Tacikistan’da Muhalefetin Katılmadığı İlk Seçim ve Yükselen Siyasi Güç Devri
TACİKİSTAN’DA MUHALEFETİN KATILMADIĞI İLK SEÇİM VE YÜKSELEN SİYASİ GÜÇ DEVRİ 1 Mart 2020 tarihinde Tacikistan Parlamentosu’nun (Meclisi Oli) alt kanadı olan Temsilciler Meclisi’nin (Meclisi Namoyandagon) seçimleri yapıldı. Bu seçim, Tacikistan’ın bağımsızlığını ilan ettiği 1991’den bu yana düzenlenen altıncı seçim olmuştur. Tacikistan’daki parlamento seçimlerinin, erken seçim olmaksızın düzenli olarak zamanında (her beş yılda bir) yapılması dikkat çekicidir. Temsilciler Meclisinin 63 üyesinin 41’i dar bölge sisteminde en çok oyu alan adaylardan oluşurken, 22’si ise %5 oy barajını geçen siyasi partilerin listelerinden seçilmektedir. Seçim sonuçlarına göre iktidardaki Halkın Demokrasi Partisi, sandalyelerin 46’sını kazanmıştır. Diğer partilerden Tarım Partisi yedi, Ekonomik Reformlar Partisi beş, Komünist Parti iki, Demokrat Parti ile Sosyalist Parti birer sandalye kazanmıştır. Geriye kalan bir sandalye ise bağımsız aday tarafından kazanılmıştır. Çoğulcu siyasal yapısına rağmen Tacikistan, siyasi partilerin güçlü bir şekilde hükümete bağlı olduğu otoriter bir yapıya sahiptir. Tacikistan İslam Rönesans Partisi (TİRP), yasaklanana kadar 2000-2015 yılları arasında parlamentoda iki sandalye ile temsil edilen muhalif çizgideki ilk parti olma özelliğine sahiptir. 2020 Parlamento Seçimleri, adı geçen partinin katılmadığı ilk seçim olmuştur. Bu yüzden 2020 Tacikistan Parlamento Seçimleri değerlendirilirken TİRP’in yokluğu ve önümüzdeki dönemde siyasi güç devri gibi iki önemli hususun dikkati alınması gerekmektedir.
TİRP’in geçmişi, aslında 20. yüzyılın başlarına kadar uzanmaktadır. Ancak, biz bu analizde Sovyetler Birliği’nin dağılmasından 2015’e kadar olan döneme odaklanacağız.
Tacikistan’ın 1991’de bağımsızlığını ilan etmesinin ardından TİRP, resmi kuruluş kongresini Duşanbe’de düzenledi. Kongre’de partinin tüzüğü ve programı kabul edilirken Muhammed Şerif Himmetzade de başkan olarak seçildi. Partinin temel amacı, dini özgürlükleri esas alan ancak aynı zamanda İslam’a vurgu yapan demokratik bir devlet kurmak şeklinde ifade edilmiştir. Bu yapı içerisinde bazı şeri hükümlerin de mevzuata dahil edilmesi hedeflenmekteydi.
Ülkenin kalkınmasında Müslüman çoğunluğa ve din özgürlüğüne sahip laik bir devlet olan Türkiye Cumhuriyeti tecrübesinin model benimsenmişti. Parti içinde, İran devlet modelinin taraftarları da bulunmaktaydı. 1991’de resmi olarak kurulan TİRP, 19921997 yıllarında Tacikistan’daki iç savaşta Birleşik Tacik Muhalefeti’nin yanında yer alarak iktidara karşı çıkmıştır. İç savaşın bitmesinin ardından TİRP, yasal statüsünü koruyarak mevcut siyasi yapıda muhalefet partisi olarak faaliyetlerine devam etti. 2015’e kadar Kırgızistan hariç diğer Orta Asya ülkelerinde olduğu gibi merkezi hükümet, gücü kendi elinde konsolide etmek üzere bir tutum göstermiştir. Bu siyasal yaklaşımın belirgin olarak görüldüğü Tacikistan’da, Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon’un da kişisel gücü süreç içerisinde iyice artmıştır. 2003 Anayasa Değişikliği Referandumu, Rahmon’un önceki görev süresini sıfırlayarak, yedi yıllık süre ile iki dönem daha Cumhurbaşkanlığı yapmasına olanak sağladı. TİRP, bu değişiklikleri açıkça eleştirerek bir dizi protesto eylemi düzenledi. Yetkililer, bu eylemleri bazı parti liderlerinin tutuklanmasına gerekçe yaparak, bu muhalif liderleri iktidarı devirmek isteyen yasadışı gruplarla işbirliği yapmakla suçladı.
Bu referandumdan sonra merkezi hükümet ile TİRP arasında sözde bir barış ortamı sağlanmasına rağmen yetkililer, TİRP’i 2015’te ülkenin siyasi arenasından silme kararı almıştır. Bu şekilde Rahmon, TİRP’in 2015’de parlamentoda sandalye elde etmesinin önünü kesmiştir. Seçimlerde yenilgiye uğrayan parti liderinin yurtdışına çıkması hükümet yetkililerinin, TİRP üzerindeki baskıyı artırmalarının önünü açmıştır. 2015’in Ağustos ayında Adalet Bakanlığı, partinin kayıtlı çok sayıda şubesinin aktif faaliyette bulunmamasını gerekçe göstererek TİRP’in kapatılmasını talep etmiştir. Eş zamanlı olarak, Ekonomi Mahkemesi’nin kararı ile de partinin merkez ofisi mühürlenerek kapatılmıştır.
Devamında, 13 Eylül 2015 tarihinde bazı TİRP üyeleri, eski Savunma Bakanı Abdukhalim Nazarzade ile birlikte 20 silahlı örgütle mevcut hükümete darbe yapma iddiasıyla tutuklandılar. Diğer taraftan, Tacikistan Yüksek Mahkemesi de Eylül ayı içerisinde TİRP’i aşırılık yanlısı ve terörist bir örgüt olarak kabul etmiş ve bütün faaliyetleri durdurulmuştur.
Son muhalif gücün de ortadan kaldırılması ile tüm siyasal güç, Emomali Rahmon’un kontrolüne geçmiştir. Aralık 2015’te ülkede kabul edilen “Barış ve Birliğin Kurucusu ve Ulusun Lideri” kanunu ile görevdeki cumhurbaşkanının, cumhurbaşkanlığı için yasal süre kısıtlaması kaldırılmıştır. Yapılan bu son hamle ile güç devrine ilişkin tüm tartışmalar da sona erdirilmiştir.
Yapılan bu son seçimler ise ülkede merkezi hükümete karşı herhangi muhalif bir grubun kalıp kalmadığını görmek açısından oldukça önemli değerlendirilmekteydi. TİRP’in de içinde yer aldığı Avrupa’daki bir grup muhalifler kendi taraftarlarını, Sosyal Demokrat Partisi’ni desteklemeye davet etmişlerdir. Ancak, yapılan seçimde adı geçen partinin oy oranı %1’in altında kalmıştır. Bu tablo, mevcut iktidarın ülkede tam kontrolü sağladığını göstermiştir. Bu seçimler, aynı zamanda cumhurbaşkanının görevini en büyük oğlu Rustam Emomali’ye bırakabileceği yönündeki tartışmaları da bitirmiştir. Bundan sonraki süreçte, Rustam Emomali yüksek ihtimalle parlamentonun üst kanadı olan Milli Meclis’in (Majlisi Milli) üyesi olduktan sonra Meclis Başkanı seçilecektir. Tacikistan anayasasına göre, Milli Meclisin başkanı, görevdeki cumhurbaşkanının herhangi bir sebeple görevini bırakması halinde, Cumhurbaşkanı olabilir. Bu bağlamda, bir sonraki Tacikistan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin, Kasım 2020’de yapılacağını da belirtmek gerekir.
Ülkedeki yönetim, hibrit bir rejim içerisinde seçimlerin, her zaman ülkeyi istikrarsızlaştırma potansiyeli taşıdığı yönünde bir algıya sahiptir. Bu yüzden rejim, daima kontrolü elinde tutması gerektiğine inanmaktadır. 2020 yılında Tacikistan’da iki önemli seçimin yapılacak olması da yöneticilerin böyle bir yaklaşımı savunmalarına neden olmaktadır. Tacik yetkililer, seçim sürecini tamamen kendi kontrollerinde tutarak TİRP’in kayda değer bir gücünün kalmadığını özellikle bölgedeki diğer yabancı aktörlere de göstermiştir. Çünkü, onlara göre ülkedeki bütün sorunların altından hep TİRP çıkmıştır. Ayrıca seçimler, yeni bir iktidar biçimi yaratma fırsatını da sunmaktadır. Yeni seçilen Temsilciler Meclisi, Emomali Rahmon’un istediği takdirde cumhurbaşkanlığını oğluna bırakması için gerekli olan ek kurumları oluşturarak buna zemin hazırlayabilir.
Özetle, şu an Tacikistan’da bir güç geçiş olasılığı oldukça düşük görünmektedir. Diğer taraftan, Cumhurbaşkanı Rahmon’un kendisini ve yakınlarını koruyabilecek bir mekanizma oluşturma ihtimali de bulunmaktadır.
Genel olarak değerlendirildiğinde merkezi idarenin, iktidarın, Cumhurbaşkanı ve zamanı geldiğinde onun oğlu üzerinden devam etmesi yönünde bir duruşunun ve bu yönde çalışmalarının olduğu görülmektedir.
Benzer olaylar görüldüğü gibi, bu tutumuyla merkezi idare, yöneticilerin sadakatini test etmek ve gerektiğinde ek düzenlemeleri yapmayı bir fırsat olarak görmektedir. Bunun yanında, yeni statükonun kullanılması suretiyle yabancı aktörlere “sıradaki lider” gösterilerek, ülkede istikrarsızlık çıkarılma riski de azaltılmaya çalışılmaktadır.
Görünüşe göre Cumhurbaşkanı Rahmon, iç savaş döneminde dış aktörlerin ülke siyasetine müdahale etme ihtimalinden ders almışa benzemektedir.
Yazar Aset Ordabayev, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Kırım’ın ilhakının altıncı yıldönümü vesilesiyle bir açıklama yaptı. Türkiye, Rusya’nın yasadışı eylemlerine dayanan ve geçerliliği olmayan referandumunu tanımamaktadır. Türkiye’ye göre Kırım Tatarları kendi tarihi anavatanlarında güvenlik ve refah içinde yaşamalıdır. Bakanlık, Türkiye’nin stratejik ortağı olan Ukrayna’nın toprak bütünlüğü ve egemenliğini desteklemektedir (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 16.03.2020). Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Başbakan ve Devlet Acil Komisyon Başkanı olan Askar Mamin’i kabul etti. Görüşme sırasında komisyonun çalışmaları ve ülkedeki korona virüs enfeksiyonunun yayılmasına karşı alınan kararlar görüşüldü. Başbakan, Cumhurbaşkanı Tokayev’i karantina altına alınan Nur-Sultan ve Almatı şehirlerinde alınan önlemler hakkında bilgilendirdi. Başbakan Mamin, aynı zamanda her türlü acil durum karşısında diğer bölgelerdeki hazırlıklar ile ekonomiyi desteklemek üzere alınan tedbirler ve çalışmalar hakkında bilgi verdi (Akorda, 18.03.2020).
Bağımsız Devletler Topluluğu’na (BDT) üye ülkelerin sıhhi koruma konularındaki Koordinasyon Konseyi, video konferans yöntemiyle bir toplantı gerçekleştirdi. Konsey üyeleri, BDT ülkelerinde korona virüs salgını ile ilgili epidemiyolojik durumu görüşerek, kendi ülkelerindeki teşhis, tedavi süreçleri ve enfeksiyonun yayılmasını önlemeye yönelik uygulanan yöntemler hakkında tecrübelerini paylaştılar (BDT Yönetim Komitesi, 20.03.2020). Beyaz Rusya Cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko, vatandaşlara, korona virüs nedeniyle paniğe kapılmamaları yönünde telkinde bulundu. Lukaşenko’ya göre, ülkedeki durum sıkı tedbirler almayı gerektirmemekte olup halkın temizlik kurallarına uyması yeterli olacaktır. Beyaz Rusya lideri, Ocak-Şubat 2020’de korona virüsten ölenlerin sayısının, zatürreden ölenlerden daha az olduğunu belirtti. Konuşmasında Lukaşenko, yurtdışında olup evlerine dönemeyen vatandaşlar ile Ruslar’a yardım edilmesi hususunda yetkililere talimat verdi (Mir 24, 20.03.2020). Uzun süren müzakerelerin ardından Moldova Cumhuriyeti Sosyalistler Partisi ile Moldova Demokrat Partisi parlamentoda çoğunluğu oluşturmak üzere koalisyon anlaşmasını imzaladı. Söz konusu koalisyon, Ion Chicu başkanlığındaki mevcut azınlık hükümetine siyasi destek sağlamak için gerekiyordu. Koalisyon anlaşmasına uygun olarak bakanlıkların yarısı demokratlara tahsis edildi (Mir 24, 16.03.2020). Ocak 2020’de Abhazya’da düzenlenen büyük çaplı protestolar sebebiyle Cumhurbaşkanı Raul Hacimba’nın istifa etmesinin ardından erkene alınan Cumhurbaşkanlığı seçimleri yapıldı. Açıklanan ilk sonuçlara göre muhalefetin adayı Aslan Bjaniya, oyların %56,85’ini alarak seçimi kazandı. Bjaniya’nın rakibi ve Ekonomi Bakanı Adgur Ardzinba’nın oyları ise %35,44’de kaldı. Sonuçların belli olmasından sonra Ardzinba, Bjaniya’yı tebrik ederek, Abhazya’nın yararına olacak tüm projelerin gerçekleştirilmesinde kendisine yardımcı olacağını ifade etti (RBC, 22.03.2020).
Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Rusya, petrol fiyatlarındaki sert düşüşün Rus ekonomisi üzerindeki etkisini de göz önüne alarak, korona virüsün ekonomik zararlarını hafifletmek amacıyla 300 milyar rublelik (4 milyar dolar) bir yardım paketi hazırlayacağını duyurdu. Yardım paketi, turizm ve havayolu firmalarına vergi indirimleri ile iş yeri sahiplerine verilen öncelikli kredi programının genişletilmesini kapsamaktadır. Mevcut ortam ve veriler dikkate alındığında Rusya’nın 2020 için %2 olarak planlanan büyüme hedefine ulaşamayacağı düşünülmektedir (Reuters, 16.03.2020).
Türkiye Merkez Bankası, krizle mücadele önlemleri kapsamında politika faiz oranını %1 azaltarak %9,75’e çekti. Buna ek olarak, belirlenen kredi hedefleri karşılayan ticari bankalara daha düşük faiz oranlarıyla finansman sağlayacağını da açıkladı. Ek destek önlemleri arasında, bankaların zorunlu olarak tutmaları gereken rezerv miktarının azaltılması ve bankaların lira ile dolar değiş tokuşuna izin veren takas mekanizmalarının vadesinin uzatılması gibi kararlar yer almaktadır (Financial Times, 17.03.2020). Özbekistan Merkez Bankası, korona virüsün olumsuz etkilerinden işletmeleri korumak hedefiyle ticari bankalara, kredilerin geri ödemelerinin 1 Ekim 2020’ye kadar ertelemelerini tavsiye etti. Bu teşvikten yararlanabilecek firmaların başında turizm, uluslararası kargo taşımacılığı ve korona virüs salgınından en çok etkilenen ülkelerle iş yapanlar gelmektedir (Özbekistan Merkez Bankası, 17.03.2020). Petrol fiyatlarındaki düşüşün devam etmesi nedeniyle Kazakistan hükümeti, petrol firmalarını destekleme kararı aldı. Kazakistan yasalarına göre petrol sahalarından mineral çıkarılmasından alınan vergi, petrolün fiyatına endekslidir. Normal dönemde petrolün varili 60 dolar civarındayken vergi oranı ihracat miktarının %11’ine denk gelirken gelirken, söz konusu destek kararından sonra bu oran, 40 doların aşağısı için %0 olarak belirlendi. Buna ek olarak, yasa, ihracat gümrük vergilerinin petrol fiyatına endekslenmesini ve bu suretle düşük fiyata düşük oranda vergi oranı uygulanmasını öngörmektedir (New Europe, 20.03.2020).
Azerbaycan’da devalüasyon korkusuyla halkın dolar satın almaya olan ilgisi artarken Merkez Bankası, durumun kontrol altına alınacağı ve sosyal refah düzeyinin korunacağı yönünde bir açıklama yaptı. Ancak, istikrarı korumanın ekonomik bedeli, Azerbaycan’a pahalıya mal olmaktadır. Azerbaycan Devlet Petrol Fonu, 2020Mart ayının ilk iki haftasında ulusal para birimini desteklemek üzere yaklaşık 1 milyar dolar satmak zorunda kalmıştır (Eurasianet, 16.03.2020). Türkmenistan’ın Sanayici ve Girişimciler Birliği Forumu, Aşkabat’ta gerçekleştirildi. Sergi ve konferanstan oluşan etkinliğe hükümet yetkilileri, parlamenterler, diplomatlar, kamu kuruluşları, üniversiteler ve medya temsilcileri katıldı. 200’den fazla işletme, ithal ikameci endüstrilerin oluşturulması yönündeki çalışmalarını tanıttılar. Konferans katılımcıları, iş dünyasının karşılaştığı zorlukları görüşerek, en iyi yatırım ve yenilikçi teknolojileri geliştirme alanlarını belirlediler (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 17.03.2020).
Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.
Toplum ve Kültür • • • • • • Türk Konseyi Genel Sekreteri Bağdat Amreyev ve Kırgızistan Dışişleri Bakanı Çingiz Aidarbekov, Ortak Yatırım Fonu’nun kurulmasını da kapsayan, örgütün gündemindeki önemli konular ile işbirliği olanaklarını değerlendirmek üzere İstanbul’da bir araya geldiler. Taraflar, ayrıca 2020’nin bahar aylarında Türkiye’de düzenlenecek olan Dünya Göçebe Oyunları’nın hazırlık çalışmalarını görüştüler. Kırgızistan Dışişleri Bakanı, 2022’de gerçekleştirilecek olan oyunların, Kırgızistan’ın bağımsızlığının 30. yıldönümü münasebetiyle Kırgızistan’da gerçekleştirilmesi yönündeki beklentilerini iletti (Türk Konseyi, 18.03.2020).
Tacikistan Sanayi ve Yeni Teknolojiler Bakanlığı, Avrupa Birliği’nin, atıkların radyoaktif atıklarla azaltılması konusunda kendilerine yardımcı olacağını açıkladı. Hibe şeklinde yapılacak olan finansal yardımlar vasıtasıyla ülkenin kuzeyinde bulunan Dehmoy ve Taboşar atık alanlarının nötralize edilmesi planlanmaktadır. Tahminlere göre, Dehmoy’da bulunan 36 milyon ton atık da dikkate alındığında toplam on atık toplama alanında 55 milyon ton atık bulunmaktadır (Avesta, 16.03.2020). Türkmenistan Cumhurbaşkanı Gurbanguli Berdimuhamedov, Karakum çölündeki çevresel durum ile yerel flora ve faunaların korunmasına ilişkin projeler hakkında bilgi almak için bölgeye bir çalışma ziyareti gerçekleştirdi. Türkmen lider, hükümet yetkililerine uluslararası örgütlerle birlikte çölün ekolojik koşullarının iyileştirilmesi ve çölleşme ile mücadele konusunda sistematik araştırma çalışmalarına devam etmeleri talimatını verdi. Ayrıca Karakum biyosferinin UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil etme çabalarının artırılması gerektiğini ifade etti (Turkmenistan Golden Age, 17.03.2020). Türkmenistan Bilimler Akademisi Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü’ndeki çok amaçlı laboratuvar, ülkenin arkeolojik mirasının daha kapsamlı bir şekilde incelenmesi için lazer teknolojisi, spektroskopi ve analitik yazılım alanındaki en son teknolojileri kullanmaya başladı. Laboratuvara, son arkeolojik kazılar sırasında keşfedilen eserlerin kimyasal bileşimini doğru bir şekilde belirlemeye izin veren bir lazer analizörü de alınmıştır (TWESCO, 18.03.2020).
Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsü, Haydar Aliyev Kültür Merkezi projesi kapsamında Özbekistan’da yürüttüğü araştırmalar neticesinde, Azerbaycan tarihi ile ilgili oldukça değerli eski el yazması eserleri keşfetti. Bunlar arasında Nizami Gencevi, İmadeddin Nesimi, Muhammed Fuzuli ve diğer Azerbaycan klasiklerinin el yazma eserleri ve Şah İsmail Hatayi’nin eserlerinden oluşan bir koleksiyon bulunmaktadır (TWESCO, 20.03.2020).
Rusya Devlet Duması’nın Bilgilendirme Politikası Komitesi, İdari Suçlar Kanunu’nda narkotik uyuşturucular ve psikotropik maddeler hakkındaki bilgilerin internete konulması ve dağıtılması konusundaki cezaların artırılması yönündeki değişikliği kabul etti. Bu düzenleme çerçevesinde internet kaynakları üzerinden uyuşturucunun özendirilmesine yönelik ceza, tüzel kişiler için 1,5 milyon rubleye (19,425 dolar), bireyler için 30,000 rubleye (388 dolar) kadar artırılabilecek (SNG.today, 19.03.2020).
