Türkiye’nin Kırgızistan’daki Kamu Diplomasisi Faaliyetleri
TÜRKİYE’NİN KIRGIZİSTAN’DAKİ KAMU DİPLOMASİSİ FAALİYETLERİ dış politika gündem ve stratejileri doğrultusunda hedefledikleri amaçlara ulaşabilmek için kullandıkları kamu diplomasisinin öneminin gittikçe arrtığı ifade edilebilir. Bu doğrultuda Türkiye’nin de kendi uluslararası ilişkilerinde son 10 yıl içerisinde önemli atılımlar gerçekleştirerek yeni kurumlar açılmış, mevcut olanlar da yeniden yapılandırılmıştır. Bu bağlamda bölgesel bir güç olma yolundaki Türkiye’nin özellikle Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) ile 1992’de başlayan kamu diplomasisi faaliyetleri 2010’da Türkiye Cumhuriyeti Kamu Diplomasisi Koordinatörlüğü’nün kurulmasıyla belli bir yöntem ve sistem içerisinde yürütülmeye başlanmıştır. TİKA’nın dışında Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT), Diyanet İşleri Başkanlığı, Yunus Emre Enstitüleri, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB), Türk Hava Yolları (THY) gibi kurumlar vasıtasıyla Türkiye günümüzde diğer ülkelerin kamuoyuna yönelik olarak etkili bir kamu diplomasisi politikası uygulamaktadır. Türkiye’nin 1990’lı yıllarda başlayan dışa açılım süreci ve çok taraflı aktif dış politika eğilimi, çevresiyle özellikle, Balkanlar ve Türk Cumhuriyetleri ile sosyal ve kültürel bağlarını güçlendirme gereksinimini ortaya çıkarmıştır. Sovyetler Birliği’nin de dağılmasıyla Orta Asya’da Türk Cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarına kavuşmasından kısa bir süre sonra bölge ülkelerinin kalkınma politikalarına katkı sağlamak amacıyla kurulan ve aynı zamanda insani yardım faaliyetlerinde bulunan TİKA, zamanla Türkiye’nin kamu diplomasisinin de önemli bir aracı haline gelmiştir. Bu makalede Orta Asya bölgesindeki devletler arasında bölgesel ve küresel güçlerin yumuşak güç uygulamaları için daha uygun sivil toplum ve siyasi yapıya sahip ülke olan Kırgızistan’daki Türkiye’nin kamu diplomasisi incelenecektir.
Kırgızistan, Türkiye’nin bölgesel dış politikasında önemli bir yere sahiptir. İki ülke arasındaki ilişkiler Türkiye’nin Kırgızistan’ın bağımsızlığını 24 Aralık 1991 tarihinde ilk tanıyan ülkelerden biri olmasıyla başlamıştır. Karşılıklı işbirliği iki ülkenin ortak tarihi, kültürü, dili ve dinine dayanmaktadır. Türkiye ile Kırgızistan ilişkilerinin hukuki temelini siyasi, ticariekonomik, kültür, eğitim, askeri-teknik alanları kapsayan 100’ü aşkın anlaşma ve protokol oluşturmaktadır. Bu belgelerin arasında 1997’de imzalanan “Ebedi Dostluk ve İşbirliği Anlaşması”, 1999 tarihli “Türkiye ve Kırgızistan: Birlikte 21. Yüzyıla” ve 2011 tarihli “Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi Kurulmasına İlişkin Ortak Açıklama” gibi temel belgeler sayılabilir.
Diplomatik ilişkilerin başlamasından bu yana cumhurbaşkanı düzeyinde Kırgızistan’dan Türkiye’ye 11, Türkiye tarafından ise 8 resmi ziyaret gerçekleşmiştir.
Devletlerin Kırgızistan, Türkiye’yi donör ülke olarak tanımaktadır. Kırgızistan’da 2005 ve 2010 yıllarında yaşanan siyasi devrimler, ülkenin ekonomisini ciddi ölçüde etkilemiş ve ülkede kriz yaşanmasına neden olmuştur. Zor dönemlerinde Kırgızistan’a Türkiye tarafından sağlanan yardımlar Kırgızistan kamuoyu tarafından olumlu karşılanmıştır. 2011’de dönemin Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Kırgızistan’a ziyareti sonrası ülkeye 71 milyon dolar mali yardım göndermesi ve daha önceden var olan 51 milyon dolar borcu silmesi bunun en iyi örnekleridir.
TİKA Koordinatörlüğü, Kırgızistan’da Eylül 1992’de Bişkek Program Koordinasyon Ofisi adı altında faaliyete başlamıştır. TİKA Kırgızistan’da faaliyete başladığı 1992'den 2018 yılına kadar alt yapı, eğitim, sağlık, kültürel işbirliği, iletişim, acil ve insani yardımlar gibi çeşitli alanlarda 761 projeyi hayata geçirmiştir. Söz konusu projeler, 117 sağlık, 166 eğitim, 180 diğer altyapı ve hizmetler, 124 ekonomik altyapı ve hizmetler, 80 kültürel iş birliği ve iletişim, 40 su ve su hijyeni, 40 üretim, 14 acil ve insani yardım projesi olarak kayda geçmiştir. Ayrıca, Kırgız Cumhuriyeti Kalkınma Ortakları Koordinasyon Konseyi bilgilerine göre, Türkiye, 2007, 2009, 2010 ve 2011 yıllarında Kırgızistan’a resmi kalkınma yardımı (official development assistance ODA) yapan ülkeler arasında ilk sırada ve 2008’de ise 2.sırada yer almıştır. Bu gösterilen dönem aralığı yine Kırgızistan’da gerçekleşen devrim ve gerginlikler zamanında Türkiye’nin yardım sağlaması kamu diplomasisinin bir parçası olarak gösterilebilir. Bunun dışında TİKA’nın Kırgızistan’daki son yıllardaki başlıca projelerinden biri, Türkiye’nin finansal desteği ile Bişkek’te inşaatı tamamlanan 11 bin m2’lik kapalı alana sahip ve uluslararası standartlara göre hazırlanan Kırgız-Türk Dostluk Devlet Hastanesi’dir. Hastanenin daha iyi şartlarda hizmet verebilmesi için gerekli tıbbi ekipman ve donanım da TİKA tarafından temin edilmiştir. Türkiye Diyanet Vakfı’nın girişimleriyle 2016 yılında Bişkek’te inşaatı tamamlanan Bişkek Merkez Camii de Türkiye kamu diplomasisinin önemli projelerinden biridir. Yaklaşık 35 dönüm arazi üzerinde kurulan camide aynı anda 20 bin kişi namaz kılabilmektedir.
Diğer bir önemli destek ile Türkiye, Kırgızistan’da Karataş su kanalını rehabilite ederek, Kırgız ve Özbek vatandaşların yaşadığı köylerdeki su baskını, su dağıtımı ve suyun tarımsal kullanımına dair sorunların önlenmesini amaçlamıştır.
Toplam 3,2 km’lik kanalın 652 metrelik kısmının yıpranması su taşkınlarına sebep oluyordu. Su baskınlarını önlemek için kanal kapakları genellikle kapatılıyor ve Mirmahmudov (Özbek) köyünün tarım arazisi susuz kalıyordu ve bu su sorunu Kırgızistan’ın Oş bölgesindeki etnik gruplar arasındaki gerilimin artmasına neden oluyordu. Bu su kanalının rehabilitasyonu sadece Kırgızistan’ın Oş bölgesi için değil, genel olarak Orta Asya’daki kardeş halkların barış ve uyum içinde yaşaması için de bir katkı sunmuştur. Bu projelerle Türkiye’nin Kırgızistan’daki algısının olumlu yönde pekişerek başarıya ulaştığını söylemek mümkündür.
Kamu diplomasisinin diğer bir alanı olan eğitim alanındaki önemli faaliyetlerin başında Türkiye ile Kırgızistan’ın ortak üniversitesi olan Manas Üniversitesi gelmektedir. Üniversite, 30 Eylül 1995 tarihinde İzmir’de imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan Cumhuriyeti hükümeti arasında Kırgızistan’ın başkenti Bişkek şehrinde Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi kurulmasına dair anlaşma” çerçevesinde kurulmuş olup, iki ülke yetkili makamları tarafından onaylanmasını müteakip 1997-1998 öğretim yılında eğitim-öğretim faaliyetlerine başlamıştır. Üniversiteye 3 ana kaynaktan öğrenci kabul edilmektedir. Kırgızistan, Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri ile Akraba Topluluklar başta olmak üzere diğer ülkelerden gelip eğitim alan öğrencilerin toplam sayısı 5684’tür. Üniversiteden bugüne kadar 6165 öğrenci mezun olmuştur. Üniversite dışında Kırgızistan’da Türkçe’nin öğretimi amacıyla bazı üniversitelerde Türk Dili Merkezleri bulunmaktadır.
Örneğin, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi ve Kırgız-Rus Slav Üniversitesi’nde Türk Dili ve Kültürü Merkezi faaliyet göstermektedir. Yine TİKA’nın desteği ile Bişkek Beşeri Bilimler Üniversitesi’nde bir dil merkezi açılmıştır.
Bunun dışında Türkiye Cumhuriyeti’nin Kırgızistan Büyükelçiliği yanında Türkiye Türkçesi Öğretim Merkezi (TTÖMER)
Türkçe öğretimiyle Kırgızistanlı öğrencilerin Türkiye’de eğitim almasına yardımda bulunmaktadır.
Türkiye’nin eğitim alanındaki yumuşak gücünün önemli enstrümanı olan YTB aracılığıyla da Kırgızistanlı öğrenciler Türkiye’nin yükseköğretim kurumlarında eğitim görmektedir.
Türkiye üniversitelerinde eğitim almakta olan Kırgızistan uyruklu öğrencilerin sayısı 2018-2019 yılında 1937 olmuştur.
Sonuç olarak, Türkiye Kırgızistan’ın bağımsızlığından bu yana çeşitli kamu diplomasisi araçlarıyla yardım ve desteklerini devam ettirmektedir. Bunların başında TİKA’nın Kırgızistan’daki faaliyetlerinin yeri büyüktür. Eğitim alanındaki işbirliğinin başarılı örneği olan Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi’nin de Kırgızistan’da nitelikli elemanların hazırlanması ve onların iki ülke arasındaki kültür ateşeleri olmasına katkısı önemlidir. Orta Asya’nın “demokrasi adası” olarak adlandırılan Kırgızistan’ın, Türkiye’nin kamu diplomasisi çalışmalarında önde gelen ülkelerden birisi olduğu söylenebilir. Yazar Dinara Taldybayeva, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik • • • • • • Bağlantısızlar Hareketi Dönem Başkanı Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in girişimiyle, korona virüs salgınıyla mücadele kapsamında kurulan hareketin temas grubunun zirvesi, video konferans yöntemiyle gerçekleştirildi. Toplantıda COVID-19’un yayılmasını önlemek ve bu salgının sosyal ve ekonomik sonuçları ile başa çıkmak için alınan önlemler üzerinde duruldu. Katılımcılar, hareketin Dünya Sağlık Örgütü’nün çalışmalarına tam desteğini teyit eden nihai bildirgeyi kabul etti (Azerbaycan Cumhurbaşkanı, 04.05.2020).
Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşid Meredov, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Genel Sekreteri Thomas Greminger’le video konferans aracılığıyla görüştü.
Taraflar, Türkmenistan’ın AGİT’le olan iletişim sürecinde uygulamada ortaya çıkan konuları görüşerek, korona virüs salgınının neden olduğu sosyoekonomik sorunlar ve insani meseleler hakkındaki çabaların koordine edilmesi ihtiyacını vurguladılar. Taraflar ayrıca, “Hazar Denizi Bölgesinde Yeşil Limanların Geliştirilmesini Destekleme” başlıklı AGİT projesinin uygulanması hususunda görüş alışverişinde bulundular (Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı, 06.05.2020). Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev ve Özbek mevkidaşı Şavkat Mirziyoyev, yaptıkları telefon görüşmesinde Sardoba barajının çökmesinin neden olduğu iki ülke sınır bölgelerindeki su baskınlarının neden olduğu hasarları hafifletmek için uygulanan tedbirleri ele aldılar. Liderler, sınır aşan nehir kaynaklarının ortak yönetimi ve kullanımına ilişkin mekanizmaların geliştirilmesi konusunda anlaşmaya vardılar. Bu bağlamda, iki ülkenin hükümetleri kalıcı üst düzey bir özel komitenin kurulması hususunu değerlendirmeye karar verdiler (Akorda, 08.05.2020). Kant hava üssünde düzenlenen törende Rusya Savunma Bakanlığı, ikili askeriteknik işbirliği kapsamında Kırgızistan Silahlı Kuvvetleri’ne 4.9 milyon som (66,533 dolar) tutarında radyasyon, kimyasal ve biyolojik madde koruma ekipmanını devretti. COVID-19 salgını nedeniyle Kırgızistan’ın belirli bölgelerinde ilan edilen acil durum müdahalesi için gaz maskeleri ve özel kıyafetler gibi kişisel koruyucu giysiler kullanılacaktır (Kabar, 04.05.2020).
Kırgızistan ve Tacikistan sınırında meydana gelen çatışmada üç Kırgız sınır muhafızı ve iki Tacik sivil yaralandı. Tacik tarafı, çatışmanın Tacikistan’a ait arazinin, bazı Kırgız vatandaşları tarafından işgal edilme teşebbüsü sonrasında gerçekleştiğini iddia etti. Kırgız tarafı ise söz konusu tartışmalı arazinin, Kırgızistan tarafından kullanılan belgelenmemiş bir alanda bulunduğu konusunda ısrar etmektedir. Kırgız ve Tacik köylülerin birbirleriyle çatışmaya başlamaları nedeniyle sınır muhafızları müdahale etmiştir (Deutsche Welle, 08.05.2020).
Gürcistan, ülkenin eski Cumhurbaşkanı Mihail Saakaşvili’nin Ukrayna Reformları İcra Komitesi başkanlığına atanmasının ardından Ukrayna’daki büyükelçisini istişare amaçlı geri çağırdı. Gürcistan Dışişleri Bakanı David Zalkaliani’ye göre, bu hareket iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin kırılması anlamına gelmemektedir, ancak Kiev’in bu kararı sorulara yol açmaktadır. Gürcistan, 2018’de gücünü kötüye kullandığı ve 2005 yılında muhalif milletvekilini darp ettiğine dair kanıtları örtbas ettiği gerekçesiyle Saakaşvili’yi mahkûm etmişti (Al Jazeera, 08.05.2020).
Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji • • • • • • Türk Konseyi’ne üye ve gözlemci ülkelerin ekonomi bakanları ve gümrük idareleri başkanları, mevcut ekonomik ve ticari ilişkilerin seviyesini korumak ve korona virüsün olumsuz etkilerini azaltmak için alınan tedbirleri tartışmak üzere video konferans toplantısı düzenlediler. Taraflar, Türk Konseyi Sekreterliği koordinasyonunda ortak bir eylem planı geliştirmeyi kabul ettiler. Bu eylem planında, gıda güvenliğini sağlamak ve temel malların ve insani yardımların gümrük işlemlerini hızlandırmak için alınan tedbirler yer almaktadır (Daily Sabah, 06.05.2020).
Azerbaycan’daki Hindistan Büyükelçiliği, Azerbaycan ile Hindistan arasında girişimlerin teşvik edilmesi ve geliştirilmesi üzerine video konferans düzenledi. İki ülkenin yetkilileri ve iş temsilcileri; turizm, tarım, ilaç, hizmet, danışmanlık ve bilişim teknolojileri alanlarında işbirliği beklentilerini görüştü. Azerbaycan Cumhuriyeti Ulusal Girişimciler Konfederasyonu, Hindistan ve Azerbaycan şirketleri arasındaki etkileşimi kolaylaştırmak için dijital platform oluşturmak ve aynı zamanda salgın sonrası dönemde işbirliği için yol haritası geliştirmeyi önerdi (Trend, 08.05.2020). Korona virüs salgını ve karantina uygulaması nedeniyle Rusya ekonomisinde gözlemlenen derin durgunluğa bağlı olarak, Merkez Bankası Haziran 2020’de temel faiz oranını 100 baz puan düşürmeyi değerlendirecektir. İndirim yapılması durumunda, temel faiz oranı %4.5 olacaktır. Merkez Bankası Başkanı Elvira Nabiullina, Rusya’nın gayri safi yurtiçi hasılası (GSYİH) bir önceki yıla göre ikinci çeyrekte %8 oranında daralabileceğini ve bankacılık sektöründeki sorunlu krediler nedeniyle bu sektörün 2020 karlarında azalma olacağını öngörmektedir (Reuters, 08.05.2020).
Türkiye’nin lider havalimanı işletmecisi TAV Havalimanları, Kazakistan’daki Almatı Uluslararası Havalimanı’nı 450 milyon dolar karşılığında satın alma anlaşmasını sonuçlandırdı. Asya ve Avrupa arasında ana transit merkezi olan Almatı Havalimanı, TAV’ın küresel ağındaki 15. havalimanı olacaktır. Anlaşma sonucunda, TAV ve yatırım ortağı VPE Capital, havalimanının %100 hissesini satın alacak ve TAV’ın payı %75’ten az olmayacaktır. 2019’da Almatı Havalimanı 6.4 milyon yolcuya hizmet vermiştir (Airport World, 08.05.2020).
Uluslararası Para Fonu’na (UPF) gönderdiği mali yardım talebi mektubunda Tacikistan Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, Rusya’dan gelen göçmen işçi gelirlerinin 2020’nin Mart ayında ve Nisan ayının ilk yarısında %50 oranında (80 milyon dolar) düştüğünü belirterek yardım talebinde bulunmuştur. Rahmon, işçi dövizlerindeki daralmanın birkaç ay devam edebileceğini ve bunun da olumsuz ekonomik ve sosyal sonuçlara yol açabileceğini ifade etmiştir. UPF, mektubun alınmasının ardından Hızlı Kredi İmkanı kapsamında Tacikistan’a 189.5 milyon dolar aktarılması kararını onaylamıştır (Asia-Plus, 08.05.2020). Rusya’nın Yamalo-Nenets Özerk Bölgesi, Beyaz Rusya ve Kazakistan pazarlarına balık ürünleri ihracatını artırmayı planlamaktadır. Bölgenin işlenmiş balık ihracat potansiyeli 240 ton veya yaklaşık 1 milyon adet konservedir. Bölge yetkilileri, Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) içinde balık ürünleri ihraç etmek için Salehard Tesisi’nin lisanslama işlemlerini tamamlamaktadır. Tesis, 60’tan fazla konserve balık ve 90 çeşit balık ürünü üretmektedir (TASS, 07.05.2020).
Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.
• • • • • • TÜRKSOY ve Türk Tarih Kurumu, Avrasya Türkologları Sözlüğü’nün Kazakistan ve Kırgızistan Türkologlarını içeren ikinci cildini yayınladı. Türkçe ve Rusça olarak hazırlanan 463 sayfalık eser; tarih, dilbilimi, edebiyat, arkeoloji ve sosyoloji alanında 340 tanınmış araştırmacı hakkında biyografik bilgi ile temel bilimsel çalışmaların bibliyografyasını sunmaktadır (Kabar, 05.05.2020). Özbekistan’ın Fergana ilindeki Riştan ilçesinde özel bir çömlek merkezinin temel atma töreni töreni gerçekleştirildi. Tarihi İpek Yolu güzergâhında bulunan ve geçmişten beri seramikleriyle ünlü olan Riştan, Orta Asya’da seramik üretiminin merkezi olmuştur. Bugün, Riştan’da 20’nin üzerinde kıdemli zanaatkâr ve yaklaşık 7,000 öğrenci yaşamakta ve çalışmaktadır. Atölye ve sergi galerilerinden oluşan merkez, Riştan zanaatkârlarının geleneklerini geliştirmeye ve onların tecrübelerini ülkenin diğer bölgelerine yaymaya yardımcı olacaktır (Podrobno.uz, 04.05.2020). Duşanbe Belediye Başkanı Rustam Emomali’nin girişimiyle Tacik Orien Farm şirketi, Hindistan’dan ilaç ve diğer tıbbi malzemeleri satın alarak, özel tarifeli bir uçakla Tacikistan’a teslim etti. Söz konusu kargo, Hindistan hükümeti tarafından sağlanan insani yardım kapsamında COVID19 hastalarının tedavisinde kullanılan ilaçları da içermektedir. Teslim edilen tüm malzemeler Duşanbe ve ülkenin diğer bölgelerindeki tıp kurumlarında kullanılacaktır (Avesta, 07.05.2020). Rus kamuoyu araştırma merkezi Levada Center tarafından yapılan son anket çalışması, Devlet Başkanı Vladimir Putin’in kamuoyundaki destek oranının, tarihin en düşük seviyesine gerilediğini ortaya koydu. Ankete katılanların %59’u Nisan 2020 itibariyle Rus liderin yönetimini desteklerken bu rakamın Mart 2020’de %63’e indiği ifade edilmektedir. Aynı araştırmada Putin’i desteklemeyenlerin oranı ise %33 olarak gerçekleşmiştir. Devlet Başkanı Putin’in daha önceki en düşük destek oranları % 61’le Kasım 2013 ve Haziran 2000’da kaydedilmişti. Devlet Başkanlığı sözcüsü Dmitri Peskov yaptığı açıklamada Kremlin’in, Levada Center anket sonuçlarına tam anlamıyla güvenme eğiliminde olmadığını belirtmiştir (Vedomosti, 06.05.2020).
Türkmenistan Kültür Bakanlığı, Dünya Turizm Örgütü temsilcileri ile internet üzerinden bir toplantı gerçekleştirdi. Toplantının ana konusu, turizm alanında uzmanlaşmış Türkmen kuruluşların uluslararası “Şifa Çözümleri Turizm Mücadelesi” yarışmasına katılımı olmuştur. Bu küresel kampanya, mevcut ekonomik koşullarda turizm sektörünü desteklemeye yönelik etkili çözümler bulmanın yanı sıra salgından sonra turizm sektörünü eski haline getirmek için yenilikçi yollar keşfetmeyi amaçlamaktadır (Turkmenistan Today, 07.05.2020).
Hayvanların geçici süreyle bakım ve barınması amacıyla ilk evcil hayvan oteli Türkmen şehri Anau’da açıldı. Evcil hayvan oteli, tatile veya iş seyahatine çıkan hayvan sahiplerinin yokluğunda onların evcil hayvanların bakacaktır. Veteriner kliniğinin yanında bulunan kompleks, kedi, köpek, kuş ve balıklar için farklı kısımlara ayrılmıştır (Türkmen Portalı, 08.05.2020).
