Kazakistan’da Bilim: Mevcut Durum ve Yeni Gelişmeler

KAZAKİSTAN’DA BİLİM: MEVCUT DURUM VE YENİ GELİŞMELER Dünyadaki son bilimsel ve teknolojik gelişmelere baktığımızda bilimin hayatımızın neredeyse tüm alanlarını kapsadığını görebilmekteyiz. Son dönemlerde Kazakistan’da da bilimsel gelişmeler konusunda da pek çok değişim ve yenilikler hayata geçirilmektedir. Bilindiği üzere devlet tarafından desteklenen bir çok bilimsel proje ilanları rekabetçi bir ortamda gerçekleştirilmektedir. Bu süreçte bilginin üretilmesinin yanında bir kısım bürokratik işlemlerin tamamlanması istenmektedir. Öte yandan katılımcıların çeşitli bilimsel kriterlere uygunluk düzeyleri de kontrol edilmektedir. Bütün bu prosedürlerin şu anda önemli bir değişim sürecinden geçtiğini ifade edebiliriz. Öncelikle bilimsel proje yarışmalarının sayısının önemli ölçüde artırıldığını, proje kapsamında istenilen bürokratik işlemlerde çeşitli esneklikler sağlanarak katılımcıların evrak işlemlerine ayırdığı zamanın asgariye indirilmesine yönelik adımların atıldığını belirtmek gerekir. Öte yandan bilimsel projelere katılacak olan adaylardan istenen bilimsel yayın, ünvan ve diğer göstergelerin çıtası yüksetilerek rakamlardan daha çok yayın kalitesine dikkat edilmesi gibi bir takım farklı değerlendirme süreçleri de başlatılmaktadır.

Her şeyden önce, son yıllarda, Kazakistan'da teknik ve mesleki eğitim gereksinimleri güçlendirilerek, düşük nitelikteki yüksek öğretim kurumları ile kolejlerin, kapsamlı bir denetim sonrasında sayısı azaltıldı.

Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı verilerine göre, ülkedeki yükseköğretim kurum sayısı 2019’da 132 iken, 2020’de 128 ve 2021’de 124 olarak kaydedilmiştir. Teknik ve meslek kolejlerinin toplam sayısı ise, 2019’da 801 iken, 2020’de 795 ve 2021’de 778 olmuştur.

Üniversitelerin ve kolejlerin kalitesi ve bilime yönelik artan talepler nedeniyle, son yıllarda Kazakistan üniversitelerinin küresel üniversiteler sıralamasındaki payı artmaktadır. 2016'dan bu yana, QS Dünya Üniversite Sıralamasına dahil olan Kazakistan üniversitelerinin sayısı 8'den 14'e yükseldi. Al-Farabi Kazak Milli Üniversitesi, K. Satpayev Kazak Milli Teknik Araştırma Üniversitesi ve Abay Kazak Milli Pedagoji Üniversitesi, Times Higher Education sıralamasında yer aldı.

2020 yılı verilerine göre ülkedeki üniversitelerde halihazırda 576.557 lisans, 34.619 yüksek lisans ve 6.914 doktora öğrencisi olmak üzere toplamda 618.090 kişi eğitim görmektedir. Teknik ve mesleki eğitim kurumlarında ise toplam 475.960 kişi eğitim görmektedir. UNESCO İstatistik Enstitüsü’nün (UIS)

verilerine göre, Kazakistan'daki her bir milyon kişiden 790'ı akademik ünvana sahiptir. Yükseköğretimde son yıllarda bu alandaki olumlu değişimin sebeplerinden biri, devlet hibeleri ve öğrencilere yönelik devlet burslarının artırılmış olmasıdır. Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı'nın Temmuz 2021'de verdiği bilgilere göre, son dört yılda lisans programlarına ayrılan hibe sayısı 1,7 kat, yüksek lisans için 1,8 kat ve doktora için 3,7 kat artmıştır. Ayrıca son dört yılda ilk kez tüm öğrencilere verilen burs miktarı %50 oranında artırılmıştır. Üniversite öğrencileri için aylık devlet bursları 31.423 ($72) tenge pedagojik eğitim ve sağlık eğitimi alanındaki öğrenciler için 50.400（$116) tenge, lisans öğrencileri 76.950 ($177) tenge ve doktora öğrencileri için 172.500 $397) tenge’dir.

Son yıllarda, Kazakistan hükümetinin bilime ayırdığı finansal kaynakların önemli ölçüde arttığı görülmektedir. Örneğin, 2019’da Kazakistan’da bilimin geliştirilmesine yönelik toplam 82,33 milyar tenge (yaklaşık 215.1 milyon dolar) harcanmışken, 2020’de 89,03 milyar tenge (yaklaşık 215.6 milyon dolar) harcanmıştır. Dolayısıyla bu rakam 2019’da ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYİH) %0,12'sine, 2020’de ise %0,13'üne denk gelmektedir. 2025 yılına kadar ülkenin GSYİH'sinin %1'inin bilime harcanması planlanmaktadır. Diğer ülkelerin bütçelerinden bilim için harcanan tutarlar incelendiğinde, Rusya'da GSYİH'nin %1'ini, Amerika Birleşik Devletleri'nde GSYİH'nin %3'ünü ve Çin'de GSYİH'nin %2,2'sini oluşturduğunu görmek mümkündür. Eurostat istatistiklerinin sunduğu bilgilerde ise, Avrupa Birliği’ne (AB) üye ülkeler, özel yatırımlar hariç bilimsel araştırma çalışmalarına, 306 milyar Euro'dan fazla finansal kaynak ayırmaktadır bu da AB GSYİH'sinin %2,19'una tekabül etmektedir. 2019 yılı istatisistiklerine göre GSYİH üzerinden belirtilen rakamlar doğrultusunda bilime en çok para harcayan ülkeler:

İsveç (GSYİH'sinin.%3,39'u),.Avusturya,(GSYİH'sinin %3,19'u), Almanya (GSYİH'sinin %3,17'si), Danimarka (GSYİH'sinin %2,96'sı), Belçika (GSYİH'sinin %2,89’u) ve Finlandiya’dır (GSYİH'sinin %2,79'u) (Kazakistan Adilet Bakanlığı, 2021). Kazakistan son yıllarda dünya tecrübesini dikkate alarak bilime yönelik finansal kaynaklarını artırmaktadır. Zira, Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev’in demeçlerinde bilime ayrılan fonların artırılması konusunu da ele aldığı ve önümüzdeki 2-3 yıl içinde bilime iki kat daha fazla para ayrılacağı kaydedilmiştir.

Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı'nın Temmuz 2020 yılı verilerine göre ülkede bilimsel araştırma ve uygulamalı tasarım çalışmaları ile uğraşan ve toplam 21.843 araştırmacı istihdam eden 386 araştırma kuruluşu bulunmaktadır. Son yıllarda, küçük hibeler ve uluslararası iş birliği için hibeler de dahil olmak üzere araştırmayı teşvik etmek için yeni hibe finansmanı biçimleri tanıtılmaktadır. Yukarıda belirtilen araştırmacılardan 7.420’si 35 yaş altındaki genç bilim insanlarından oluşmakta ve 2020-2022 yılları için 166 proje, genç bilim insanları tarafından yürütülmektedir.

Son yıllardaki önemli değişimler arasında bilimsel çalışmaların etkinliğini artırmak adına bilimsel proje yürütücülerine ve bilimsel projelerden beklenen sonuçlara ait belirlenen kriterlerin artırılması yer almaktadır. Yani bir diğer deyişle bilimsel çalışmaların sonuçları olarak ortaya konulan hem bilimsel dergilerdeki yayınların kalitesinin hem de dergilerin kalitesinin yükseltilmesi konusunda yoğun çalışmalar yürütülmektedir. Böylece yürütülen bilimsel çalışmalardan daha nitelikli sonuçlar beklenmektedir. Bu çalışmalarda temel amaç olarak sonuçların uluslararası veri tabanları olan Scopus ve Web of Science'da yer alan dergilerde yayımlanmasıdır. Bu dergilerin listesi, esas olarak resmi kriterlere göre seçilen 177 yayını içerir. Bu nedenle mevcut kriterlerin uluslararası gerekliliklere uyarlanması için çalışmalara başlanmıştır. Bu çalışmalara örnek olarak projelerin seçiminden sonuçlanmasına kadar çeşitli kriterlere uygunlukları kontrol edilmektedir. Bu şartlar, bu listede yer alan yerli dergilerde çıkarılan yayınlara da kademeli olarak uygulanacaktır. Bu durumda niceliğe değil niteliğe odaklanılarak, kaliteli içerik için rekabet artacak ve uluslararası düzeyde bilimsel yayın yayımlamanın profesyonel bir akademik kültürünün oluşmasına katkı sağlanacaktır. Ülke içinde Eğitim ve Bilim Bakanlığı’ndan onaylı dergilerin listesinde yer alan tüm yerli dergiler için temel gereksinimler yavaş yavaş tanıtılmaktadır. Bu durumda yayın sayısının önemli ölçüde azalacağını lakin yayınların kalitesinin artacağını ifade edebiliriz. Bilim insanları tarafından çıkarılan yayınların önde gelen veri tabanlarındaki payının sürekli olarak artması ve 2015-2019 yılları arasında bu yükselişin 1,5 kata kadar çıkmış olması göz önüne alındığında, bilimsel makalelerde kaliteden ziyade sayıya önem verildiği konusunun güncelliğini koruduğu görülmektedir. Kazakistan’da yapılan yayınların bilim alanlarına göre yapısının analizi, genel sıralamada doğa bilimleri (%40) ile teknik (%25) alanlardaki makalelerin hakim olduğunu göstermektedir. Karşılaştırma için, Web of Science Core Collection'ın toplam yayın sayısı içinde bu alanlardaki çalışmaların payı sırasıyla %21 ve %26’dır. Aynı zamanda Kazakistan'ın tıp, biyoloji ve tarım bilimleri gibi alanlarda yayın hacmi %24 iken, küresel yapıda bu alanlardaki bilimsel yayınların payı %52'ye ulaşmaktadır. Sosyal bilimlerin dünya genelindeki yayınların yapısındaki payı geleneksel olarak düşük olmasına benzer bir şekilde Kazakistan’da da %11 civarındadır.

Sonuç olarak, son yıllarda Kazakistan’da bilimin her alanında atılan yeni atılımların olumlu sonuçları ülkede bilimin gelişmesine ivme kazandırdığı söylenebilir. Bu bağlamda özellikle ülkede bilime ayırılan finansal kaynakların önemli ölçüde artırılmasının yanı sıra, tüm yükseköğretim kurumlarına kapsamlı bir denetimin yapılması ve bilimsel dergilere ilişkin taleplerin artırılması gibi unsurların önemli rol oynadığı ifade edilebilir. Ayrıca, bilimin gelişmesine yönelik 2017-2020 yılları arasında gerçekleştirilen “Yeni Beşeri Bilimler Eğitimi” ve “Kazak Dilinde 100 Yeni Ders Kitabı”

projelerin de ülkedeki yükseköğretim ve araştırma faaliyetlerine yeni bir yön vermektedir. Dolayısıyla Kazakistan’ın sosyo-ekonomik modernleşmesinde kilit bir faktör olarak bilime daha çok önem verilmesi, bilim alanında yıllardır süregelen bazı sorunları ortadan kaldıracağı tahmin edilebilir. Nitekim, Kazakistan Eğitim ve Bilim Bakanlığı’nın yeni geliştirilen “Eğitim ve Bilimin Geliştirilmesi için 2020-2025 Yıllarına Yönelik Yeni Devlet Programı” da önümüzdeki dönemde ülkede bilimin daha gelişmesine önemli katkıda bulunabilir.

Yazar Balzhan Yeshmetova, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Tacikistan Devlet Başkanı İmamali Rahman, Rus mevkidaşı Vladimir Putin ile bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanları Tacik-Afgan sınırındaki durumu değerlendirerek, Afganistan’daki durumun gelişimi hakkında görüş alışverişinde bulundular. Bu konuda çeşitli düzeylerde temasların sürdürülmesi için anlaşmalara varılarak, taraflar arasında güvenlik alanında iş birliğinin daha da geliştirilmesinin önemine dikkat çekildi (Centralasia.news, 11.01.2022). İran’ın başkenti Tahran’da, Tacikistan Büyükelçiliği tarafından düzenlenen “Tacikİran İlişkileri için Beklentiler Forumu” düzenlendi. Tacikistan ile İran arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasının 30. yıldönümüne adanan Forum’a üst düzey İranlı yetkililer, diplomatlar ve akademisyenler katıldı. Katılımcılar, ülkeler arasındaki ilişkilerde kaydedilen ilerlemeyi görüşerek, Tacikistan ile İran arasındaki çeşitli alanlarda iş birliğini güçlendirmek için tutarlı ve yapıcı diyaloğun önemine dikkat çekti (Avesta.tj, 14.01.2022).

NATO-Rusya Konseyi’nin Brüksel’deki toplantısının ardından düzenlenen basın toplantısında, NATO Genel Sekreteri, Jens Stoltenberg Rusya’yı birliklerini Ukrayna, Gürcistan ve Moldova’dan çekmeye çağırdı. Genel Sekreter, ulusların egemenliğinin ve toprak bütünlüğünün Avrupa güvenliğinin temel ilkelerinden biri olduğunu vurguladı. Aynı zamanda Stoltenberg, NATO’nun Ukrayna’ya siyasi ve pratik destek sağlamaya devam etmesine rağmen, Ukrayna’nın bir NATO müttefiki değil, bir ortağı olduğunu hatırlamanın önemli olduğunu kaydetti (Ukrinform.net, 13.01.2022). Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü (KGAÖ) üye ülkelerinin liderleriyle telefon görüşmeleri gerçekleştirdi. Devlet Başkanı, KGAÖ meslektaşlarına 13 Ocak 2022’de başlayan barışı koruma birliğinin Kazakistan’dan çekilmesi hakkında bilgi vererek, Kazakistan’a yapılan terör saldırısı sırasında destekleri için kendilerine teşekkür etti. Cumhurbaşkanı Tokayev, kolektif barış güçlerinin Kazakistan’da kısa süreli kalmasının, KGAÖ’nün saygın bir uluslararası örgüt olarak uygunluğunu ve etkinliğini gösterdiğini vurguladı (Kazinform, 13.01.2022). Afganistan Dışişleri Bakan Vekili Amir Han Muttaki, Türkmenistan ziyaretinde Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşid Meredov ile görüştü. Taraflar, ortaklığın çok çeşitli alanlarda geliştirilmesi ve güçlendirilmesi konularını ele aldılar. Görüşmelerde Türkmenistan-Afganistan-PakistanHindistan boru hattının uygulanması da dâhil olmak üzere ortak altyapı projelerine özel önem verildi. Bakanlar, bölgesel güvenliğin sağlanması alanında TürkmenAfgan iş birliğinin önemine dikkat çekti (Kabar, 15.01.2022).

Avrupa Dış Eylem Servisi’nin baş sözcüsü Peter Stano, Avrupa Birliği’nin (AB), Türkiye ile Ermenistan arasında ilişkilerin normalleşmesine yönelik müzakereleri memnuniyetle karşıladığını duyurdu.

Açıklamada, ilişkilerin normalleşmesine yönelik daha somut adımların atılmasının bölgesel istikrar için iyi bir haber olacağı ve bunun “AB’nin Türkiye ve Ermenistan ile ilişkileri açısından kilit önemde” olduğu ifade edildi (Anadolu Ajansı, 14.01.2022).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kazakistan Atameken Ulusal Girişimciler Odası tarafından yapılan açıklamada protestoların işletmelere verdiği zararın yaklaşık 240 milyon dolar civarında olduğu bildirildi. Oda çağrı merkezine yaklaşık 2,000 yağma, 300’e yakın da işe yeniden başlanması ve hasar tespiti için olmak üzere 5,000’e yakın çağrı geldiği duyuruldu. En son veriler, ülke genelinde etkilenen 1,615 ticari kuruluşun tespit edildiğini ve bunların çoğunun Almatı’da bulunduğunu göstermektedir (Qazaq TV, 12.01.2022).

Özbekistan, enerji sektörünü yeni güç santralleri inşaa ederek dönüştürmektedir. Geçtiğimiz günlerde 240 MW kapasiteli buhar ve gaz santrali, Özbekistan’ın elektrik şebekesine elektrik aktarmaya başladı. Termik santral yılda 2 milyar kW/saat elektrik üretecektir. Cihazların yüksek verimliliği, yılda 290 milyon metreküp doğalgaz tasarrufu sağlamaktadır. Tasarruf edilen doğal gaz ile ilave 1 milyar kW/saat elektrik üretilecektir. 150 milyon dolarlık bu projeyi hayata geçiren Türk şirketi Aksa Enerji’dir (UzReport, 15.01.2022).

Kırgızistan Ulusal İstatistik Komitesi Başkanı Baktıbek Kudaibergenov geçtiğimiz günlerde ülkenin Ocak-Kasım 2021 döneminde dış ticaret cirosunun geçen yılın aynı dönemine göre %21,4 artarak 6,3 milyar dolara ulaştığını bildirdi. Kudaibergenov, ihracatın %21,1 azaldığını, ithalatın ise neredeyse %44 arttığını ifade etti. İhracat arzındaki düşüş, altın talebindeki 3,2 kat azalmadan kaynaklanmaktadır. Ülkenin Avrasya Ekonomik Birliği ülkeleri ile ticaret cirosu ise %31,4 arttı (Kaber, 14.01.2022).

Türkiye, Kazakistan’daki durumla ilgili olarak Türk Devletleri Teşkilatı Dışişleri Bakanları’nın olağanüstü toplantısını organize etti. Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşid Meredov, Kazakistan’daki durumun bir an önce normalleşmesini ve ülkenin sosyo-ekonomik kalkınmasını desteklediğini duyurdu. Meredov, Türkmenistan’ın Mart 2022’den itibaren Kazakistan’a doğal gaz ihracat teslimatlarına başlayarak, kardeş ülkeye gerekli miktarda elektrik sağlamaya hazır olduklarını dile getirdi (Orient, 12.01.2022).

Özbekistan’ın elektrik kesintileri nedeniyle Afganistan’ın 16 ilinde elektrik kesintisi yaşanmaktadır. Geçtiğimiz günlerde Afganistan Ulusal Elektrik Şirketi, Özbekistan’ın trafo merkezi Tilimarjan ile ilgili teknik sorunlar nedeniyle herhangi bir bilgi verilmeden ülkeye elektrik ihracatını %60 oranında azalttığını iddia etti. Sorunun 2-3 gün içinde çözülmesi beklenmektedir. Afganistan elektriğinin çoğunu Orta Asya ülkelerinden, özellikle Özbekistan ve Tacikistan’dan temin etmektedir (Kun.uz, 13.01.2022).

Çin Ana Gümrük İdaresi verilerine göre, 2021’de Rusya ile Çin arasındaki ticaret cirosu %35,8 arttı ya da 146,88 milyar dolar ile rekor kırdı. Çin’in Rusya’ya ihracatı %33,8 artarak yaklaşık 67,56 milyar dolara, mal ve hizmet ithalatı ise %37,5 artarak 79,32 milyar dolara yükseldi. İkili ticaret cirosu 2020 yılında salgın nedeniyle %2,9 azalarak 107,76 milyar dolar olarak gerçekleşti (TASS, 14.01.2022).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.

      Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)

Sağlık İşbirliği Konseyi bünyesindeki çalışma grubu ilk toplantısını Minsk’te gerçekleştirdi. Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Avrasya Ekonomik Komisyonu ve BDT Yürütme Komitesi temsilcilerinin katılımıyla gerçekleşen toplantıda, sürecin düzenlenmesi ve aşılı vatandaşların kayıtlarının tutulması konusunda deneyim alışverişinde bulunuldu. Taraflar ayrıca Rus meslektaşlarının BDT’de aşı sertifikalarını karşılıklı olarak tanıma girişimini de desteklediler. (Centralasia.news, 15.01.2022).

13 Ocak 2022’de Falcon 9 taşıyıcı roketiyle uzaya fırlatılan Türkiye’nin ilk mini uydusu Grizu-263A başarıyla yörüngeye oturdu. Alçak bir dünya yörüngesinde (yaklaşık 525 km irtifa) çalışacak olan Grizu-263A’nın hizmet ömrü 4 yıl 8 aydır. Uydu, Türkiye’nin İlk Cep Uydu projesi kapsamında uzmanlar tarafından geliştirildi (Avesta.tj, 14.01.2022). Kırgızistan’ın Azerbaycan Olağanüstü ve Tam Yetkili Büyükelçisi Kairat Osmonaliyev, kültürel ve insani yardım iş birliği çerçevesinde Uluslararası Türk Kültürü ve Mirası Vakfı Başkanı Günay Efendiyeva ile görüştü. Taraflar, güncel konular ile iş birliği alanlarını, büyükelçilik ve vakfın ortak etkinliklerini ele aldılar. Büyükelçi Osmonaliev, örgütün kütüphanesine Kırgızistan’ın kültürü, tarihi ve gelenekleri hakkında kitaplar hediye etti (Kabar, 14.01.2022).

Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Kalkınma Ajansı ve Kalkınma Politikası Enstitüsü, Kırgızistan’da yerel yönetim hizmetlerinin gelişimini desteklemek için yeni bir proje başlattı. Proje kapsamında Celal-Abad, Issık-Kul, Narın ve Oş bölgelerindeki belediyeler, su temini, çöp toplama, çevre düzenlemesi gibi yerel hizmetlerin iyileştirilmesi için çalışmalar yapacaklardır. Proje, belediyelerin hesap verebilirliğini güçlendirmeyi ve Kırgız halkının yaşam kalitesini iyileştirmeyi amaçlamaktadır (Kabar, 12.01.2022). Tacikistan’ın Türkiye Büyükelçisi Eşref Gulov’un Türkiye Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Ersoy ile yaptığı görüşmede ekonomik ilişkiler ve turizm alanında Tacikistan-Türkiye iş birliği ele alındı. Taraflar, 1 Ocak 2022’den itibaren Türk vatandaşlarının Tacikistan’a girişinde vizesiz rejimin getirilmesinin faydalarına değindi. Taraflar ayrıca iki ülke arasında kültür alanında iş birliğini geliştirmek için kültür günleri de dahil olmak üzere konuyla ilgili etkinlik ve konferanslar düzenlemeyi kararlaştırdı (Avesta.tj, 13.01.2022). Özbekistan Devlet İstatistik Komitesi’ne göre, 1 Ocak 2022 itibariyle Özbekistan’ın mevcut nüfusu 35 milyon 271 bin 276 kişiye ulaştı. Bu nüfusun 17,9 milyonu (%50,7) şehirlerde, 17,4 milyonu (%49,3) kırsal alanlarda yaşamaktadır. 2021 yılında Özbekistan’ın nüfusu 712,376 kişi artmıştır (Rus.ozodi.org, 12.01.2022).