Taliban’ın Afganistan’da Yönetime Gelmesi: Bölgesel ve Küresel Etkileri

TALİBAN’IN AFGANİSTAN’DA YÖNETİME GELMESİ: BÖLGESEL VE KÜRESEL ETKİLERİ ABD ve NATO askerinin Afganistan’dan çekilmeye başlamasıyla beraber adım adım ilerleyen Taliban’ın 15 Ağustos 2021 tarihinde beklenmedik bir hızla başkent Kabil’i çatışmasız bir şekilde alması, tüm dünyayı bir kez daha şaşkına çevirmiştir. Afgan hükümetinin düşmesi ve Taliban’ın ülke kontrolünü neredeyse tamamen ele geçirmesiyle Afganistan’da ciddi bir kaos yaşanmaktadır. Afganistan’da 20 yıl sonra tekrar yönetime gelen Taliban, birçok soru işaretini beraberinde getirmektedir. Bu çerçevede Afganistan’ın geleceğinin nasıl şekilleneceği, bölgesel ve küresel etkilerinin ne olacağı tartışılması gereken bir konudur.

Peki ABD, Afganistan’dan neden çekildi? Her şeyden önce, ABD her ne kadar Afganistan’dan apar topar çekilmiş gibi görünse de, Washington’un Afganistan’dan çekileceğinin çok daha önceden planlandığı bilinmektedir. Aslında ABD’nin Şubat 2020’de Katar’ın başkenti Doha’da Taliban ile Afganistan’a Barışı Getirme Anlaşması’nı imzalaması, artık Afganistan’ın geleceği ve kaderini Afganlıların eline bırakmaya karar verdiğini göstermiştir. Washington'un söz konusu tutumunu daha da netleştiren ABD Başkanı Joe Biden, 14 Nisan 2021 tarihinde yaptığı açıklamada 11 Eylül 2021 tarihine kadar tüm ABD askerlerinin Afganistan’ı tamamen terk edeceğini bildirmiştir. Zaten Biden’in söz konusu açıklamasında belirttiği gibi, Washington, 20 yılın ardından Afganistan’da asker tutmanın anlamsız olduğu noktasına gelmiştir. Çünkü Afganistan’a terörizmle savaş sloganıyla giren Washington, son yıllarda gerek Afganistan’da, gerekse ABD’de giderek artan bir tepkiyle karşı karşıya kalmıştır. Ayrıca, 20 yıllık Afganistan savaşında 2.352 can kaybı veren ve 2.313 trilyon dolar harcayan ABD’nin artık Afganistan’da asker tutması, çok daha pahalıya mal olacak gibi görünüyordu.

Nitekim ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi jeostratejik bir adım olarak değerlendirilebilir. Afganistan’dan çekilen ABD’nin kısa vadede Irak ve Suriye’den de çekileceği aşikardır. Böylece Ortadoğu’daki askeri harcamalarını azaltan ABD’nin gücünü büyük ölçüde Hint-Pasifik bölgesine kaydıracağı tahmin edilebilir. Çünkü yükselen Çin’in bölgedeki giderek artan jeopolitik ve jeoekonomik hamlelerinden rahatsız olan ABD ve müttefiklerinin özellikle Hint-Pasifik bölgesine odaklanmaya başladığı söz konusudur. Zaten ABD-Çin Ticaret Savaşı gölgesinde Hint-Pasifik bölgesinde Çin’e karşı ABD, Avustralya, Japonya ve Hindistan ittifakı artarken, Almanya ve Fransa da söz konusu ittifaka katılmıştır. Bu bağlamda Trump yönetimine kıyasla Çin’e karşı daha derin bir strateji izleyen Biden yönetimi, ABD müttefikleri ile ilişkileri daha da pekiştirmenin yanı sıra, bölgede Tayvan ve yıllardır adalar üzerinden Çin ile anlaşmazlık yaşayan diğer ülkelerle kapsamlı siyasi, ticari-ekonomik ve askeri işbirliğini güçlendirmeye başlamıştır.

Afganistan’dan çekilen ve Irak ve Suriye'den çekilmeye başlayan ABD’nin askeri harcamalarda milyarlarca dolar “tasarruf edebileceği” dikkate alındığında, önümüzdeki dönemde Washington’un Pekin’in Hint-Pasifik bölgesindeki etkisini azaltmak için bölgedeki askeri konumunu güçlendireceği tahmin edilebilir. Bu minvalde, son yıllarda ABD ve Çin arasındaki şiddetli bir rekabete sahne olmaya başlayan Hint-Pasifik bölgesi, Washington’un bundan sonraki jeopolitik oyunlarında daha ön plana çıkabilir. Ayrıca, ABD’nin, kendisi çekildikten sonra daha da istikrarsız olan Afganistan’ı tüm mevcut ve olası sorunlarıyla bölgedeki rakipleri Rusya, Çin ve İran’a bırakmak istediği de söylenebilir. Afganistan’da Taliban’ın yönetimi ele geçirmesiyle ciddi bir kaos yaşanması durumunda ortaya çıkacak tüm olası tehditlerin Rusya, Çin ve İran başta olmak üzere bölge ülkelerini edişelendireceğini, ABD’nin öngörememesi düşünülemez. Taliban’ın ele geçirdiği Afganistan’ın komşu ülkeler için zorlu bir sorun haline gelmesinden endişe duyan Rusya, Çin ve İran’ın, önümüzdeki dönemde Afganistan’a daha çok odaklanacağına kesin gözle bakılabilir. Söz konusu ülkeler Afganistan konusuna odaklanırken, ABD ise, daha çok HintPasifik bölgesi başta olmak üzere diğer bölgelerdeki konumunu güçlendirmeye yönelebilir.

Ancak, ABD’nin terk ettiği Afganistan’a Çin yoğun bir ilgiyle yaklaşmaktadır. Bu bağlamda 28 Temmuz 2021 tarihinde Pekin yönetimi, Molla Abdulgani Baradar liderliğindeki üst düzey Taliban heyetine ev sahipliği yaparak Taliban ile iş birliğine hazır olduğu mesajını vermiştir. Çin’in Taliban’a yönelik söz konusu yaklaşımını birkaç sebeple açıklamak mümkündür. İlk olarak, Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak adlandırılan Doğu Türkistan bölgesinin istikrarı ve güvenliğinden endişe duyan Çin, geçmişte de Taliban ile çeşitli diyaloglarda bulunmuştur. Dolayısıyla Çin’in Taliban ile temasının arka planında Doğu Türkistan bölgesinin istikrarı ve güvenliğini sağlama hedefi yer almaktadır. İkinci olarak, ABD’nin Afganistan’da çekilmesi, Çin’in ülkedeki ticari-ekonomik ve yatırım imkanlarını artıracağı da söylenebilir. Çin verilerine göre, 2020 yılında Çin-Afganistan ikili ticaret hacmi 550 milyon dolar olarak gerçekleşirken, Aralık 2020 itibariyle Çin’in Afganistan’daki doğrudan yabancı yatırımı 630 milyon dolara ulaşmıştır. Fakat Çin’in Taliban yönetimini tanıma konusunda daha temkinli olacağı da tahmin edilebilir. Sonuç olarak, kazananı belli olmayan Afganistan savaşında bir kez daha kaybeden Afgan halkı olmuştur. Afganistan’da yönetimi kazanan Taliban’ın barışı kazanıp kazanmayacağı büyük bir soru işaretidir. ABD geldi, gitti. Ama Afganistan’da süregelen siyasi, sosyal, ekonomik, dini ve etnik sorunlar artarak birikti. Şimdilik ılımlı bir yaklaşım sergilemeye çaba gösteren Taliban’ın gelecekte nasıl bir yönetim anlayışını benimseyeceği henüz belli değildir. Kaos ve belirsizlik içerisindeki Afganistan’da söz konusu sorunların daha da derinleşeceği beklenebilir. Ülke zaten kanlı bir iç savaşın kapısındadır. Afganistan Savaşı patlak verdiği 2001’de doğan Afgan gençleri artık 20 yaşındadır. Bir tarafta geçmişte ailesi ve akrabaları Taliban’dan baskı gören ya da bombalı saldırılara tanık olarak büyüyen gençler varken, diğer tarafta Taliban’ın yetiştirdiği gençler bulunmaktadır. Ayrıca Afganistan’daki etnik ve dini farklılıklar göz önüne alındığında, ülkede barışın sağlanması zor gibi gözükmektedir. Üstelik ülke içindeki ve dışındaki çıkar grupların da Afganistan’daki siyasi, sosyal, ekonomik, dini ve etnik sorunları kendi çıkarlarına göre körükleyeceği de göz ardı edilemez.

Özet olarak, Afganistan’da en azından önümüzdeki birkaç yıl içinde barış ve istikrarın sağlanması pek olası görünmemektedir.

Afganistan İslam Emirliği’ni kurmaya çalışan Taliban’ın iktidarının ne kadar süreceği de belli değildir. İstikrarsızlaşan Afganistan büyük ekonomik sorunlar ile de karşı karşıya gelmektedir. Afganistan ile komşu olan Orta Asya ülkeleri açısından bakıldığında, Taliban’ın Afganistan’da yeniden idareyi ele geçirmesi, söz konusu ülkeleri için de büyük bir sorun olarak kabul edilebilir. Dolayısıyla Orta Asya ülkeleri Afganistan’daki durumu yakından takip etmeli ve her türlü tehdide hazırlıklı olmalıdır. Tabii ki, önümüzdeki birkaç yıl içinde Taliban'ın Afganistan’daki gücünü pekiştirmeye ve istikrarı sağlamaya çalışacağı göz önüne alındığında, komşu ülkelerle herhangi bir çatışmaya girmeyeceği de tahmin edilebilir. Bu yüzden Orta Asya ülkelerinin Afganistan konusunda daha yakın iş birliği içinde olmaları hayati önem taşımaktadır.

Yazar Omirbek Hanayi, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel ile yaptığı telefon görüşmesinde Afganistan’daki mevcut durumu görüştü. Kasım Comart Tokayev, Charles Michel’e Kazakistan’ın konuyla ilgili tutumunu ayrıntılı olarak aktararak, Kazakistan’daki Afgan öğrencilere gerekli yardımın yapıldığını açıkladı. Charles Michel ise bu yıl içinde Brüksel’e yapacağı ziyarette Cumhurbaşkanı Tokayev ile görüşmeyi beklediğini ifade etti (Kazinform, 26.08.2021).

Özbekistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Farhod Arziyev, Özbekistan’ın, vatandaşlarını Afganistan’dan tahliye etmek sürecinde uluslararası ortaklarına yardım etmeye devam edeceklerini duyurdu. Ayırca Arziyev, Özbekistan’a transit geçiş yapan hiçkimsenin ülkede kalmalarına izin verilmeyeceğini, belirtilen varış noktalarına ulaştırılmalarını temin edeceklerini de sözlerine ekledi. Özbekistan, Afganistan’da yeni bir hükümetin kurulması konusunda ulusal bir mutabakata varılmasını arzu etmekte ve ülkenin Kabil ve Mezar-ı Şerif’teki diplomatik misyonları faaliyetlerini sürdürmektedir (UzReport, 26.08.2021).

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Pakistan Başbakanı İmran Han ile telefon üzerinden bir görüşme gerçekleştirdi. Liderler, ticari ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi ve ortak projelerin uygulanması da dâhil olmak üzere Rusya ve Pakistan arasındaki ikili iş birliği konularını ele aldılar. Ayrıca taraflar, iki ülkenin Afgan sorununa yaklaşımlarını hem ikili hem de çok taraflı olarak ve Şangay İşbirliği Örgütü’nün fonksiyonlarını kullanarak koordine etme konusunda anlaştılar. Liderler Afganistan’da barış ve güvenliği korumanın, şiddeti önlemenin ve Afganlar arası diyalog kurmanın önemine değindi (TASS, 26.08.2021).

Moldova Cumhurbaşkanı Maya Sandu, Romanya Cumhurbaşkanı Klaus İohannis, Polonya Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Andrzej Duda ve Ukrayna Cumhurbaşkanı Vladimir Zelenski, Moldova’nın bağımsızlığının 30.yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen törende ortak basın açıklaması yaptı. Cumhurbaşkanları Moldova’nın Avrupa Birliği’ne (AB) hızlı katılımı için harekete geçeceklerini bildirdiler. Liderler, AB’deki “açık kapı” politikasına bağlılıklarını ilan ederek, Moldova ile Avrupa yolunda çok yönlü iş birliğini memnuniyetle karşıladıklarını açıkladılar (Zdg.md, 27.09.2021).

Belarus Savunma Bakanlığı Uluslararası Askeri İşbirliği Dairesi Başkanı Tümgeneral Oleg Voynov, Pakistan Silahlı Kuvvetleri Uluslararası Askeri İşbirliği Dairesi Başkanı Tümgeneral Zahid Mahmud başkanlığındaki Pakistan askeri heyetiyle bir araya geldi. Taraflar, ikili askeri iş birliğinin mevcut durumunu görüşerek, savunma alanında karşılıklı çıkar bağlamında ikili ilişkileri geliştirmeye istekli olduklarını ifade ettiler. Pakistan heyeti Belarus Askeri Akademisi’ni ziyaret ederek, askeri personelin eğitim süreci ve aşamaları hakkında bilgi aldı (BelTA, 31.08.2021). 2021-2022 Belarus ve Çin Bölgeleri Yılı ilan edildi. Taraflar, Belarus Dışişleri Bakanlığı tarafından düzenlenen etkinliğin açılış töreninde siyasi iş birliği seviyesini yükseltme konusunda anlaştılar. Belarus Dışişleri Bakan Yardımcısı Nikolay Boriseviç, Belarus-Çin ilişkilerinin yakında “demir kardeşlik, örnek çok yönlü stratejik iş birliği ve her koşulda ortaklık” statüsüne kavuşacağını duyurdu. İkili ilişkilerin yeni düzeyi, bir sonraki üst düzey ziyaret sırasında imzalanacak ortak bir bildiri ile resmileştirilecektir (BelTA, 31.08.2021).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       2020’de Kazakistan’da her türlü taşımacılık alanındaki trafik hacmi 2019 sonuçlarına göre %6 oranında azalarak yaklaşık 4 milyar tona ulaştı. Kazakistan Sanayi ve Altyapı Geliştirme Bakanlığı, demiryolu trafiğinin %4 büyüme ile birlikte istikrarlı olduğunu bildirdi. Aynı zamanda, Avrupa ülkeleri ve Çin arasındaki transit ulaşım nedeniyle transit trafik ilk yedi ayda %37’lik önemli bir büyüme gösterdi (Qazaq TV, 31.08.2021).

2021’de Kazakistan ile Rusya arasındaki ikili ticaret, 2020 rakamlarına göre %26,7 oranında artarak, yaklaşık 11 milyar dolara ulaştı. Kazakistan, Rusya’ya buğday, pirinç, çimento, demir, doğal gaz kondensatı ve gübre gibi geniş bir yelpazede ürün ihraç etmiştir. Rusya’nın Kazakistan’a yaptığı yatırımlar da %10 oranından fazla artarak, 12 milyar doları aşan pozitif bir dinamik göstermiştir. Rusya ağırlıklı olarak imalat, ticaret, finans ve sigorta alanlarında yatırım yapmaktadır (Qazaq TV, 31.08.2021).

Özbekistan Yatırım ve Dış Ticaret Bakanı Sardor Umurzakov, Birleşik Arap Emirlikleri Ekonomi Bakanı Abdullah bin Tuk al–Marri ile görüştü. Görüşmede, bakanlar, 5 milyar dolar değerinde 15 ortak yatırım projesinin hayata geçirildiğini duyurdu. Özbekistan, devlet özelleştirme programına katılmak için Emirlik yatırımcılarını çekmekle ilgilenmektedir. Yetkililer, Özbekistan’da ortak yatırım projelerinin uygulanmasına 100 milyon doların üzerinde kaynak aktaran Özbek-Emirati Yatırım Şirketi’nin başarılı faaliyetlerinden övgüyle bahsetti (UzReport, 26.08.2021).

2021’in ilk altı aylık döneminde Belarus bilişim teknolojileri ihracatı, 2020’nin aynı dönemine göre %21,1 oranında artarak, yaklaşık 1,5 milyar dolara ulaşmıştır. Belarus’un toplam hizmet ihracatı içinde bilgisayar hizmetlerinin payı yaklaşık %30’u buldu. 2021’in ilk yarısında ülkenin toplam hizmet ihracatı %17,6 oranında artarak 4,8 milyar doları aşmıştır. Hizmet ithalatı %21 oranında büyüme göstererek, 2,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Sonuç olarak, hizmet ticaret fazlası 2,2 milyar dolara ulaşmıştır (BelTA, 31.08.2021).

Türkiye ile Kırgızistan arasındaki ikili ticaret hacmindeki artış devam etmektedir. 2021 yılının ilk yedi ayında, Türkiye’nin Kırgızistan’a tahıl ve bakliyat ihracatı, önemli bir büyüme göstererek yaklaşık %39 oranında artarak 3,6 milyon dolara ulaştı. Genel olarak, Türkiye’nin tahıl ve bakliyat ihracatı geçen yılın aynı dönemine göre %18,3 oranında artarak 4,8 milyar dolar olmuştur. Temmuz 2020’den Temmuz 2021’e kadar Türkiye’nin tahıl ve bakliyat ihracatı 8 milyar doları aşmıştır (Kabar, 25.08.2021). Azerbaycan Ekonomi Bakanlığı’nın verilerine göre, ülke tarım parklarının geliştirilmesine 1,4 milyar dolar yatırım yapmıştır. Ekonomi Bakanlığı Girişimciliği Geliştirme Fonu, toplam 50 tarımsal parkın kurulması ve geliştirilmesi için 690 milyon dolar tahsis etmiştir. Yaklaşık 25 tarım parkına makine, teknolojik ve diğer ekipman ithalatı için 19 milyon dolar indirim sağlanmıştır. Ülkenin özel sektörü ise 710 milyon dolar yatırım yapmıştır. Bakanlık, tarım parkları aracılığıyla 4.750 kalıcı ve 4.800’den fazla mevsimlik istihdam yaratmıştır (AzerNews, 25.08.2021).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.  Kırgız destanının ünlü kahramanı Ma-     nas’ın anıtının açılış töreni Ankara’nın Keçiören belediyesinin ana meydanında gerçekleşti. Etkinliğe Cumhurbaşkanlığı İdaresi’nden temsilciler, milletvekilleri, diplomatlar ve yerel yönetim başkanları katıldı. Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Japarov, bu vesileyle tebriklerini ileten bir video mesajı yayınladı. Tören, Kırgız Cumhuriyeti’nin Bağımsızlığının 30. Yıldönümüne denk geldi (Mfa.gov.kg, 31.08.2021).

Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID), “Kadının Gücü: Pandemi Sonrası ve Ötesinde Büyüme Eğilimleri” başlıklı bir Kadın Zirvesi düzenledi. Çevrimiçi etkinliğe Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan ve Hindistan’dan 100 kadın lider, girişimci, kadın liderliğindeki iş dernekleri ve ilgili sivil toplum kuruluşlarından temsilciler katıldı. Katılımcılar, salgının zorluklarıyla mücadele konusundaki görüşlerini ve başarı öykülerini paylaşarak, salgının etkisiyle başa çıkmada kadınların rolünü vurguladılar. Etkinlik, bölge ülkelerindeki cinsiyet farkının azaltılmasını desteklemeyi amaçlamıştır (Usaid.gov, 24.08.2021).

Büyük Vatanseverlik Savaşı sırasında hayatlarını kaybeden Kazak askerleri için 77 yıl sonra ilk kez Moldova’nın “Serpeni Bridgehead” tepesinde bir granit anıt açıldı. Anıt, Avrasya Grubu tarafından Pavlodar arama araştırma grubu “Maydan Jolı” girişimiyle yürütülen uluslararası vatansever proje “Sevgili Zafer” çerçevesinde gerçekleşti. Projenin uygulanması Moldova’nın faşizmden kurtuluşunun 77. Yıldönümü ve Kazakistan’ın bağımsızlığının 30. Yıldönümü gibi birkaç önemli tarihe denk getirildi (Kazinform, 24.08.2021).

Ocak-Temmuz 2021 döneminde Rusya’daki doğal nüfus düşüşü, 2020’deki 316.300’e kıyasla %62 oranında artarak 512.500 kişiye ulaşmıştır. Bu yedi aylık doğum sayısı Ocak-Temmuz 2020’de 811.650’den %1.1 oranında azalarak 802.827’ye düşmüştür. Rusya’daki durgun demografik eğilimlerde, COVID-19 salgını nedeniyle 2020’den beri artış devam etmektedir. Nüfustaki doğal demografik değişim oranının negatif yönlü seyretmesi sebebiyle de bu eğilim devam etmektedir. Ülke dışından gerçekleşen göç, azalan nüfusun yerini doldurmada yetersiz kalmaktadır (Interfax.ru, 27.09.2021). Kazakistan, Semipalatinsk nükleer test sahasının kapatılmasının 30.yılını kutladı. Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı, Kazak Hükümeti’ne devam eden ortaklık için teşekkür ederek, bu vesileyle ülkeyi, kapatma kararının güvenli nükleer ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesine açık bir taahhüt gösterdiğini belirterek tebrik etti. 42 yılı aşkın süredir varlık gösteren Semipalatinsk nükleer test sahasının topraklarında radyasyonun geniş alanlara yayılmasına yol açan toplam 456 adet her türlü nükleer silah testi yapılmıştır (Kazinform, 09.28.2021).

Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü (İŞKUR), Türk vatandaşlarının istihdam amacıyla Özbekistan’a yaptığı seyahatlerin sayısında önemli bir artışa dikkat çekmektedir. Ocak-Temmuz 2021 döneminde İŞKUR hattı üzerinden Özbekistan’ı ziyaret eden Türk vatandaşlarının sayısı OcakTemmuz 2020’ye göre %213 oranında artarak 411’e ulaşmıştır. Bu dönem boyunca yaklaşık 7.461 Türk vatandaşı İŞKUR aracılığıyla yurt dışına seyahat etmiştir. Bu rakamlar, 2020 yılının aynı dönemine göre %45,3 oranında bir artış olduğunu göstermektedir (Trend.az, 26.08.2021).