldukça önemlidir. Genel olarak bakıldığında, bir yandan son yıllarda bölge ülkelerinin ekonomik çeşitlendirmeye ve ihracatı artırmaya büyük önem vermelerinin ve diğer taraftan küresel ekonomik gelişmelerin, Orta Asya ülkelerinin Çin’e ihracatının artmasına neden olduğunu ifade edebiliriz. Son yıllardaki Çin ve Orta Asya ülkeleri arasındaki ulaşım alanındaki işbirliğinin giderek gelişmesinin de, bölge ülkelerinin Çin’e ihracatının artmasına katkı sağladığı söylenebilir.
Yazar Omirbek Hanayi, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Astana sürecinin garantör ülkeleri olan İran, Rusya ve Türkiye’nin dışişleri bakanları, yedinci konferanslarını telekonferans yoluyla gerçekleştirdiler. Taraflar, devam eden siyasi süreçler, mültecilerin geri dönüşü ile İdlib ve Fırat’ın doğusundaki durum dâhil olmak üzere Suriye’deki son gelişmeleri görüştüler. Bakanlar, COVID-19 salgını ile mücadele bağlamında uluslararası örgütlerin, Suriye sivil nüfusuna insani yardım sürecini hızlandırması konusunda görüş birliğine vardı (Türkiye Dışişleri Bakanlığı; Rusya Dışişleri Bakanlığı, 22.04.2020). Türkiye’nin girişimi üzerine İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) İcra Komitesi, korona virüsün İİT üye ülkelerindeki sağlık sektörü ve finansal istikrar üzerindeki etkilerini tartışmak üzere telekonferans yoluyla olağanüstü dışişleri bakanları toplantısı düzenledi. Taraflar, virüsün yayılmasını engellemek için işbirliğini artırma konusunda anlaştılar ve ulusal müdahale tedbirlerini artırmanın önemi üzerinde durdular (Türkiye Dışişleri Bakanlığı; İİT, 22.04.2020).
Türk Konseyi Genel Sekreteri Bağdat Amreyev, üye ülkelerin ve Türkmenistan’ın Amerika Birleşik Devletleri (ABD) büyükelçileri ile gerçekleştirdikleri video konferans toplantısına katıldı. Genel Sekreter, büyükelçilere, örgütün mevcut öncelikleri ve Türk Konseyi’nin olağanüstü zirvesinin sonuçları hakkında bilgi verdi. Taraflar, korona virüs salgınının ülkelerinin sosyoekonomik kalkınması üzerindeki olumsuz etkisini azaltma çabaları hakkında görüş alışverişinde bulundu (Türk Konseyi, 24.04.2020).
Türkmenistan ve Afganistan, video konferans aracılığıyla dışişleri bakanları düzeyinde siyasi istişareler gerçekleştirdi. Taraflar, etkileşim ve karşılıklı yardımın önemine odaklanarak bölgesel ve uluslararası konuları görüştü. Bakanlar, ayrıca, ulaştırma, inşaat ve enerji alanındaki anlaşmaların, özellikle TAPİ doğalgaz boru hattı ve TAP enerji hattı projelerinin uygulanmasını hızlandırmanın yollarını ele aldılar (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 22.04.2020).
Ermenistan ve Azerbaycan dışişleri bakanları, Minsk Grubu eş başkanlarının katılımı ile video konferans yoluyla istişarelerde bulundular. Bakanlar, daha önce kararlaştırılan insani önlemlerin ertelenmesi dâhil olmak üzere küresel sağlık krizinin bölge üzerindeki etkisini görüştüler. Bunun yanı sıra, taraflar, Ocak 2020’de Cenevre’de kabul edilen ortak açıklama doğrultusunda Dağlık Karabağ sorununun çözüm sürecine ilişkin sonraki adımları müzakere ettiler (AGİT, 21.04.2020). Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Aleksandr Gorçakov Kamu Diplomasisi Vakfı üyeleriyle yaptığı video konferansta Moskova’nın “ilişkileri askıya alma işlemini başlatmadığı” için Gürcistan ile diplomatik ilişkilerin yeniden başlatılmasını tartışmaya hazır olduğunu açıkladı. Lavrov’a göre, Rus hükümeti, Tiflis’in böyle bir teklifte bulunması durumunda Gürcistan’da ticaret temsilciliğinin açılmasını görüşmeye açabileceklerini iletti (Agenda.ge, 21.04.2020).
Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • COVID-19 salgını, düşük gelirli birçok ülke için hayati önem taşıyan göçmen işçi dövizlerini olumsuz yönde etkilemiştir. Dünya Bankası’nın son tahminlerine göre, işçi dövizlerinin 2020’de %20 oranında düşmesi beklenmekte olup bunun son zamanlarda görülen en büyük düşüş olacağı belirtilmektedir. Korona virüs salgını ile birlikte düşük petrol fiyatlarının da en çok Orta Asya ülkelerini olumsuz yönde etkilemesi tahmin edilmektedir. Bu durumun aynı zamanda göçmen işçilerin büyük bir kısmının iş bulmak üzere göç ettiği Rusya gibi ülkelerin ekonomilerini de etkilemesi beklenmektedir (Quartz, 22.04.2020). Korona virüs krizi sonrası dönem için Kazakistan ekonomisinin gelişim süreci hakkındaki senaryolar arasında Kazakistan’daki bazı petrol projelerinin geçici olarak askıya alınabileceği ifade edilirken, altın, değerli metaller ve uranyum madenciliğinin ise devam etmesi öngörülmektedir. Öte yandan küçük ve orta ölçekli işletmelerin yerli tüketici ürünlerinin imalatlarına başlamaları durumunda kendilerine avantaj sağlayabileceği belirtilmektedir. Dahası yurtiçi turizmin ve tarımsal işletmelerin desteklenmesinin de bu sektörlere yeni fırsatlar sağlayacağı tahmin edilmektedir (Kazak TV, 23.04.2020).
Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (AİKB), korona virüs salgını sırasında Özbekistan’ın ekonomisini desteklemeye yardımcı olmak için Özbek bankalarına 150 milyon dolarlık mali yardım sağlayacaktır. Fonlar, AİKB’nın Ticareti Kolaylaştırma Programı kapsamında Asaka Bank, Ipoteka Bank ve UzPromstroybank olmak üzere üç finansal kuruma sunulacaktır. Yardım paketi, Özbek ihracatçılarının ve ithalatçılarının korona virüs ile ilgili ticaret ve tedarik zinciri aksaklıklarını azaltmalarına yardımcı olacaktır (The Asset, 22.04.2020). Türkmenistan Dışişleri ve Gümrük İdaresi Bakanlığı yetkilileri, BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) temsilcileri ile video konferans yoluyla bir toplantı düzenlediler. Taraflar, Türkmenistan ve UNCTAD arasındaki temel işbirliği alanlarına odaklanarak, ihracatçılar ve ithalatçılar için tek pencere sisteminin tanıtılması gibi Türkmenistan’ın Dijital Ekonomiyi Geliştirme Kavramı kapsamında ortak projelerin uygulanması konusunu ele aldılar (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 22.04.2020).
Ukrayna Merkez Bankası, ekonomiyi korona virüs salgını nedeniyle oluşan durgunluk riskinden korumak üzere ana faiz oranını yedinci kez üst üste azaltarak %10’dan %8’e düşürmüştür. Banka, mevcut karantina uygulamasının ekonominin 2020’de %5 oranında daralmasına neden olacağını tahmin etmektedir. Bu, 2015’ten bu yana ilk düşüş olacaktır. Aynı zamanda, banka ekonomik büyümenin 2021’de %4’e ulaşmasını beklemektedir (Reuters, 23.04.2020 ).
Beyaz Rusya Cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko, hükümet yetkilileriyle bir araya gelerek küresel epidemiyolojik kriz döneminde ekonominin ve sosyal sektörün sürdürülebilir işleyişini sağlamak için öncelikli tedbirleri görüştü. Lukaşenko, Beyaz Rusya’nın ekonomisinin önemli sektörlerinin faaliyetlerini durdurmama kararının, yerinde bir tutum olduğunu ifade etti. 2020’nin ilk çeyreğinde ülkenin GSYİH’sı %0.3 oranında azalırken, nüfusun gelirleri %7.1 oranında artmıştır (BelTA, 23.04.2020).
Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.
Toplum ve Kültür • • • • • • Uluslararası Türk Akademisi, Bilge Tonyukuk Anıtı’nın dikilişinin 1300. yıldönümü münasebetiyle Tonyukuk Yılı’nın resmen açıldığını ilan etti. Bu vesileyle akademi, “Büyük Bozkır Medeniyeti:
Tonyukuk Mirası ve Çağdaş Türk Dünyası” konulu bir uluslararası video konferans düzenledi. Konferansta ayrıca, Uluslararası Türk Akademisi’nin anıttaki metnin 12 dile çevirisini bir araya getirerek hazırladığı “Bilge Tonyukuk” yayını tanıtıldı (TWESCO, 24.04.2020). “Türkmenistan’daki Eğitim Sistemine Yardım” adlı Avrupa Birliği projesi yönetim kurulunun yedinci toplantısı Aşkabat’taki Ulusal Eğitim Enstitüsü’nde video konferans aracılığı ile gerçekleştirildi. Adı geçen proje, Türkmen hükümetine uluslararası standartlara ve işgücü piyasası ihtiyaçlarına uygun modern eğitim sisteminin oluşturulması konusunda yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Proje, stratejik planlama ve kurumsal kapasite yönetimi ile genelorta ve mesleki eğitim programlarının geliştirilmesi gibi iki bölümden oluşmaktadır (Turkmenportal, 23.04.2020).
Nur-Sultan’daki Astana Opera Tiyatrosu, büyük Kazak şair Abay Kunanbayulı’nın doğumunun 175. yıldönümü münasebetiyle internet üzerinden bir proje başlattı. Projeye, şairin en popüler şarkılarından biri olan “Sakin bir gecede parlak ay” şarkısının adı verildi. Söz konusu proje kapsamında, tanınmış tiyatro sanatçıları ve senfoni orkestrasının müzisyenleri, Abay’ın eserlerini sosyal izolasyon kurallarına uyarak seslendirdiler (Sputnik, 21.04.2020).
ABD hükümeti, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (ABDUKA) aracılığıyla Kazakistan’da COVID-19 salgınının yayılmasını azaltmak amacıyla ilave 348 milyon tenge (800,000 dolar) tahsis etmiştir. Bu ek taahhütle ABD, Kazakistan’a salgınla mücadelede yardımcı olmak adına toplam 713 milyon tenge (1.6 milyon dolardan fazla) finansal destek sağlamıştır. ABD Hastalık Kontrol Merkezi ve USAID’den teknik uzmanlar, Kazakistan uzmanlarıyla salgına karşı mücadeledeki tecrübelerini paylaşmaya devam etmektedir (ABD’nin Astana Büyükelçiliği, 22.04.2020).
İstanbul Başakşehir ilçesinde COVID-19 virüsüyle mücadele kapsamında inşa edilen yeni bir hastanenin ilk etabı açıldı. Yoğun bakım ünitelerinin kapasitesi bakımından bu tıbbi tesisin Avrupa’daki en büyük tesis olması beklenmektedir. Şehir hastanesi tamamlandığında bünyesinde bulunan genel hastane, kardiyovasküler hastalıklar hastanesi, ortopedi ve nöroloji hastanesi, çocuk hastanesi, kadın doğum hastanesi, onkoloji hastanesi, psikiyatri hastanesi, fizik tedavi ve rehabilitasyon hastanesiyle vatandaşlara hizmet verecektir (Daily Sabah, 20.04.2020). Sınır Tanımayan Gazeteciler tarafından yayınlanan 2020 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’ne göre, Kırgızistan Orta Asya ülkeleri arasında liderliği elinde bulundurarak 180 ülke arasında 82. sırada yer aldı. Özbekistan ve Kazakistan ise sırasıyla 156. ve 157. sıralarda yer almaktadır. Aynı sıralamada Tacikistan 161. ve Türkmenistan ise 179. olarak alt sıralarda yer alan ülkelerin arasına girmiştir (The Tashkent Times, 21.04.2020).
