6. CICA Zirvesi: Küresel Kalkınmanın Asya Vizyonu
6. CICA ZİRVESİ: KÜRESEL KALKINMANIN ASYA VİZYONU Avrasya’daki siyasi durum, Rusya’nın Ukrayna’ya savaş açması ve sonrasında Batılı ülkelerin Rusya’ya benzeri görülmemiş yaptırımları devreye sokması nedeniyle sıkça tartışılan konulardan biri haline gelmiştir. Söz konusu savaş, özellikle düşük gelirli ülkelerde gıda güvenliği risklerini, Avrupa’da enerji krizini, tedarik zincirlerinin bozulmasını ve enflasyonun yükselmesini beraberinde getirmiştir. Rusya’ya yönelik yaptırımlar, ulaşım ve transit dâhil olmak üzere birçok hassas konuda Moskova’nın tüm stratejik ortaklarını etkilemiştir. Rusya ile Batı dünyası arasındaki ekonomik ve siyasi ilişkiler gerilirken, Rusya için Asya ülkeleri ile olan ilişkilerinin önemi oldukça artmıştır. Rusya, Asya ülkelerini alternatif bir pazar, teknoloji kaynağı ve yatırım bölgesi gibi öne çıkan yönleri ile önemli ortaklar arasında görmektedir. Bu nedenle, Asya’da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (CICA) 6. Zirvesi, tüm katılımcı ülkeler için gelecekteki iş birliği vizyonlarını ortaya koymak için iyi bir fırsat olmuştur. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev’in başkanlık ettiği Zirveye Orta Asya Cumhuriyetleri, Azerbaycan, İran, Rusya, Türkiye ve Beyaz Rusya’nın devlet başkanları, Katar Emiri, Vietnam ve Çin Devlet başkan yardımcıları ile yaklaşık 50 kişilik bir delegasyon katılmıştır. Söz konusu Zirvede CICA’nın uluslararası bir örgüte dönüşmesine resmi olarak damgasını vuran Astana Bildirisi kabul edilmiştir. Ayrıca Kazakistan’ın örgüt dönem başkanlığı süresi iki yıl daha uzatılmıştır [Freund, 2022].
Kazakistan Cumhurbaşkanı konuşmasında, CICA’nın çok taraflı iş birliği için bir platform ve uluslararası modern bir diplomasi kurumu haline geldiğini belirterek, Kuveyt’in CICA’ya katılımını ayrı bir memnuniyetle karşılamıştır. Cumhurbaşkanı Tokayev, küresel siyaset ve ekonomideki mevcut durumu “küresel bir işlev bozukluğu” olarak nitelendirerek, Asya ülkelerinin artan önemine ve Batı ekonomilerinin azalan rolüne dikkat çekmiştir.
Kazakistan ayrıca konuşmasında ekonomik entegrasyon, verimli transit ulaşım koridorlarının oluşturulması ve iklim değişikliği dahil olmak üzere birçok önemli konuya değinmiştir. 2050 yılına kadar muhtemel doğal afetlerin Asya ekonomilerine olası zararının toplam GSYİH’in %26’sına kadar çıkabileceğini vurgulamıştır [Akorda, 2022].
Beklentilerin aksine, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in konuşması siyasi olmaktan çok ekonomik içerikli olmuştur. Putin konuşmasında, Asya’nın çok kutuplu bir dünyadaki ve küresel ekonomik büyümedeki kilit rolüne vurgu yapmıştır. Ayrıca bölgesel örgütlerin, özellikle Şanghay İşbirliği Örgütü ve Avrasya Ekonomik Birliği’nin dinamik gelişimine de dikkat çekmiştir. Putin, küresel enerji ve gıda fiyatlarındaki artan oynaklığın düşük gelirli ülkeler için gerçek bir tehdit olmaya devam ettiğini ve Rusya’nın bu sorunları çözmeye hazır olduğunu bildirmiştir. Rusya Devlet Başkanının tekliflerinden biri, küresel finansal sistemin yeniden gözden geçirilmesi ve karşılıklı ticarette ulusal para birimlerinin daha aktif kullanılması olmuştur. Güvenlik ve siyaset açısından Putin, ekonomik iyileşme yoluyla Afganistan’ın istikrara kavuşturulmasının önemine de değinmiştir [Kremlin.ru, 2022].
Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, yeni jeopolitik gerçeklerin Orta Asya devletlerini doğrudan etkileyerek, ekonomik entegrasyonu derinleştirme çabalarını engellediğini kaydetmiştir. Afganistan’daki duruma özel dikkat gösterilmesi gerektiğini de belirten Cumhurbaşkanı Mirziyoyev, bazı önemli girişimlerden oluşan ekonomik gündeme dair önerilerini de Zirvede paylaştı. Bunlar arasında Asya bölgesindeki ülkelerin birbirleriyle olan ilişkilerinin daha da artırılması için öncelikle Orta Asya’nın Güney ve Doğu Asya ile Orta Doğu ülkeleri ile ulaşım ve ticari bağlarının güçlendirilmesi konuları yer almaktadır. Dahası üretim ve lojistik zincirlerinin ve ulaşım koridorlarının daha etkin bir şekilde oluşturulması yoluyla küresel piyasaları istikrarsızlaştıran korumacılıktan ve yeni engellerden kaçınmanın önemine değinmiştir.
Özbekistan Cumhurbaşkanı ayrıca, gıda üretimi ve en uygun gıda dağıtım zincirleri için sürdürülebilir planların oluşturulması, bölge içi ticaretin büyümesi için teknik düzenlemelerin uyumlaştırılması, Asya’da gıda güvenliğinin izlenmesi adına entegre bir sistemin oluşturulması gibi gıda güvenliği konularını ele alan yeni yaklaşımların geliştirilmesinin de önemine değinmiştir [UzReport, 2022].
Ukrayna’daki duruma sadece Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın konuşmasında yer verilmiş oldu. Cumhurbaşkanı Erdoğan Ukrayna’daki krizin bölgesel ve küresel etkileri üzerinde durarak savaşın bir an önce durdurulması çağrısını yineledi [Lillis, 2022]. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Astana ziyareti sırasında Türkiye-Kazakistan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi’nin 4. toplantısı gerçekleştirilerek, yıllık 5 milyar doları aşan ticaret hacminin kısa vadede 10 milyar dolara ulaştırılması hedefi doğrultusunda da karşılıklı mutabakata varılmıştır. Toplantıda taraflar, Orta Koridor’un, ihracat yollarının çeşitlendirilmesi ve ticaretin artırılmasındaki kilit rolüne değinmişlerdir. Ankara’da başlayan ve iki lider arasındaki samimiyeti simgeleyen “masa tenisi diplomasisi” Astana’da da devam etmiştir.
Yazar Azimzhan Khitakhunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Ayrıca Kasım Comart Tokayev, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı birinci derece “Dostık Nişanı” ile ödüllendirmiştir [Tomar, 2022]. Erdoğan’ın, Türkiye’nin kardeş Kazakistan’ın istikrarını, barışını, egemenliğini ve toprak bütünlüğünü desteklemeye devam edeceğini vurgulamış olması hususunu da belirtmekte fayda vardır. Zirve sırasında Türkiye lideri, Rus mevkidaşı Vladimir Putin ile de bir görüşme gerçekleştirmiştir. Recep Tayyip Erdoğan, Vladimir Putin ile üç ay içinde yaptığı dördüncü görüşmesinde Ankara’nın Moskova ile gelişen ticari ilişkilerinin önemine değinmiştir. Bilindiği üzere, Ukrayna ihtilafının başlangıcından bu yana Ankara, iki taraf arasında arabuluculuk ve barış görüşmelerine ev sahipliği yapmayı teklif etmektedir. Türkiye, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü ve egemenliğini desteklerken, aynı zamanda Moskova’yı izole etmek için tasarlanmış uluslararası yaptırımlara da karşı çıkmaktadır. Türkiye’nin arabuluculuğuyla Birleşmiş Milletler, Rusya ve Ukrayna, devam eden savaş nedeniyle aylardır mahsur kalan tahılın serbest bırakılması için bazı Ukrayna limanlarını yeniden açmak için İstanbul’da anlaşmaya varmıştır. Bu anlaşma, büyüyen küresel gıda krizinin hafifletilmesi için oldukça önemlidir [Daily Sabah, 2022]. Söz konusu toplantıda liderler tahıl tedariği meselesini de ayrıca ele almışlardır. 6. CICA Zirvesi, bazı yönleri ile tarihi zirvelerden birisi olarak değerlendirilebilir. İlk olarak, CICA, Kazakistan’ın ve bizzat Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev’in dış politikasının bir başarısı olarak uluslararası bir örgüte dönüştürülmüştür. Örneğin, 15 Haziran 2019’da Tacikistan’ın başkenti Duşanbe’de gerçekleştirilen 5. CICA Zirvesi, ağırlıklı olarak güvenlik ve çevre odaklı olup, çok farklı jeopolitik koşullarda gerçekleşmiştir. Söz konusu Zirvede, “Daha Güvenli ve Daha Müreffeh bir CICA Bölgesi için Ortak Vizyon” bildirgesi kabul edilmiştir. Bildirge, Asya’daki terörizm, silahsızlanma, gıda ve enerji güvenliği gibi önemli güvenlik ve iş birliği konuları ile Afganistan ve Orta Doğu’daki durum hakkında CICA üyelerinin tutum ve görüşlerini yansıtmıştır [CICA, 2022]. İkinci olarak, söz konusu Zirve, Türkiye’nin artan siyasi etkisi ile enerji, ticaret ve bir transit geçiş merkezi olarak kilit rollerden birini oynayacağı Asya ve genel çerçevede Avrasya bölgesinde yükselen bir güç olduğunu göstermiştir. Bu, aynı zamanda Türkiye’nin katılımıyla gerçekleşen ittifakların ve girişimlerin önemine de işaret etmektedir. Sonuç olarak, CICA’nın 6. Zirvesinde güçlü bir şekilde ortaya çıkan bu iş birliği zemininde Orta Asya cumhuriyetlerinin, mevcut ulaşım koridorlarının işlerliğinin artırılması ile ihracatlarını çeşitlendirme ve Asya pazarlarına giriş için daha fazla imkana sahip olacağı söylenebilir.
Kaynakça
Akorda (2022). Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev VI CICA zirvesine katıldı. Alınan yer: https://www.akorda.kz/en/president-kassym-jomarttokayev-took-part-in-the-vi-cica-summit-149490. Erişim tarihi: 14.10.2022.
CICA (2022). Beşinci CICA Zirvesi. Alınan yer: https://www.s-cica.org/ru/index.php?view=page&t=fifthsummit. Erişim tarihi: 17.10.2022.
Daily Sabah (2022). Erdoğan ve Putin, Kazakistan'ın Astana kentinde ikili ilişkileri ve tahıl anlaşmasını görüştü. Alınan yer: https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/erdoganputin-discuss-bilateral-ties-grain-deal-in-kazakhstansastana. Erişim tarihi: 14.10.2022.
Freund, Josephine (2022). Astana'daki Altıncı CICA Zirvesi Örgüt İçin Dönüm Noktası Oldu. Alınan yer: https://www.caspianpolicy.org/research/security-andpolitics-program-spp/sixth-cica-summit-in-astana-marksturning-point-for-the-organization.
Erişim tarihi: 17.10.2022.
Kremlin.ru (2022). Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (CICA) Zirvesi. Alınan yer: http://kremlin.ru/events/president/news/69587.
Erişim tarihi: 17.10.2022.
Lillis, Joanna (2022). Kazakistan: Rus komplo teorisi Astana'da Asyalı hırsla buluşuyor. Alınan yer: https://eurasianet.org/kazakhstan-russian-conspiracytheory-meets-asian-ambition-in-astana. Erişim tarihi:
15.10.2022.
Tomar, Cengiz (2022). Türkiye-Kazakistan ilişkileri: Son ziyaretin düşündürdükleri. Alınan yer: https://www.aa.com.tr/tr/analiz/turkiye-kazakistaniliskileri-son-ziyaretin-dusundurdukleri/2713399. Erişim tarihi: 17.10.2022.
UzReport (2022). Asya'da İşbriliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı'nın (CICA) VI. zirvesi Astana'da başladı. Alınan yer: https://uzreport.news/politics/vastane-otkrilsya-vi-sammit-soveshaniya-povzaimodeystviyu-i-meram-doveriya-v-azii-svmda-.
Erişim tarihi: 15.10.2022. Hazırlayan Erkinbek Turgunov
