Sosyo-Kültürel Bağlamda Gazeteciliğin Önemi

SOSYO-KÜLTÜREL BAĞLAMDA GAZETECİLİĞİN ÖNEMİ Medya ve basın, iyi işleyen bir toplumun temel taşlarıdır. Bunlar, insanların diğer kurumlar üzerindeki kontrolünü sağlamak ve güvence altına almak için gerekli olan yasama, yargı ve yürütme ile birlikte bu üçlünün destekleyicisi olan ve “dördüncü güç” olarak adlandırılan basındır. Özgür basın, hükümetin yargı, yürütme ve yasama organlarının hem kasıtlı hem de tesadüfî eksikliklerini ortaya çıkarma potansiyeline sahiptir. Ayrıca, toplumsal, çevresel, politik ve diğer konuları nesnel olarak ortaya koyarak, toplum içinde olumlu değişiklikleri destekleyen ve pekiştiren yardımcı anlatılar oluşturmaktadır. Ancak, basının kamusal görevini ifa ederken ortaya koyduğu emeğin karşılığı hakkıyla ödenmeli ve sektöre gereken saygı gösterilmelidir. Ancak bu şekilde yukarıda bahsedilen toplumsal faydaların elde edilmesi güven içinde gerçekleştirilebilir. Medyası ve basını için bu tür koşulları sağlayan bir toplum, daha yüksek demokrasi ve daha makul hükümet kontrol düzeylerinden yararlanmayı bekleyebilir. Basınla ilgili dünya çapında en saygın çalışmalardan biri Sınır Tanımayan Gazeteciler (RWB) tarafından hazırlanan Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’dir (WPFI). 2002’den beri düzenli olarak hazırlanan Endeks, 180 ülke ve bölgeyi tarayarak buralardaki gazetecilerin sahip olduğu özgürlük düzeyini ölçmektedir. Niteliksel ve niceliksel yaklaşımları bir araya getiren Endeks, uzmanlarla röportaj yaparak gazetecilere yönelik şiddetle ilgili verileri toplamaktadır. Birçok küresel raporun aksine, Orta Asya ülkelerinin tamamı bu Endeks içerisinde yer almaktadır. Bu durum bölgeyi kapsamlı bir şekilde gözlemlemek ve ülkeleri kendi aralarında ve geçmişleriyle karşılaştırmak için bizlere nadir bulunan bir fırsat sunmaktadır.

2022’de Orta Asya ülkeleri Endekste önemli bir sıçrayış gerçekleştirerek yükselmiştir. Örneğin, Kazakistan sıralamada 33 sıra yukarı çıkarken (155. sıradan 122. sıraya), Özbekistan’ın sıralamadaki yeri 24 sıra artarak 133. sıraya yükselmiştir. Tacikistan bir öncekine göre 10 sıra yukarıda yer alırken (162. sıradan 152. sıraya), Kırgızistan ise 79. sıradan 72. sıraya yükselmiştir. Türkmenistan ise bir sıra yükselerek 177. olmuştur. Söz konusu başarıdan sonra, Özbekistan Cumhurbaşkanı Basın Sekreteri Şerzod Asadov, Özbek basınının temsilcilerini tebrik ederek, Özbekistan Cumhurbaşkanı’nın rolüne vurgu yaparken, bazı yerel hükümet yanlısı medya bu haberi aktif olarak paylaşmıştır. Kazakistan’da pek çok medya kuruluşu haberi fazla analize tabi tutmadan aktarmış, böylece oldukça olumlu bir tablo oluşturulmuştur. Aynı eğilim Kırgızistan ve Türkmenistan’da da yer alırken, Tacikistan’da da hükümet yanlısı kaynaklar haberin yayılmasına destek vermiştir. Bu yükselişin daha net anlaşılabilmesi için başka faktörlerin de dahil edildiği daha kapsamlı tabloların kullanılması gerekliliği bazı araştırmacılar tarafından ifade edilmektedir. 2022 WPFI ile ilgili, bölgenin ani puan artışının en önemli nedenlerinden birisi RWB’nin 2022 için Endeks metodolojisini değiştirmiş olmasıdır. Bu noktada RWB 2021 ile 2022 arasındaki sıralamalar açısından doğrudan karşılaştırmalara karşı uyarıda bulunmuştur. Yeni metodoloji, önceki beş göstergenin siyasi çerçeve, yasal çerçeve, ekonomik çerçeve, sosyo-kültürel çerçeve ve güvenlik olmak üzere yenileriyle değiştirilmesini öngörmektedir. Her gösterge iyi, tatmin edici, sorunlu, zor veya çok ciddi olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca basın özgürlüğünün tanımı da buna göre değişerek, “gazetecilerin, bireyler ve gruplar olarak, kamu yararına, siyasi, ekonomik, yasal ve sosyal müdahalelerden bağımsız olarak fiziksel ve zihinsel güvenliklerini tehlikeye atmadan haberleri ve bilgileri seçmesi, üretmesi ve yayması” olarak tanımlanmaktadır. Önceki yıllarda çoğulculuk, medya bağımsızlığı, çevre ve otosansür, yasal çerçeve, şeffaflık, altyapı ve suistimaller olmak üzere yedi gösterge bulunuyordu. Tartışmalı olarak daha teknik göstergelerden daha genel göstergelere böyle bir geçiş, çalışmanın odağını da bir dereceye kadar değiştirmiştir.

Bu nedenle, sıralamalardaki doğrudan çapraz zaman karşılaştırmaları, yalnızca ülkenin yeni göstergeler sistemi içindeki göreceli başarısını gösterdiğinden ve ilgili ülkenin medyasının zaman içinde kullanma başarısını göstermediğinden dikkatli bir şekilde incelenmesi gerekmektedir.

Lakin toplam genel puanlara bakıldığında ise Türkmenistan hariç bölgedeki tüm ülkelerin puanlarında düşüş görülmektedir. Örneğin, Kazakistan’ın puanı 49,72’den 48,28’e, Kırgızistan’ın 69,63’ten 64,25’e, Tacikistan’ın 44,48’den 40,26’ya, Özbekistan’ın 49,26’dan 45,74’e azalırken, Türkmenistan ise bölgede 19,97’den 25,01’e yükselen tek ülke olmuştur. Aynı zamanda, dünya çapında birçok ülke puanlarında daha fazla düşüş görülmesi de Orta Asya bölgesinin listedeki konumunu korumasına ve güçlendirmesine yardımcı olmuştur. Genel olarak en büyük düşüşü gösteren bölge Güney Asya olurken bu bölgedeki ülkeler arasında Hindistan, Bangladeş, Pakistan ve Afganistan öne çıkmaktadır. Zira onların hem puanları hem de Endeksteki yerleri önemli bir düşüş göstermiştir. Dolayısıyla, Endekste Orta Asya bölgesinin bu kadar hızlı büyümesinin, temel olarak metodoloji değişikliği ve dünyanın diğer birçok ülkesinde basın özgürlüğüne ilişkin durumun daha da kötüleşmesi gibi dış faktörlerden kaynaklandığı sonucuna varılabilir. Ayrıca, Endeksten hala çok sayıda önemli sonuçlar çıkarılabilir. Örneğin Endeks, bölge ülkeleri arasında basın özgürlüğü açısından sıralamadaki yerleri görmemizi sağlamaktadır. Kırgızistan bu konuda listenin başında yer almaktadır.

Araştırmayı hazırlayanlara göre, ülke “istikrarsız bir ekonomiye ve yaygın yolsuzluk iddialarına rağmen göreceli ifade ve basın özgürlüğüne sahip olduğu için Orta Asya’da bir istisnadır”. Hazırlanan ülke bilgi dosyasında, Sınır Tanımayan Gazeteciler, Kırgızistan’ın büyüyen medya sektörünün, belirli bir düzeyde çoğulculuğun varlığı, kamunun yolsuzluk konusuna ilgisi gibi bazı olumlu yönlerini not etmektedir. Diğer taraftan dosya, istikrarsız siyasi iklim, hükümetin basını sansürlemeye yönelik yeni girişimlerinin olduğu yönündeki iddialar, yayın organları arasındaki çarpık rekabet gibi olumsuz yönlerden bazılarına da değinmektedir.

Kazakistan, basın özgürlüğü konusunda bölgedeki en iyi ikinci sıralamaya sahiptir. Sınır Tanımayan Gazeteciler, bağımsız kalan çevrimiçi medya projelerinin sayısının artmasının önemini vurgulamaktadır. Bununla birlikte, bağımsız medya kuruluşları ile devlet destekli kuruluşlar arasındaki rekabeti engelleyen bir dizi faktör bulunduğu da belirtilmektedir. Örneğin, hükümet tarafından desteklenen kuruluşların aldığı finansal destek, onların bağımsız medya kuruluşlarına nazaran daha hızlı büyümelerine kolaylık sağlamaktadır.

Uzmanlar, İslam Kerimov’un 2016’da ölümünden bu yana Özbekistan’daki durumun basın özgürlüğü açısından belirgin iyileşmeler kaydettiğini bildirmektedir.

Ayrıca gazetecilerin güvenliği ve sosyal medya aracılığıyla bağımsız haber kaynaklarına erişim durumu da düzelmiştir. Fakat halen haberlerin üzerinde bir miktar hükümet kontrolü olmaksızın bağımsız bir medya kuruluşu olarak ülkede faaliyet göstermenin güçlüklerinin de bulunduğu iddialar arasındadır.

Tacikistan’da, daha önce bahsedilen komşularından farklı olarak basın özgürlüğü açısından giderek kötüleşen bir durumdan bahsedilmektedir.

Bazı yerel medya kuruluşları üzerindeki baskının devam ettiği, birçok gazetecinin ülkeyi terk ettiği ve nüfusun çoğunun internete doğrudan ve istikrarlı erişimi bulunmadığı iddia edilmektedir. Ayrıca Sınır Tanımayan Gazeteciler, “desteklenen trollerin faaliyetleri, sınırlayıcı yasalar, toplumsal düzeyde gazeteciliğe gösterilen düşük ilgi, tutuklama, hapis ve fiziksel saldırı gibi risklere” de değinmektedir.

Son olarak, raporda, ülkede tam anlamıyla bağımsız medya kuruluşu olmadığı için Türkmenistan’ın, dünyanın en kapalı devletlerinden biri statüsüne sahip olduğu ifade edilmektedir. Ülke hakkında yapılan haberler, genelde yurtdışında yerleşik kişiler tarafından yapılmaktadır.

Özetle, rapordan çıkarılacak bazı sonuçlar olduğu söylenebilir. İlk olarak, en saygın bilgi kaynaklarını bile dikkatli bir şekilde analiz etmek hayati önem taşımaktadır. İkinci olarak, yeni metodolojinin geliştirilmesinde, çapraz zaman karşılaştırmalarının yapılmasının daha sağlıklı olacağı düşünülmektedir. Diğer taraftan, genel tabloya bakıldığında bölgedeki üç ülke için endeksin farklı bölümlerinde kademeli iyileşmeler görüldüğü hususunun önemli olduğunu belirtmek gerekir. Bu noktada, ilerlemenin büyük bir kısmının, yeni platformlar ve gerçekleri yaymanın yollarını araştıran yerel aktivistler ve gazetecilerin emeklerinin bir sonucu olduğunu da ifade etmek gerekir. Bölgedeki toplumların ve hükümetlerin, medya ve basının geliştirilmesinin, devletin ve toplumun sağlıklı bir şekilde büyümesine katkı sağlayan hayati bir faktör olduğu gerçeği ile elde edilen kazanımları daha da güçlendirmeye devam etmeleri gerekmektedir.

Yazar Gülnar Nadirova, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, Anayasa’da yapılması planlanan değişiklikleri açıkladı. Bunlar arasında Anayasa Mahkemesi’nin kurulması, Anayasal düzeyde İnsan Hakları Komiseri statüsünün belirlenmesi ve ölüm cezasının koşulsuz olarak yasaklanması yer almaktadır. Ayrıca, Cumhurbaşkanının, tüm siyasi parti ve siyasi hareketlere eşit mesafede konumlandırılması planlanmaktadır. Yaklaşan Anayasa reformu Kazakistan’ın kalkınmasında yeni bir aşamaya işaret etmektedir (Kazinform, 05.05.2022). Macaristan Dış Ekonomik İlişkiler ve Dışişleri Bakanı Peter Szijjarto, Kırgızistan’a yaptığı resmi ziyareti sırasında Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Japarov, Dışişleri Bakanı Jeenbek Kulubayev, Ekonomi ve Ticaret Bakanı Daniyar Amangeldiyev ile görüştü. Ziyaret sırasında, Kırgız-Macar Stratejik Konseyi’nin ikili siyasi, ticari, ekonomik, kültürel ve insani iş birliği konularına ilişkin 2. toplantısı gerçekleştirildi. Taraflar, Macar-Kırgız Kalkınma Fonu’nun çalışmalarını ele aldı (Kabar, 04.05.2022).

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman ile bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Liderler, Ramazan Bayramı’nı tebrik ederek, Özbek-Tacik dostluk, iyi komşuluk ve stratejik ortaklık ilişkilerini daha da güçlendirmenin güncel konularını ele aldılar. Sanayi, enerji, tarım, ulaştırma ve diğer alanlarda karşılıklı ticaret hacminin artırılması ve öncelikli iş birliği projelerinin teşvik edilmesi dahil olmak üzere pratik iş birliğinin genişletilmesine özel önem verildi (Kun.uz, 04.05.2022).

Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel, Moldova’ya yaptığı ziyarette Cumhurbaşkanı Maya Sandu ile görüştü. Görüşmede Charles Michel, Avrupa Birliği’nin (AB) Moldova’ya askeri yardımını artırma sözü verdiğine dikkat çekti. Cumhurbaşkanı Sandu, Moldova’nın, kalkınma modeli olarak Avrupa entegrasyonunu seçtiğini ve ülkesinin AB’ye üye olma niyetini yeniden teyit ettiğini bildirdi (Aljazeera.com, 04.05.2022). Ermenistan ve Türkiye, iki ülke arasındaki ilişkilerin tam teşekküllü bir şekilde düzenlenmesine yönelik yol haritasını teyit etti. Bilgiler, iki ülkenin elçileri Ruben Rubinian ve Serdar Kılıç tarafından da doğrulandı. Açıklamaya göre, taraflar ikili ilişkilerin normalleşmesine yönelik somut sonuçlara ulaşmak için atılabilecek olası adımları ele almaktadır (Rferl.org, 03.05.2022).

Duşanbe’deki ABD Büyükelçiliği, Tacikistan’ın, sınırlarını güvence altına almasına yardımcı olmak için Tacikistan Savunma Bakanlığı’na sekiz IVECO kamyon, lastik ve yedek parça sağladı. 2.3 milyon dolar değerindeki bağış, Tacikistan’ın engebeli arazisinde Tacikistan’ın savunma kuvvetlerinin hareketliliğini geliştirmek için kullanılacaktır. 1992’den bu yana, ABD hükümeti Tacikistan’a 330 milyon doların üzerinde güvenlik alanlarında kullanılmak üzere yardım sağlamıştır (ASIAPlus, 05.05.2022).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Özbekistan, gıda ürünlerine yönelik vergi politikasında değişiklik yaptı. 5 Mayıs’ta Cumhurbaşkanı, tavuk, dondurulmuş balık ve canlı kümes hayvanları, et, canlı hayvanlar ve patates gibi ürünlerin vergiden muaf tutulduğuna dair “Özbekistan Cumhuriyeti Vergi Kanununa İlaveler ve Değişiklikler Yapılması Hakkındaki Yasa”yı imzaladı. Aynı zamanda, hükümet boyalı kumaş, hazır giyim ve triko ihracatı da dahil olmak üzere belirli sektörlere ek vergiler getirecektir (Kun.uz, 06.05.2022).

Türk Devletleri Teşkilatı üye devletlerinin ekonomi ve maliye bakanlıklarının üst düzey yetkilileri ve diğer ilgili kurumları, İstanbul’da Türk Yatırım Fonu’nun oluşturulmasına ilişkin bir toplantı gerçekleştirdi. Toplantıda, çerçeve anlaşmanın detayları ele alınarak, fonun işlev, yetki ve mali kaynaklara ilişkin konuları da dahil olmak üzere ana unsurları üzerinde anlaşmaya varıldı. Fonun yıl sonundan önce faaliyete geçirilmesi beklenmektedir (Kun.uz, 03.05.2022).

Avrupa Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası, Tacikistan’a mali yardım sağlamaya devam etmektedir. Geçtiğimiz günlerde Banka, ülkenin en büyük kredi sağlayacılarından biri olan Bank Arvand’a 7 milyon dolarlık bir mali paket teklif etti. Bu, Tacikistan kredi kuruluşlarının ülkenin kırsal ve uzak bölgelerindeki KOBİ’lerin ihtiyaç duydukları kredileri sağlamasına olanak sağlayacaktır. Ayrıca paket, finansmana, bilgi birikimine ve teknik desteğe erişime yardımcı olarak kadınların girişimciliğini ve ticari faaliyetlerini teşvik etmeye yardımcı olacaktır (ASIA-Plus, 06.05.2022).

Dünya Bankası, Kırgızistan’a mali yardım sağlamaya devam etmektedir. Geçtiğimiz günlerde, kurumun İcra Direktörleri Kurulu, mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik Acil Destek Projesi için 50 milyon dolarlık ek finansmanı onayladı. Mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler, Kırgızistan’ın GSYİH’sinin %42’sine katkıda bulunarak, istihdam yaratma ve yoksulluğun azaltılmasında kilit rol oynamaktadır. Mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelere Acil Destek Projesi ve Ek Finansman Projesi, Haziran 2027’ye kadar uygulanacaktır (24.kg, 06.05.2022). Japonya’nın Ukrayna Büyükelçisi Matsuda Kuninori, Ukrayna’ya Destek için Yüksek Düzeyli Uluslararası Bağışçılar Konferansı’na katılarak, Japonya’nın Ukrayna’ya 300 milyon dolarlık mali yardım sağlayacağını bildirdi. Büyükelçi, Japonya’nın 200 milyon dolar insani yardım sağlamaya başladığını ve tüm devletleri mümkün olduğunca Ukrayna’nın restorasyonuna katılmaya çağırdığını da sözlerine ekledi. Japonya ayrıca, Asya hükümetlerini Ukrayna’ya verilen desteğe katılmaya çağırmaktadır (Ukrinform, 05.05.2022). Azerbaycan ve Romanya Enerji Bakanları Parviz Şahbazov ile Virgil Daniel Popescu, “Güneydoğu Enerji Geçişi: Enerji Güvenliği, Çeşitlendirme ve Yeşil Enerjiye Geçiş Konusunda Bölgesel İşbirliği” kapsamında bir toplantı gerçekleştirerek, yeşil enerji üretimi ve Romanya’ya ihracatı için fırsatları görüştüler. Bakanlar ayrıca denizaltı elektrik kablosuyla Gürcistan ve Karadeniz üzerinden iletilecek enerji miktarları konusunda da görüş alışverişinde bulundular (AzerNews, 06.05.2022).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.       Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası TürkKazak Üniversitesi, Türk Dili Konuşan Halklar Festivali’ne ev sahipliği yaptı. Etkinliğe Türkistan bölgesi Halk Meclisi üyeleri, Türkistan Eyaleti Sosyal Kalkınma Dairesi “Kogamdık Kelisim” Kamu Hizmetleri Devlet Kurumu temsilcileri, etno-kültürel dernek başkanları, Gençlik Meclisi, gençler ve üniversite öğrencileri katıldı. Festival kapsamında Türk Dili konuşan halkların ulusal mutfak sergisi ve konseri düzenlendi (Kazinform, 07.05.2022).

TÜRKSOY Genel Sekreteri Sultan Rayev, Kırgızistan el sanatları ve etno-folklor grupları temsilcileriyle bir araya gelerek TÜRKSOY ve zanaat kuruluşları arasındaki iş birliği olanaklarını görüştü. Katılımcılar, Türk halklarının geleneksel el sanatlarının gelişimi hakkında görüş alışverişinde bulunarak, Kırgızistan Kültür Günleri’nin Türkiye’de düzenlenmesine karar verdiler. Toplantıda görüşülen diğer konular arasında, “Büyük Mirasın Çağdaş Mirasçıları” sloganıyla düzenlenecek forum, seminer, sergi ve ustalık sınıflarının düzenlenmesi de yer aldı (Türksoy.org, 06.05.2022).

Taşkent’te düzenlenen Özbekistan ve Macaristan arasındaki iş birliğine ilişkin üst düzey hükümetlerarası komisyon görüşmelerinin bir parçası olarak, Macaristan’daki üniversitelerde Özbekistan’dan gelen öğrencilerin ücretsiz okumaları için kontenjan açılmasına dair bir anlaşma imzalandı. Komisyona Özbekistan Dışişleri Bakanı Sardor Umurzakov ve Macaristan Dışişleri Bakanı Peter Szijjarto başkanlık etti. Katılımcılar ayrıca, Özbekistan’da Debrecen Üniversitesi’nin bir şubesinin açılması ve yerel üniversitelerde kısmen Macar eğitim sisteminin tanıtılması konularını ele aldılar (Centralasia.news, 05.05.2022).

“Rusya-Orta Asya, dostluk ve iş birliği yolunda 30 yıl” başlıklı yakın tarihli bir makalede Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Tacikistan’da beş Rusça dil okulunun inşaatının devam ettiğini ve bu yıl 1 Eylül’de faaliyete başlamalarının beklendiğini belirtti. Rusça dil okullarında okumak, Orta Asya ülkeleri vatandaşlarının Rus üniversitelerini eşit şartlarda kazanmalarına olanak sağlayacaktır. Rusya’da yılda yaklaşık 160.000 Orta Asya kökenli öğrenci eğitim görmektedir. Bunların 60.000’i Rusya federal bütçesi tarafından karşılanmaktadır (ASIA-Plus, 06.05.2022).

Türkistan şehri, “Türk Halkının İslam Medeniyetine Katkıları” konulu bir uluslararası bilimsel-pratik konferansa ev sahipliği yaptı. Etkinliğe Türk Devletleri Teşkilatı üye ülkelerinin dini idarelerinin başkanları ile Kafkas Müslümanları İdaresi Başkanı Şeyhülislam Allahşükür Paşazade katıldı. Toplantıya katılanlar, din eğitimi alanında ortak projelerin uygulanması, Müslüman ümmetinin küresel zorluklara yanıt vermek için dayanışmasının güçlendirilmesi konusunu ele aldı (Azertag.az, 06.05.2022).

TÜRKSOY, “Türk Dünyasının Renkleri”

ve “Türk Dünyasının El Sanatları” adlı iki sergi düzenledi. Etkinlik, üç gün süren Antalya Uluslararası Yörük Türkmen Festivali kapsamında düzenlendi. Türk Dünyası’nın geleneksel el sanatlarının sergilendiği sergilerde, Antalyalılara Türk halklarının kültür ve sanatını tanıma fırsatı sunuldu. Festival 29 ülkenin katılımıyla gerçekleşti (Türksoy.org, 06.05.2022).