Batıya Yönelim ve Doğu Sempatisinin Uzlaştırılması: Moldova ve Gagauzya Örneği
BATIYA YÖNELİM VE DOĞU SEMPATİSİNİN UZLAŞTIRILMASI: MOLDOVA VE GAGAUZYA ÖRNEĞİ 15 Kasım 2020’de Moldova’da, görevdeki Cumhurbaşkanı İgor Dodon’un Moldova’nın Avrupa yanlısı seçmenlerini temsil eden, ana rakibi Maya Sandu’ya karşı yarıştığı dördüncü olağan cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turu yapıldı.
Maya Sandu’nun, Avrupa karşıtı ve Rusya yanlısı tutum sergileyen Cumhurbaşkanı İgor Dodon’a karşı kazandığı zaferde %57,72 ile %42,28’lik bir farkın oluşması Moldovalılar arasında Avrupa yanlısı duyguların yaygınlığını açıkça gösterdi. Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin nihai sonuçları aynı zamanda, Moldovalı seçmenlerin, farklı parametrelere göre kutuplaşma düzeyinin yüksek derecede olduğunu gözler önüne serdi. Görevdeki cumhurbaşkanı İgor Dodon, Rusya’da ve diğer eski Sovyet devletlerinde yaşayan Moldovalı göçmenler, diğer etnik gruplar ve yaşlı nüfus arasında oldukça popülerken, Maya Sandu, gençler, ülkenin orta bölgelerinde yaşayan etnik Moldovalılar ile batı ülkelerinde yaşayanlar arasında hatırı sayılır desteğe sahiptir.
Gagauzya, Moldova’nın Rusya yanlısı veya Avrupa karşıtı siyasi güçlerin destek düzeyinin geleneksel olarak son derece yüksek olduğu bölgelerinden biridir. Bu nedenle, 2020 cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda, Cumhurbaşkanı İgor Dodon, Moldova genelinde her iki adayın lehine en yüksek oranı olan, Gagauzya’daki oyların % 94,59’unu aldı. 2016 yılında yapılan bir önceki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde de Gagauzya’daki oyların %98,89’u Igor Dodon’a verilmiştir. Rusya yanlısı ve Avrupa karşıtı adaylar ve partiler, Gagauzya’daki seçimlerde her zaman büyük farkla kazanmaktadır.
Gagauzya (Gagauz Özerk Yeri), Moldova içinde büyük ölçüde siyasi özerkliğe sahip bir bölgedir. Moldova topraklarının %5,4’ü olan 1.832 km2’lik bir alanda bulunan bölgenin nüfusu 161.700’dür. Gagauzya’da, nüfus ağırlıklı olarak kırsalda bulunurken, sadece %36,2’lik bir kesim kentsel alanlarda yaşamaktadır. Gagauzya’nın başkenti ve en büyük şehri olan Komrat’ın nüfusu 20.000’dir. Diğer Türk dili konuşan halklardan farklı olarak etnik Gagauz nüfusunun beşte dörtten fazlası Ortodoks Hristiyan inancına sahiptir. Nüfusun geri kalanı Moldovalıların yanında Ukraynalı, Rus ve Bulgar etnik gruplardan oluşmaktadır. Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde Gagauzya da 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Ancak 1994’te, "Ulusal Bölgesel Özerk Birim" olarak barışçıl bir şekilde yeniden Moldova’ya dahil olan Gagauzya’ya, diğer bölgelerle birlikte kendi kaderini tayin etme hakkı verildi. Romence ve Rusça ile birlikte Gagauzya’nın resmi dillerinden biri olan Gagauzca, Türk dillerinin Oğuz grubuna aittir. Dolayısıyla Gagauzca, Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ve Kırım Tatar Türkçesi ile yakındır. Ancak Gagauzya’da Rusça’nın Gagauzca veya Moldova dillerinden daha yaygın olarak kullanıldığı bilinmektedir. Gagauzca ve Gagauz kimliği genellikle Gagauzya’yı, Moldova’nın geri kalanından ayırmak için politik ve sosyo-kültürel bir araç olarak dikkat çekmektedir.
Gagauzya, etnik kimliği ve kültürel özgünlüğünün yanı sıra, ülkedeki bazı önemli siyasi meselelerle ilgili tercih ve duruşu açısından Moldova’nın geri kalanından çok farklıdır. Daha önce de belirtildiği gibi seçimlerde Avrupa karşıtı, Rusya ve komünizm yanlısı başkan adayları, her zaman Gagauzya’da yüksek oranda oy alma imkanına sahiptirler. Bu durum parlamento seçimleri için de geçerlidir. Gagauzya’da sosyalist, komünist ve Avrupa karşıtı yelpazedeki partiler, diğer partilere karşı sürekli olarak ezici zaferler elde etmektedir. Örneğin, 2019’daki son parlamento seçimlerinde Moldova Cumhuriyeti Sosyalist Partisi (MMCSP) Moldova’da ülke çapında oyların %31,15’ini alırken, Gagauzya’da oyların %83,72’sini aldı. Gagauzya halkının genel siyasi görünümü, Avrupa’ya karşı aşırı şüphecilik, Moldovenizm (Moldova kimliğine güçlü bağlılık), Rus hayranlığı ve sosyal muhafazakârlık kavramları ile tasvir edilebilir.
Gagauzya, Moldova Hükümeti’nin Avrupa girişimine her zaman şiddetle karşı çıkarak, Rusya ile daha yakın bir ittifak yönünde her türlü duruşu kararlı bir şekilde desteklemektedir. Gagauzya halkının siyasi görüşlerinin en açık göstergelerinden biri, komünist fraksiyon tarafından başlatılan ve Gagauzya halkının %98,9’unun Moldova’nın egemenliğini kaybetmesi gibi bir durumunda Gagauzya’nın bağımsızlığını destekleyeceğini belirttiği ve bunların %98,47’sinin Moldova’nın günümüzde, Avrasya Ekonomik Birliği’ne (AEB) üye olma isteğini gösteren 2014 referandumu olmuştur. İlginç bir şekilde, Gagavuzlar Moldovenizm ve Moldova bağımsızlığının en ateşli destekçileri arasında yer almakta olup, Moldova’nın Romanya ile birleşmesinden bahsedilmesi, Gagavuzya’da yaşayanlar arasında güçlü ve olumsuz tepkilere neden olmaktadır.
Gagauzya, sahip olduğu nüfus, yüzölçümü ve ekonomik kapasitesinin sınırlılıklarına rağmen, siyasi düzeyde önemli bir bölgedir. Gagauzya, Türkiye, Rusya, Ukrayna ve Romanya gibi aktörler için Moldova ile ilişkilerde önemli bir faktör haline gelmiştir. Örneğin, Ağustos 2020’de Türkiye, Ekim 2020’de Ukrayna Komrat’ta başkonsolosluklarını açtı. Rusya, Gagauzya ile dostane ilişkiler sürdürerek, AEB ile daha yoğun bir işbirliği kurma çabalarını memnuniyetle karşılamaktadır. Komşu Romanya ve Romanya’nın Moldova ile birleşme fikrinin destekçileri açısından Gagauzya, en büyük engellerden biri olarak görülüyor. Moldova, Romanya’nın bir parçası olmaya karar vermesi durumunda Gagauzya’nın bağımsızlığını ilan edeceğine kesin gözüyle bakılıyor.
Son birkaç yıldır Moldova’daki bu küçük Türk topluluğunun siyasi öneminin çeşitli alanlarda artmasına bir kısım faktörler katkıda bulunmuştur.
İlk olarak, Moldova’nın Rusya ve Batı arasındaki bölünmesinin arttığı koşullar altında Avrupa’ya olan sempatisi Gagauzya’da kışkırtmaya yol açtı ve bu da Gagauz halkı arasında siyasi bir seferberliğe neden olmuştur. İkinci olarak, Kırım’daki gelişmeler, Kişinev’in toprak bütünlüğü ve siyasi istikrarı konusundaki endişeleri artırmıştır. Moldova merkezi hükümeti, güney topraklarında ikinci bir Transdinyester (Transdnistria) sorunu olmasını kesinlikle istememesi, Türk azınlık nüfusuna karşı tutumunu yeniden gözden geçirmesine yol açtı. Üçüncü olarak, Moldova’nın 2016’dan önce Doğu Ortaklığı’nda diğer üyelerine kıyasla gerçekleştirdiği göreceli ilerlemeler ve son zamanlarda Sandu’nun seçilmesiyle sonuçlanan Moldova siyasetinde Avrupa yanlısı tutumların yeniden canlanması, Gagauzya’yı Moldova siyasi gündeminin ilk sıralarına taşımıştır.
Moldova 2020 cumhurbaşkanlığı seçimleri, Moldova halkının Avrupa entegrasyonuna yönelik duruşunu yeniden canlandırma konusundaki istekliliğini gösterdi.
Moldova’nın Doğu Ortaklığı girişimi kapsamında Avrupa’ya yaklaşması, 2021’de yapılması planlanan erken parlamento seçimleri sonrasında büyük olasılıkla hız kazanacaktır. Ancak, farklı azınlıklar ve özellikle Gagauzya faktörü, Moldova hükümetinin Avrupa’ya yönelik hareketlerini yeniden başlatma çabalarında yeni ve hassas politikalar geliştirmesini zorunlu kılmaktadır.
Yazar Kanat Makhanov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Kırgız ve Özbek hükümet yetkilileri Bişkek'te gerçekleşen toplantıda sınırların belirlenmesi ve işaretlenmesi hususlarını görüştüler. Kırgız tarafı, Devlet Ulusal Güvenlik Komitesi Başkanı Kamçıbek Taşiyev tarafından temsil edilirken, Özbek heyet ise Başbakan Yardımcısı Mehriddin Kairiddinov tarafından temsil edildi. Taşiyev yaptığı açıklamada, Özbekistan’la resmi sınırın hızlı bir şekilde kaydedilmesinin, Kırgız vatandaşlar için sağlayacağı olumlu koşullar nedeniyle büyük önem taşıdığını ifade etti (Kabar.kg, 15.12.2020). 18 Aralık 2020’de, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) Devlet Başkanları Konseyi, çevrimiçi bir toplantı gerçekleştirdi. Konsey, organizasyonun geleceğe yönelik geliştirilmesi yönündeki gözden geçirilmiş konseptin ve ana tedbirlerin planını onayladı. Serbest ticaret bölgesi, dijital ekonomi ve bilgi güvenliğinin daha da geliştirilmesine odaklanan yeni belge, üye devletler için temel öncelik olarak benimsenen ekonomik işbirliğinin ana hatlarını belirlemektedir (BelTA.by, 18.12.2020). 14 Aralık 2020’de Hindistan, İran ve Özbekistan temsilcilerinin katıldığı çalışma grubunun çevrimiçi gerçekleşen toplantısında Çabahar Limanı’nın ortak kullanımı konusu görüşüldü. Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, toplantı önerisini üç gün öncesinde Hindistan Başbakanı Narendra Modi ile gerçekleştirdiği çevrimiçi zirve sırasında sunmuştu. Hindistan temsilcileri, önümüzdeki ay Hindistan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilecek olan Uluslararası Denizcilik Zirvesi kapsamında “Çabahar Günü” düzenlemeyi önerdi. Taraflar, Çabahar Limanı’nın bölgesel ticaret ve taşımacılıkta oynadığı önemli role değindiler (The Tribune, 14.12.2020).
Kırgızistan’da 9 Ocak 2021’e kadar sürecek olan cumhurbaşkanı adaylarının seçim kampanyaları başladı. 10 Ocak 2021’de yapılması planlanan ve 18 adayın katılacağı cumhurbaşkanlığı seçimleri yarışında 3.544.403 vatandaşın oy kullanması bekleniyor. Seçimler için ülke içinde toplamda 2.475, yurtdışında 45 seçim sandık merkezi kurulacaktır (Russian.news.cn, 15.12.2020).
Ukrayna ve Türkiye Dışişleri ve Savunma bakanları 2+2 düzeninde dörtlü formatta bir toplantı gerçekleştirdi. Görüşmede taraflar, önceden varılan anlaşmaları uygulama ve siyasi, ekonomik, sosyo-kültürel ve savunma alanlarında işbirliğini genişletme taahhütlerini teyit ederek ortak bir bildiri yayınladı. Türk tarafı, Ukrayna’nın egemenliğine ve toprak bütünlüğüne verdiği desteği dile getirdi. Toplantıda Türkiye, Ukrayna’ya, Avrupa Birliği (AB) ve Kuzey Atlantik Anlaşması Örgütü’ne entegrasyon çerçevesinde verdiği desteği yineledi (Aa.com.tr, 19.12.2020). Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, Belçika Krallığı’na düzenlediği çalışma ziyareti sırasında, AB Komşuluk Politikası ve Genişlemeden Sorumlu Komisyon Üyesi Oliver Varhely ile görüştü. Taraflar; ticaret, enerji, ulaştırma ve iletişim konularında Azerbaycan ve AB arasında ikili işbirliği ve ortaklık konularını ele aldılar. Bölgedeki mevcut durum hakkında konuşan Dışişleri Bakanı, yeni bir güvenlik çerçevesinin geliştirilmesinden ve bölgede düşmanlıkların sona ermesi ile işbirliği imkanlarından bahsetti (Azernews.az, 19.12.2020).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • 2020’nin ilk sekiz aylık döneminde Türkiye’nin Kazakistan’a kimyasal ürün ihracatı geçen yılın aynı dönemine göre %14.6 artarak 61.2 milyon dolar oldu. Ancak, Ağustos 2020’de Türkiye, Kazakistan’a 6.04 milyon dolar değerinde kimyasal ürün tedarik etti. Bu rakam, Ağustos 2019’a göre %10.2 daha düşüktür. OcakAğustos 2020 arasında ise Türkiye’nin küresel pazarda yaptığı kimyasal ürün ihracatı, %14 azalırken toplamda 11,4 milyar dolara ulaşmıştır. Kimyasal ürün ihracatı, ülkenin toplam ihracatının %11.2’sini oluşturmaktadır (Kazinform.kz, 20.12.2020).
Rusya Başbakan Yardımcısı Alexander Novak, Suudi Arabistan'ı ziyaretinde Suudi mevkidaşı Prens Abdulaziz bin Salman ile Riyad’da bir görüşme yaparak OPEC+ çok taraflı format içerisindeki işbirliği olanaklarını görüştü. İkili görüşmenin ardından Novak, hem Rusya hem de Suudi Arabistan’ın OPEC + anlaşmasına olan bağlılığını teyit ederek, Rusya’nın Suudi Arabistan ile işbirliğinin petrol piyasasını geliştireceğini belirtti. Görüşmede, Ocak 2021'de Örgüt’ün ham petrol üretimini kademeli olarak günde 2 milyon varil artıracağı ifade edildi (TASS, 20.12.2020).
Özbekistan’ın dış borç hacmi 2020’nin ilk dokuz ayında arttı. Özbekistan Merkez Bankası’nın yayınladığı son rapora göre, 1 Ekim itibariyle bu tutar 4.8 milyar dolar (%19.7) artarak 29.3 milyar dolara ulaştı. Kamu ve özel sektör borçları sırasıyla 2.9 milyar dolar ile 1.9 milyar dolar artış gösterdi. Bankaların ve tekstil işletmelerinin yüksek miktardaki kredi alımları, özel sektörün borcunun artmasına neden oldu. Özel sektörün kredi alımları toplamda 3 milyar dolara ulaştı (Kabar, 18.12.2020). Kırgızistan Ulusal Bankası’nın verilerine göre göçmen işçi dövizleri, Ekim 2020’de 226.2 milyon dolar olarak gerçekleşti. Bu rakam Eylül 2020’ye göre 40 milyon dolar, Ekim 2019’a göre ise 5,8 milyon dolar fazla olarak gerçekleşmiştir. 2020’nin ilk 10 ayı boyunca göçmen işçi dövizleri yaklaşık 2 milyar dolara ulaştı. Bu oran, geçen yılın aynı dönemine göre 45,6 milyon dolar daha düşük çıkmıştır. 2019’da göçmen işçi dövizleri 2.4 milyar doları geçerken Rusya’nın toplam göçmen işçi dövizleri içerisindeki payı %98 olmuştur (24.kg, 17.12.2020).
Dış ticaret dengesindeki fazla, Azerbaycan’ın stratejik döviz rezervlerinin büyümesine olumlu yansıdı. Azerbaycan Merkez Bankası’nın (AMB) açıklamasına göre 2020’nin başından bu yana rezervler %3 artarak 50 milyar dolara ulaştı. Bu rakam, ülkenin yıllık gayri safi yurtiçi hasılasından daha fazladır. AMB Başkanı Elman Rustamov, açıklamasında, ülkenin finans sektörünün, küresel pazarda devam eden belirsizliklere rağmen bu yılı iyi göstergelerle kapatacağını ifade etti (Azernews.az, 18.12.2020). Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ile Moldova Ticaret ve Sanayi Odası (MTSO), “Türkiye-Moldova Ticaret ve Sanayi Odası Forumu’nun” kurulmasına ilişkin bir Mutabakat Zaptı imzaladı.Söz konusu mutabakat zaptı, MTSO tarafından düzenlenen “ Expo Business Moldova 2020” nin bir parçası olarak imzalandı. Yeni Ticaret Odası’nın, mevcut serbest ticaret anlaşmasından yararlanarak Türkiye ile Moldova arasındaki ticaret ve yatırım hacmini artırması beklenmektedir (Tobb.org.tr, 15.12.2020).
Hazırlayanlar Saule Akhmetkaliyeva, Kanat Makhanov. • • • • • • Kazakistan’ın Güney Kore Cumhuriyeti Büyükelçiliği ve Kazakistan Ulusal Akademik Kütüphanesi, Abay’ın “Altın şakırakta şırgalgan en” (Manevi evde söylenen şarkı) şiirlerinden oluşan bir koleksiyonun Korece çevrimiçi sunumunu gerçekleştirdi. Bilge Kazak şair ve filozofun şiirleri, Hankuk Yabancı Araştırmalar Üniversitesi öğrencileri tarafından Kazakça okundu (Inform.kz, 15.12.2020).
Rusya Hükümeti, “Fergana Vadisi’nde COVID-19 Sonrası Geçimin Geliştirilmesi, İstihdam ve Bölgesel İşbirliği Yoluyla Ekonomik İyileşmenin Hızlandırılması” adlı Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (BMKP) yeni bir projesine 2 milyon dolar ayırdı. Proje, Fergana Vadisi’nin Tacikistan sınırları içinde kalan kırsal alanlarında geçim kaynaklarını iyileştirmeyi ve girişimciliği geliştirmeyi amaçlamaktadır. Projenin imza töreni, 17 Aralık 2020 tarihinde Tacikistan Ekonomik Kalkınma ve Ticaret Bakanlığı'nda gerçekleştirildi (Tj.undp.org, 17.12.2020). BMKP, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan için İklim Diplomasisi ve Güvenlik Projesini başlattı. Sunumu Bişkek’te yapılan proje, akademik çevre ve sivil sektörün de bölgesel iklim politikalarının oluşturulmasına yönelik süreçte, görüş ve katkılarının teşvik edilmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. BMKP, gençleri iklim eylem müzakereleri konusunda kararlar alma konusunda güçlendirmek adına üç Orta Asya ülkesinde gençlik örgütleriyle birlikte aktif olarak çalışacağını bildirdi (Timesca.com, 18.12.2020).
Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye tarafından ortaklaşa sunulan popüler geleneksel Türk masa oyunu Mangala, Toguzkumalak ve Toguz Korgool Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü’nün (BMEBKÖ) İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine eklendi. Karar, çevrimiçi olarak düzenlenen 15. Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması için Hükümetlerarası Komite Oturumu sırasında alındı. Türkiye Dışişleri Bakanlığı, geleneksel Türk stratejik masa oyunlarını listeye eklediği için BMEBKÖ’ye teşekkür etti (Trtworld.com, 19.12.2020). Moğolistan Kültür Bakanı Sampildondov Çuluun, Türkiye’nin Moğolistan Büyükelçisi Ahmet Yazal’ı kabul etti. Yetkililer, Bilge Tonyukuk kompleksinde müze projesi üzerine görüşmenin yanı sıra iki ülkenin müzeleri, kütüphaneleri ve tiyatroları arasındaki işbirliğinin daha da genişletilmesi konusunda görüş alışverişinde bulundu. Taraflar ayrıca, kültür ve sanat alanında uzmanların yetiştirilmesine yönelik işbirliği ve tecrübe paylaşımı konusunda da görüşme düzenlediler (Montsame.mn, 15.12.2020).
İngiltere’deki Kazakistan Büyükelçiliği ile ortaklaşa olarak Cambridge Üniversitesi Yayınevi, 19. yüzyılın en önde gelen Kazak bilim adamlarından biri olan Şokan Valihanov'un seçilmiş eserlerinin bir koleksiyonunu İngilizce olarak ilk kez yayınladı. Kraliyet Coğrafya Derneği’nde yarı çevrimiçi bir formatta düzenlenen etkinliğe Cambridge Üniversitesi’ndeki Cambridge Eğitim Ortaklığı’nın Genel Müdürü Jane Mann ve Kazakistan Büyükelçisi Erlan Idrisov katıldı (Inform.kz, 17.12.2020).
