Özbekistan-AB İlişkileri: Geliştirilmiş Ortaklığa Giden Yol

ÖZBEKİSTAN-AB İLİŞKİLERİ: GELİŞTİRİLMİŞ ORTAKLIĞA GİDEN YOL Avrupa Birliği’nin (AB) 2019 Orta Asya Stratejisi uyarınca Avrupa Konseyi, Orta Asya ülkeleriyle yeni nesil ikili Geliştirilmiş Ortaklık ve İşbirliği Anlaşmaları (GOİA) hakkında görüşmeler başlatmıştır. AB’nin bölge ile etkileşiminin temel taşı olmayı hedefleyen GOİA, ikili ortaklığın ana aracı olarak planlanmaktadır. AB, demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü gibi temel değerler temelinde AB normlarını teşvik ederek Orta Asya ülkeleriyle olan ilişkileri, çeşitli alanlarda derinleştirmeyi amaçlamaktadır. GOİA’lar aracılığıyla AB’nin bölgede ekonomik çeşitliliği teşvik etmesinin yanı sıra karşılıklı pazarlara erişime ve mevzuatların yakınlaştırılmasına katkıda bulunacağına inanılmaktadır. Şu anda Kazakistan, Mart 2020’de yürürlüğe giren aktif bir GOİA’ya sahip ilk ve tek Orta Asya ülkesidir. Müzakerelerin Aralık 2017’de başlatıldığı ve Temmuz 2019’da sona erdiği Kırgızistan’la ise GOİA’nın imzalanması değerlendirme aşamasındadır. Tacikistan AB’den Kasım 2018’de GOİA ile ilgili görüşmelere başlamasını istemesine rağmen, müzakere süreci henüz başlamamıştır. Kasım 2018’de resmi olarak müzakereleri başlatan Özbekistan, süreci bu yıl sonuçlandırmayı hedeflemektedir. Bu gelişmeler, Temmuz 1999’dan bu yana yürürlükte olan Ortaklık ve İşbirliği Anlaşmalarının (OİA) yerini yeni bir anlaşma olan GOİA’ların aldığını göstermektedir.

AB ve Özbekistan arasındaki GOİA sürecini kolaylaştırmak için taraflar Şubat, Haziran, Eylül ve Aralık 2019 ile Mart 2020’de beş tur resmi müzakere gerçekleştirmiştir. Görüşmeler ticari, siyasi ve sektörel konular olmak üzere üç çalışma grubunda yapılmıştır. Her ne kadar devam eden salgın ortak toplantılar için planları değiştirmiş ve Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in Brüksel ziyaretini erteletmiş olsa da taraflar, elektronik ortamda kabul edilen anlaşma hükümlerini tartışmaya devam etmektedir. Bundan dolayı anlaşma üzerindeki çalışmaların aktif bir şekilde ilerletildiği görülmektedir.

GOİA, AB-Özbekistan ilişkilerine birçok açıdan fayda sağlayacaktır. Özellikle, AB’nin bölgesel bağlantıyı destekleme ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurallarına uygun bir ticaret ortamı yaratma stratejisi uyarınca, AB, Özbekistan’ın DTÖ’ye ve AB’nin Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi’ne (GSP+)

üyeliğini desteklemektedir. Özbekistan’ın DTÖ’ye katılımını hızlandırmak için sürece teknik yardım sağlamak amacıyla 5 milyon avro değerinde yeni bir proje başlatılmıştır. Özellikle, AB, devlet ve özel sektörler arasında DTÖ işlemleri, DTÖ’ye katılım şartlarının yerine getirilmesi, ticarete uyum, teknik engeller ve diğer sorunlar hakkında farkındalığı artırmayı amaçlamaktadır. GSP+ üyeliği, Özbek işletmelerine emtiaya bağlı olarak daha düşük oranlı veya gümrüksüz AB pazarına tercihli erişim sağlayacaktır. Özbekistan Yatırım ve Dış Ticaret Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre, GSP+, ülkenin AB’ye gümrüksüz yaklaşık 6,200 kalem mal ihraç etmesini sağlayacaktır. Şu anda, temel GSP sistemi altında Özbekistan 3,000 emtia ürününü gümrüksüz ve 3,200 emtia ürününü düşük oranlarda ihraç etmektedir. AB’nin Özbekistan’ın dördüncü büyük ticaret ortağı olduğu dikkate alındığında, ülkenin DTÖ’ye ve GSP+’ya katılımının, AB üyesi ülkelerle ticaret portföyünü geliştirerek Özbekistan’a fayda sağlayacağı söylenebilir. GSP+ aynı zamanda Özbekistan’ın AB ile olan ticaret dengesinin ayarlanmasına da yardımcı olacaktır. Zira 2019 itibariyle ülkenin AB’ye ihracatı sadece 412 milyon avro olmuştur. Bu rakam, AB’nin Özbekistan’a yaptığı ihracatı olan 2,823 milyon avrodan yedi kat daha azdır. Bu nedenle AB, ülkenin DTÖ ve GSP+’ya katılımını kolaylaştırarak, bölge içi ticareti ve Özbekistan’da yatırım faaliyetlerini geliştirmeyi ve aynı zamanda AB düzenlemeleriyle uyumu teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Bunun yanı sıra AB, tüm vatandaşların insan haklarını ve temel özgürlüklerini koruma, basın özgürlüğü sağlama, sansürü kaldırma, siyasi mahkûmları serbest bırakma, çocuk işçiliği ve zorla çalıştırmayı ortadan kaldırma gibi konularda Özbekistan’da atılan adımları teşvik etmektedir. Sözde AB normlarıyla ilgili bu ve diğer konular, AB-Özbekistan İşbirliği Konseyi toplantıları ve GOİA ile ilgili sektörel müzakereler sırasında tartışılmaktadır. AB, ayrıca, mevcut Özbek hükümeti tarafından yürütülen iddialı reformları, pazarın serbestleştirilmesini ve bölgesel işbirliği çabalarını da takdir etmektedir.

AB, genel olarak, Özbekistan’da devam eden yapısal, idari ve ekonomik reformlara önem vermektedir. Bu durum, Brüksel ve Taşkent arasındaki işbirliği düzeyinde görülmektedir. AB’nin 33.5 milyon avro değerinde 10 bölgesel projeye ek olarak, Özbekistan’da toplam 103 milyon avro bütçe ile 25 ekonomik ve sosyal kalkınma projesi gerçekleştirmesi dikkat çekicidir. Sadece 2019’da AB, üç projeye toplamda 20.2 milyon avro katkıda bulunmuştur. Bunların arasında kırsal alanlarda istihdam edilebilirliği artırmak adına çalışanların kapasite gelişimi için 10 milyon avro; Aral Denizi bölgesi için Çok Ortaklı İnsan Güvenliği Teminat Fonu için 5.2 milyon avro; ve Özbekistan’ın DTÖ’ye katılım sürecini kolaylaştırmak için 5 milyon avro yer almaktadır. Bütün bunların yanında Özbekistan, Erasmus+ projelerine, Orta Asya’da Sınır Yönetimi Programı’na ve Orta Asya Uyuşturucu Eylem Planı Programı’na katılmaktadır. Devam eden salgınla küresel mücadele kapsamında AB, Özbekistan’daki insani, sağlık, sosyal ve ekonomik alanda yaşanacak olumsuz etkileri azaltmak için 36 milyon avro tahsis etmiştir.

Son yıllarda Özbekistan, dış politikada hem bölgesel hem de küresel olarak aktif bir tutum sergilemektedir. AB’ye gelince, Kasım 2017’de Özbekistan, Semerkant’ta AB-Orta Asya dışişleri bakanları toplantısına ev sahipliği yapmıştır. Söz konusu toplantıda AB, o zamanki AB Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi ve Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı Federica Mogherini tarafından temsil edilmiştir. Mogherini, ayrıca, Mart 2018’de Taşkent’in ev sahipliğinde düzenlenen “Barış Süreci, Güvenlik İşbirliği ve Bölgesel Bağlantılar” başlıklı Afganistan konusunda konferansa katılmıştır.

Özbekistan’ın Afganistan’da barışı sağlama sürecindeki çabalarının çeşitli düzeylerde vurgulandığını ve paydaşların, Özbekistan’ın desteğinin bölgenin istikrarı ve güvenliğinin geliştirilmesine katkıda bulunduğunu kabul ettiklerini belirtmek gerekmektedir. 28 Ocak 2020’de Berlin’e yaptığı çalışma ziyareti sırasında Özbek Dışişleri Bakanı Abdulaziz Kamilov, Federica Mogherini’nin yerine geçen Josep Borrell ile bir araya gelmiştir. Brüksel ve Taşkent arasındaki üst düzey sıkı etkileşim, her iki tarafın da mevcut ilişkileri geliştirmeye ve yükseltilmiş ikili ortaklık düzeyini desteklemeye odaklandığını göstermektedir.

AB, Orta Asya devletleri ile GOİA’ları başlatarak, etkili yaklaşımın net bir şekilde formüle edilmediği AB’nin 2019 Orta Asya Stratejisi hakkındaki eleştirilerin çoğuna cevap vermektedir. GOİA’lar niyetleri uygulamaya dönüştürerek AB’nin bölge ile etkileşimini sağlayacaktır. Siyasi, sosyal, ekonomik ve güvenlik alanlarda işbirliği içeren anlaşma, ikili ortaklığı güçlendirecek ve ticari ilişkileri kolaylaştıracaktır. Özbekistan için GOİA, son birkaç yıldır kapsamlı reformlar uygulayan ülkenin yeni imajının konumlandırılmasına katkıda bulunacaktır.

Anlaşma, ayrıca, Özbekistan’ın yatırım potansiyelini ve ekonomik büyüme fırsatlarını artırmaya yardımcı olacaktır. Bu nedenle, GOİA’nın uygulanmasıyla, AB ve Özbekistan arasındaki mütekabiliyetin tüm işbirliği seviyelerinde derinleştirilmesi ve çeşitlendirilmesi beklenmektedir.

Yazar Albina Muratbekova, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) Parlamenterler Meclisi Konseyi video konferans yoluyla bir toplantı düzenledi. Toplantıda KGAÖ Genel Sekreteri Stanislav Zas, Örgütün sorumluluk alanlarında bilgi verdi. Zas tarafından yapılan açıklamaya göre KGAÖ bu sene içerisinde yedi ortak tatbikat düzenlemeyi planlamaktadır. Konsey, meclisin 20212025 yılları için KGAÖ üye ülkelerinin ulusal mevzuatını uyumlu hale getirme çalışmalarının taslak programını değerlendirdi (KGAÖ, 15.06.2020). Avrupa Birliği (AB) Konseyi, Kırım ve Sivastopol’un Rusya tarafından yasadışı ilhakına yönelik getirilen yaptırımların 23 Haziran 2021’e kadar uzatılmasına karar verdi. Kısıtlamalar arasında, altyapı ve finansal yatırımlar, turizm hizmetleri ve Kırım menşeli ürünlerin AB’ye ithalatı gibi yasaklar yer almaktadır. Ulaşım, telekomünikasyon ve enerji sektörlerinde Kırım’a belirli mal ve teknolojilerin ihracatı da AB yaptırımlarına tabidir (AB Konseyi, 18.06.2020).

Minsk’teki görüşmelerin ardından Beyaz Rusya ve Rusya Dışişleri Bakanları Vladimir Makey ve Sergey Lavrov vizelerin karşılıklı tanınması ile yabancı uyruklu ve vatansız kişilerin iki devlet topraklarına girişine yönelik diğer konuları da içeren anlaşmayı imzaladılar. Söz konusu anlaşma, Beyaz Rusya vizesi olan yabancı vatandaşların Rusya’ya girişi ile Rusya vizesi olanların Beyaz Rusya’ya giriş yapabilmesine olanak sağlamaktadır (BelTA, 19.06.2020).

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Achim Steiner ve 25 ülkenin Dışişleri Bakanları ile Bakanlık düzeyindeki Kuşak Yol Girişimi (KYG) kapsamında düzenlenen uluslararası işbirliği konulu üst düzey video konferansına katıldı. Katılımcılar, COVID-19’a karşı küresel mücadelede çok taraflılığın ve dayanışmanın önemini vurgulayarak, KYG’yi, salgına karşı mücadelede ekonomik toparlanmaya yönelik olumlu gelişmeler için önemli bir platform olarak gördüklerini bildirdiler (Çin Dışişleri Bakanlığı, 19.06.2020). AB ve Türkmenistan, Brüksel ve Aşkabat arasındaki yıllık İnsan Hakları Diyaloğunun on ikincisini video konferans yoluyla gerçekleştirdi. Taraflar, özellikle salgının insan haklarına yansımaları üzerine yoğunlaşan çok çeşitli konuları ele alarak, Türkmenistan’daki insan haklarının korunmasına yönelik yasal çerçeve hakkında görüş alışverişinde bulundular. Ayrıca AB, Türkmenistan’ın DSÖ’nün danışma ekibini ülkeye kabul etmesine yönelik kararını memnuniyetle karşıladı (AB Dış Eylem Servisi, 19.06.2020). Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov, Kant’taki Rus askeri hava üssü üzerindeki anlaşmayı değiştiren protokolü onaylayan yasayı imzaladı. Protokole göre hava üssünün resmi olarak kiralanan 866.2 hektar alanı, topografik çalışmalar neticesinde belirlenen Rus tarafının gerçekte kullandığı 924.52 hektara çıkarılmaktadır. Rusya kira ödemesindeki fark için Kırgızistan’a ödeme yapacaktır. Belge ayrıca, insansız hava araçlarının konuşlandırılmasını ve pistin yeniden inşa edilmesinin Rus tarafından karşılanmasını öngörmektedir (Kabar, 22.06.2020).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kazakistan Dijital Gelişme, İnovasyon ve Uzay Sanayi Bakanı Askar Cumagaliyev’e göre, son iki yılda ülkenin dijitalleşme çabaları ülkeye 800 milyar tenge (1.97 milyar dolar) gelir sağlamış ve aynı zamanda 120.000 kişiye istihdam imkanı oluşturmuştur. Öte yandan söz konusu süreç, 32.8 milyar tenge tutarında (80.7 milyon dolar) yatırım yapılmasına da imkan vermiştir. Bunun somut bir örneği olan edevlet internet sayfasının şu anda 10.9 milyon kullanıcısı bulunmakta olup, bu portal üzerinden 800’den fazla hizmet kaleminin %82’si otomatik olarak sunulmaktadır. Bunun bir sonucu olarak bekleme süresi üç kat daha azaltılmıştır (The Astana Times, 18.06.2020). Uluslararası Kalkınma Birliği, Tacikistan’daki kırsal bir elektrifikasyon projesi için 31.7 milyon dolar kaynak sağlayacağını bildirdi. Sonuç olarak, Dağlık Badahşan (Gorno Badakhshan) özerk bölgesindeki 61 köydeki 11.600’den fazla sakin ile Hatlon bölgesindeki köyden 31.400’den fazla kişi 2025’e kadar elektriğe erişim imkanı bulacaktır. Enerji hatları ve ilgili altyapıya ek olarak proje ayrıca, küçük hidroelektrik santrallerinin inşasını ve rüzgar jeneratörlerinin ve güneş panellerinin kurulumunu kapsamaktadır (Avesta, 16.06.2020).

Türkmen yetkilileri ve Dünya Bankası temsilcileri, Türkmenistan’ın mevcut durumda 180’den fazla ülkeyi kapsayan “İş Yapma” projesine Türkmenistan’ın olası katılımı hakkında çevrimiçi görüşmeler gerçekleştirmektedir. Türkmen tarafı, ülkede elverişli bir iş ortamı yaratma projesinin öneminin altını çizdi. Taraflar, Türkmenistan’da uygulanan ekonomik reformlar kapsamındaki işbirliğini genişletme beklentilerini de ele aldılar (Turkmenistan Today, 19.06.2020).

Kırgız Temir Zholu devlet kuruluşu tarafından yapılan açıklamaya göre, Kırgızistan, Çin, Özbekistan ve Rusya’nın Ulaştırma Bakanlıkları ile demiryolu idareleri Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu projesi konusunda görüşmelere devam etmektedir. Taraflar, demiryolunun rotası, ray genişliği ve yükleme istasyonunun yeri gibi teknik konular üzerine fikir alışverişinde bulunmaktadır (24.kg, 20.06.2020). Asya Kalkınma Bankası’nın (AKB) Orta Asya Bölgesel Ekonomik İşbirliği (OABEİ) programının ulusal koordinatörleri, çevrimiçi danışma toplantısı düzenledi. Etkinliğin ana hedefi COVID-19 salgınının OABEİ ülkeleri üzerindeki ekonomik etkisini görüşmek olarak belirlenmiştir. Katılımcılar, AKB tarafından alınan müdahale önlemlerine ek olarak, ticaret, ulaşım, enerji, turizm ve ekonomik koridor geliştirme alanlarındaki projelerin uygulanmasındaki ilerlemeyi de gözden geçirdi (OABEİ, 16.06.2020).

Üst düzey AB yetkilileri ile Doğu Ortaklığı’na üye ülkeler Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Gürcistan, Moldova ve Ukrayna’nın Başbakanları video konferans yoluyla bir toplantı gerçekleştirdi. Taraflar, COVID-19’a karşı verilen mücadeleyi, krizin sonuçlarını ve stratejik ortaklıkların geleceğini görüştüler. Bunlara ek olarak taraflar, Mart 2021’de Brüksel’de fiziksel katılımla gerçekleşecek olan ve beş politika önceliğinin onaylanacağı zirveye ilişkin hazırlıkları da ele aldılar (AB Konseyi, 18.06.2020).

Hazırlayanlar Dauren Aben, Kanat Makhanov.

      Dünya Bankası Yönetim Kurulu, “Kırgızistan Cumhuriyeti’nin Direncinin Artırılması Projesi”ne 55 milyon dolar ek finansman sağladı. Bu miktarın 27,5 milyon doları geri ödemesiz hibe olarak verilirken 27,5 milyon doları ise %0.75 faizli kredi olarak tahsis edilmiştir. Fonlar ülkenin yangın söndürme sisteminin modernize edilmesi ve okul altyapısının güvenliği ve işlevselliğinin artırılmasına amacıyla kullanılacaktır (Kabar, 15.06.2020). İtalya Çevre, Kara ve Deniz Bakanlığı’ndan yetkililer ile Orta Asya ve AB’den uzmanlar AB-Orta Asya Çevre ve İklim Değişikliği Çalışma Grubu Koordinasyon Komitesi’nin ilk toplantısına katıldı. Taraflar, Orta Asyalı yerel uzmanların kapasite geliştirme imkanlarının yanı sıra çevresel konulardaki çabaların geliştirilmesine yönelik daha fazla işbirliği ve koordinasyonun gerekliliği hususunu görüştüler (WECOOP, 15.06.2020). Rusya, Tacikistan’da devlet okullarında beslenme programını geliştirmeyi amaçlayan sürdürülebilir bir projenin üçüncü ve son aşamasına yardımcı olmak üzere BM Dünya Gıda Programına 11,2 milyon dolarlık katkı yaptığını açıkladı. Proje, okul kantinlerinin yenilenmesi, personelin eğitilmesi ve sağlıklı diyetlerin teşvik edilmesine odaklanmaktadır. Rusya, 2020-2021 yıllarında Tacik okul çocuklarının ihtiyaçlarını karşılamak için kullanılacak gıda ürünlerinin satın alınması için de ayrıca 10 milyon dolar sağlayacaktır (WFP, 16.06.2020).

Kazakistan Ekoloji, Jeoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Magzum Mirzagaliyev, Özbekistan Su Kaynakları Bakanı Şavkat Hamraev ile video konferans yoluyla bir görüşmesi yaptı. Taraflar, sınıraşan su yönetimi alanında işbirliği için bir taslak yol haritası üzerinde anlaştı. Görüşmede ayrıca, uluslararası ve Kazakistan’lı uzmanların katılımıyla Sardoba rezervuarının teknik denetiminin yapılması konusu ele alındı (Kazakistan Ekoloji, Jeoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, 16.06.2020). 1990’lardan bu yana Kazakistan’a yatırım yapan Türk şirketi Magdenli Yer Hizmetleri ve Taşıma, Atırav bölgesine insani yardımda bulundu. Türk yatırımcı 650 kg’lık tıbbi gözlük, lateks eldiven, maske ve tulumdan oluşan bir kargo gönderdi. Kazakistan’ın Türkiye Büyükelçisi Abzal Saparbekuly da yaptığı açıklamada Türk yatırımcıların, iki halk arasındaki kardeşliğin açık bir kanıtı olan COVID-19 ile mücadelede Kazakistan’a kapsamlı destek sağladığını ifade etti (Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, 15.06.2020).

Özbekistan, iki ay içinde geliştirilmek üzere “Özbekistan - ikinci evim” adlı yeni bir göç vizesini uygulamaya koymayı planlamaktadır. Devlet Turizmi Geliştirme Komitesi’nin açıklamasına göre söz konusu düzenlemenin temel amacı yüksek gelir, nitelikli akademik donanım ve benzeri niteliklere sahip insanları Özbekistan’a çekmektir. Bu kapsamda vize alacak olanların aileleri de söz konusu imkanlardan yararlanacaktır (Kun.uz, 20.06.2020).