Gıda Fiyatlarını Yükselten Nedenler: Orta Asya’dan Örnekler

GIDA FİYATLARINI YÜKSELTEN NEDENLER:

ORTA ASYA’DAN ÖRNEKLER Gıda fiyatları, ekonomik ve siyasi istikrarda önemli rol oynayan en kayda değer göstergelerden biridir. Gıda fiyatları, talep artışı (esas olarak Asya ülkelerinden), finansal piyasa spekülasyonları, ihracat kısıtlamaları, piyasalardaki hava değişimleri, üretimin yavaşlaması, para biriminin değer kaybetmesi, artan petrol fiyatları, biyoyakıt talebi ve stokların azalması gibi çeşitli faktörlere bağlıdır. Son zamanlarda yaşanan salgın, küresel gıda piyasası için en zorlu faktörlerden biri haline gelerek, gıda fiyatlarını önemli ölçüde etkilemiştir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Gıda Fiyat Endeksi’nin gösterdiği gibi söz konusu endekste 91,9 ile 120,9 arasında değişen son on yılın en yüksek seviyelerini gördük. Endeks puanları 2010’da 106,7’den 2011’de 131,9’a keskin bir şekilde yükseldikten sonra 2015’te kademeli olarak 93,1’e inmiştir. Devamında 2020’ye kadar 100’ü geçememiş ancak 2021’de tekrar 120,9 puana fırlamıştır. FAO’nun 2021 verilerine göre, Gıda Fiyat Endeksi, geçen yılın aynı dönemine göre Ağustos 2021’de 31,5 puan (%32,9) artışla ortalama 127,4 puana ulaşmıştır. İki ay üst üste düşüşün ardından endeksin Ağustos ayındaki toparlanmasına şeker, bitkisel yağlar ve tahıl alt endekslerindeki güçlü kazanımlar öncülük etmiştir.

Nisan 2020’den itibaren uluslararası gıda (üretici) fiyatları %47,2 artarak Mayıs 2021’de 2014’ten bu yana en yüksek (reel) seviyelerine ulaşmıştır. Ancak, Afrika domuz vebası ve ABD ile Çin arasındaki ticaret anlaşmazlıkları da dâhil olmak üzere birçok önemli faktör nedeniyle gıda fiyatları salgın öncesinde artmaya başlamıştır. Artan taşıma ve nakliye maliyetleri de fiyatların yükselmesine neden olmuştur. Örneğin, son 12 ayda denizyolu navlun oranları 2-3 kat artarken, bazı bölgelerdeki yüksek benzin fiyatları ve kamyon şoförü sıkıntısı, karayolu taşımacılığı hizmetlerinin maliyetini artırmıştır. Gemilerin ve konteynırların konumu arz ve talebe göre yavaş yavaş uyum sağlama sürecinden geçtiğinden, büyük pazarlar arasında tahıl taşıma maliyetinin, gıda ithalatına bağımlı ülkeleri riske atarak salgın öncesi seviyelerin iki katından fazla arttığını belirtmek önemlidir. Ayrıca, yerel tedarik zinciri kesintileri, kapanmalar ve karantina önlemleri, satıcılar, tüccarlar ve dükkân sahipleri dâhil olmak üzere kayıt dışı sektörü etkilemiştir. Tahminlere göre, 2020’nin ilk çeyreğinde 15 gelişmekte olan ülkede gıda fiyatları %10’dan fazla artmıştır. Aynı zamanda, iklim şokları nedeniyle, birçok ülke üretim ve mahsul veriminde önemli bir düşüş beklemektedir, bu da gıda fiyatlarını yukarı çeken arzın azalmasına neden olacaktır. Salgın, artan küresel yoksulluk ve eşitsizlik oranları, yükselen iklim ve biyolojik çeşitlilik krizleriyle birlikte ortaya çıkan açlık, gıda ve beslenme güvensizliğinin artmasına neden olmaktadır. Bu durum birçok gelişmekte olan ve düşük gelirli ülke için önemli riskler oluşturmaktadır. Veriler, dünya nüfusunun yaklaşık %10’una denk gelen 720 milyon ile 811 milyon arasında insanın aç kaldığını göstermektedir. Ayrıca, en az 2,4 milyar kişinin sağlıklı ve besleyici bir diyete erişimi bulunmamaktadır.

Orta Asya tarımı birkaç önemli özelliğe sahiptir. Bölge ülkeleri önemli ölçüde gıda ithalatına bağımlıdır. Bu durum daha yüksek makroekonomik risklerle de yakından ilişkilidir. Örneğin, ulusal para birimlerinin değer kaybetmesinin ardından ithal edilen tarım ve gıda ürünlerinin fiyatları yükselebilir. Orta Asya tarımının ikinci özelliği, küçük toprak sahiplerinin ve geçimlik tarımın yaygın oluşudur. Bu gerçek, tazminatlar da dâhil olmak üzere destek önlemlerinin dağıtımını ve tahsisini zorlaştırmaktadır. İklim dışındaki riskler en önemli tehditlerden biri olmaya devam ederken, bölgesel yönetimlerin desteği yetersiz kalmaktadır. İklim adaptasyonu ve yönetim stratejileri açısından yoksun olan Orta Asya, bölgesel tarımda devam eden iklimle ilgili değişiklikleri görmezden gelmektedir. Örneğin, 2021’de Kazakistan’ın neredeyse tüm bölgelerinde kuraklık yaşanmıştır. Bu iklim şoku, hem gıda hem de yem segmentlerinde başlıca mahsullerin veriminde düşüşe yol açmıştır. Hektar başına öngörülen 15 sentner (1 senter 100 kilogram) yerine, çiftciler 5-7 sentner toplamıştır. Girdi fiyatlarındaki artış da gıda fiyatlarındaki artışa neden olmuştur. Kazakistan’da akaryakıt, madeni yağlar, gübreler, bitki koruma ürünleri, yedek parçalar, tarım makineleri ve diğer gerekli malzemeler geçen yıla göre %20-30 oranında artmıştır. Kazak buğdayı ve ununun ana tüketicisi olan Orta Asya ülkelerindeki mevcut durum ve benzer kurak koşullar, tahıl ürünlerine olan talebin artmasına neden olmuştur. Temmuz 2021 sonunda, 3. sınıf buğday ithalatçılarının fiyatı ton başına 15-20 dolar artarak şu andaki 260-265 dolar seviyesine çıkmıştır. Benzer şekilde, buğdayın yurt içi fiyatı 93-95 bin tenge/tondan (219-223 dolar) 103-105 bin tenge/tona (242-247 dolar) yükselmiştir. Kümes hayvanları yetiştiricileri, kışı güvenli bir şekilde atlatmak ve hayvanlarını kaybetmemek için ürün fiyatlarında artış öngörmektedir. Örneğin, Kazakistan kümes hayvanı çiftçilerinin 600 bin tonun üzerinde yem ihtiyacı bulunmaktadır.

Kümes Hayvanları Yetiştiricileri Birliği, yem maliyetini azaltmak için bir yem fonu kurulması fikrini ortaya atarak, söz konusu teklifi hükümete sunmuştur. Mevcut yem fiyatları ile yapılan tahminlere göre kışa kadar tavuk yumurtası fiyatı en az %7 oranında artabilir. Sektörün iflas riskinin yüksek olduğu bir yerde bir kilogram kümes hayvanı etinin toptan maliyeti 1.000 tengeyi (2.35 dolar) aşacaktır. Mevcut koşullar nedeniyle dört kümes hayvanı çiftliğinin, faaliyetlerini askıya aldığını da belirtmek gerekir.

Bu zorlukları anlayan Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev Eylül 2021’deki son konuşmasında konuşmasının önemli bir bölümünü tarım ve gıda konularına ayırmıştır.

Başkan, ülkenin tarımını geliştirmek ve gıda pazarını istikrara kavuşturmak için özel önlemler önermiştir. Devlet Başkanı özellikle, toptan dağıtım merkezleri ağı oluşturmanın ve üreticiden tüketiciye zincir boyunca fiyatlar üzerinde birleşik kontrol oluşturmanın önemine değinmiştir. Başkan, yem bitkilerinin ekim alanını genişletmek ve ürün rotasyonuna uyulması üzerindeki kontrolü güçlendirmek ve veterinerlik alanını iyileştirmek gerektiğini açıklamıştır.

Ayrıca tarımsal sanayi kompleksinde kullanılan teknolojilerin yaklaşık %90’ının tamamen eski olduğunu ve modernizasyona ihtiyaç duyduğunu kaydetmiştir. Başkan, hükümete sübvansiyon mekanizmasını gözden geçirmesi ve istikrara kavuşturması talimatını vermiştir. Buna ilaveten Tokayev, sübvansiyonlar için 2 trilyon tengeden (4,71 milyar dolar) fazla bir fonun tahsis edildiğini belirtmiştir. Bu arada, tarımsal sanayi kompleksindeki ceza davalarının yarısından fazlasının sübvansiyonların kullanımındaki yolsuzluklarla ilgili olduğunu belirtmek gerekir.

Kazakistan’daki durum, ülke buğday ürünlerinin ana tedarikçisi olmaya devam ettiği için kalan Orta Asya ülkeleri için zorluklar ve riskler yaratmaktadır. Örneğin, Kazakistan’ın ticaret politikasındaki değişiklikler, özellikle ihracat vergileri veya kısıtlamaları, diğer Orta Asya ülkelerinde gıda kıtlığına ve daha yüksek enflasyona yol açabilir. Orta Asya ülkeleri kısıtlayıcı önlemleriyle karşılık verebilir. Örneğin Kırgızistan, canlı hayvan ihracatına kısıtlamalar getirmiştir. Bu verimsiz politikalar, fiyatlardaki artışı daha da hızlandırabilir. Orta Asya ülkelerinin ekonomilerinin, sosyal etkileri olan gerilemelerden birini yaşadığını belirtmek önemlidir. Son verilere göre, Kırgızistan'da 2020 yılında bir önceki yıla göre 5,2 puan artarak yaklaşık 1,7 milyon kişi (toplam nüfusun %25,3'ü) yoksulluk sınırının altında yaşamıştır. Yüksek gıda fiyatları mevcut durumu daha da kötüleştirebilir ve aynı zamanda sosyal istikrarsızlığa neden olabilir. Bu nedenle bölge ülkeleri, ticaret maliyetlerini düşürmeye odaklanan politikalarını koordine etmelidir. Tarım ve gıda ürünleri için ticaretin serbestleştirilmesini yeniden gözden geçirmeleri, ulaştırma ve transit hizmetlerinde iş birliklerini güçlendirmeleri gerekmektedir. Bu önlemler bölgedeki tarım ve gıda ticareti hacmini artırabilir, fiyatları dengeleyebilir ve gıda güvenliğini iyileştirebilir.

Yazar Azimzhan Khitakhunov, Avrasya Araştırma Enstitüsü, Kazakistan Politika, Dış İlişkiler ve Güvenlik       Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Comart Tokayev, İranlı mevkidaşı İbrahim Reisi ile görüştü. Tokayev, İbrahim Reisi’yi son cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kazandığı zaferden dolayı tebrik ederek, iki ülke arasındaki iş birliğinin mevcut durumunu takdir ettiğini ifade etti. Cumhurbaşkanları, bu yıl ikili ticaretin gelişimindeki olumlu eğilimlerden bahsederek bunu artırmak için çaba göstermeye hazır olduklarını bir kez daha teyit ettiler. Ayrıca ulaştırma, lojistik ve tarım sektörlerinde iş birliğini güçlendirme konusunda anlaştılar (Kazinform, 17.09.2021).

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev, Tacik mevkidaşı İmamali Rahman ile Duşanbe’de bir araya gelerek, ikili ve bölgesel iş birliği konularını ele aldı. Başkanlar özellikle Afganistan’daki mevcut duruma özel önem verdiklerini belirterek, ekonomik sektörlerdeki iş birliği projelerinin en üst düzeyde varılan anlaşmalara uygun olarak pratikte uygulanması için aktif temasların ve bilgi alışverişinin sürdürülmesinin önemini de vurguladı (UzReport, 16.09.2021).

Rusya Başbakan Yardımcısı Yuri Borisov, Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün üye ülkelerinin askeri sektördeki ar-ge faaliyetleri için ortak bir bütçeye sahip olacağını açıkladı. Borisov, örgütün basit sözlü koordinasyondan daha ciddi bir entegrasyona geçtiğini duyurdu. Tüm üye devletler, ulusal askeri-sanayi komplekslerinin ve yeni tanıtılan standartların geliştirilmesi alanındaki çözümlerin entegrasyonunu ve senkronizasyonunu ele almaya istekli olduklarını duyurdular (TASS, 19.09.2021).

Rusya ve Beyaz Rusya Silahlı Kuvvetleri, “Zapad-2021” ortak stratejik askeri tatbikatını tamamladı. Resmi kapanış töreni Rusya’nın Nijni Novgorod kentindeki Mulino eğitim sahasında yapıldı. Etkinliğe Ermenistan, Beyaz Rusya, Hindistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moğolistan ve Sri Lanka’nın askeri birimlerinin temsilcileri katıldı. Tatbikata katılanlar, ortak kuvvetler arasında iş birliği oluşturma, askeri eylemler planlama ve muhtemel bir saldırganlığı bastırma yeteneklerini gösterdi (Ria.ru, 15.09.2021).

Duşanbe, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Devlet Başkanları Konseyi’nin kuruluşunun 20. yıldönümüne denk gelen bir toplantıya ev sahipliği yaptı. Zirveye, ŞİÖ üye devletlerinin başkanlarının yanı sıra, ŞİÖ gözlemci ülkelerinin liderleri, Beyaz Rusya Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko, İran Devlet Başkanı İbrahim Reisi ve Moğolistan Devlet Başkanı Ukhnaagiin Khurelsukh çevrimiçi olarak katıldı. Toplantıya katılanlar, örgütün 20 yılı aşkın süredir yürüttüğü faaliyetlerin ana sonuçlarını, iş birliği konularını, koronavirüs salgınından kaynaklı krizin üstesinden gelmek için ortak çabaları ve Afganistan’daki son durumu görüştü (Lenta.ru, 17.09.2021).

Çin, Moğolistan, Pakistan ve Tayland, Çin silahlı kuvvetleri tarafından düzenlenen “Ortak Kader 2021” adlı uluslararası barışı koruma tatbikatını tamamladı. Ortak komuta altındaki 1.000’den fazla subay ve asker, şiddet eylemlerine ve terör saldırılarına yanıt verme görevlerini gerçekleştirdiler. Tatbikatlar, yedek kuvvetlerin barışı koruma görevlerini yerine getirmeye hazır olup olmadığını değerlendirmeye ve güçlendirmeye yardımcı olarak, katılımcı ülkeler arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesine katkıda bulunacaktır (Russian.news.cn, 15.09.2021).

Toplum ve Kültür Ekonomi, Finans ve Enerji       Kazakistan yılbaşından bu yana 68 milyon ton kömür üreterek, bunun 11 milyon tonundan fazlasını Rusya’ya, üç milyon tonun üzerinde bir miktarı Avrupa’ya ihraç etti. Kırgızistan, Özbekistan, Ukrayna ve Beyaz Rusya da Kazakistan’dan kömür ithal eden ülkeler arasındadır. Kömür rezervleri açısından ilk on ülke arasında yer alan Kazakistan, 2021 yılında toplam 19 milyon ton kömür ihraç etmeyi planlamaktadır. Aynı yıl içerisinde Kazakistan’daki enerji şirketleri 40 milyon ton kömür kullanmıştır (Qazaq TV, 14.09.2021). Özbekistan, enerji sektöründe yabancı yatırımları çekmeye devam etmektedir. Son zamanlarda, Suudi Arabistan ACWA Power şirketi, üretilen elektrik kWh başına 2.56 dolar sentlik bir tarife sunarak, Özbekistan’da başka bir uluslararası enerji ihalesini kazanmıştır. Şirket, Karakalpakistan’da 100 MW’lık bir rüzgar çiftliği inşa etmek için 140 milyon dolara kadar yatırım yapacaktır. Yeni santral yılda 400 milyon kWh çevre dostu elektrik üretecektir. Projenin 2023 yılında tamamlanması beklenmektedir (UzReport, 17.09.2021). Tacikistan ve Pakistan, Pakistan Başbakanı İmran Han’ın resmi ziyareti çerçevesinde Duşanbe’de iki ülke iş çevreleri forumu düzenledi. Foruma, Tacikistan Başbakan Yardımcısı Usmonali Usmonzoda, Pakistan Başbakanı ve 150’den fazla katılımcı katıldı. Forum kapsamında, ülkeler iş birliği konusunda çeşitli anlaşmalar imzaladılar. İki ülke iş çevreleri, “işletmeler arası” formatında ikili görüşmeler gerçekleştirerek önemli anlaşmalara da imza attılar (Asia-Plus, 17.09.2021). Özbekistan ve Türkmenistan, ÖzbekTürkmen Hükümetlerarası Ticaret, Ekonomik, Bilimsel, Teknik ve Kültürel-İnsani İşbirliği Komisyonu’nun 16. toplantısını Taşkent’te gerçekleştirdi. Toplantıya Özbekistan Başbakan Yardımcısı Sardor Umurzakov ve Türkmen mevkidaşı Esenmurat Orazgeldyev başkanlık etti. Ülkeler, 2022 için uçuşların aşamalı olarak yeniden başlatılmasını ve karşılıklı tarife tercihlerini sağlamayı kabul etmiştir. Ayrıca taraflar “Türkmenbaşı” limanını kullanma olasılıklarını görüştü. Toplantının ardından ülkeler bir dizi önemli ekonomik anlaşmaya vardı (KUN.UZ, 15.09.2021). İran İslam Cumhuriyeti yeni Petrol Bakanı Javad Owji, ülkenin gaz politikasına ilişkin açıklamasında İran’ın gaz ihracatını ve ticaretini artırmak için Türkmenistan ile de görüşmelerin sürdürüleceğini duyurdu.

Türkmenistan, Ocak 2017’de İranlı şirketin büyük bir miktarda borcunun birikmesi nedeniyle İran’a gaz tedarikini durdurmuştu. 2020 yılında Uluslararası Tahkim Mahkemesi, İran-Türkmen doğalgaz anlaşmazlığına ilişkin kararını Türkmenistan lehine açıklamıştı (Orient, 14.09.2021). Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Mersin ziyareti sırasında Akkuyu nükleer santralinin şantiyesini ziyaret etti. Cumhurbaşkanı, ülkenin Akkuyu nükleer santralinin ilk reaktörünün inşaatının Mayıs 2023’te tamamlanmasını beklediğini duyurdu. İnşaatta 3.000 Rus ve 10.000 Türk mühendis ve işçi görev yapmaktadır. Türkiye için ilk reaktörün tam olarak cumhuriyetin 100. yılını kutlayacağı 2023 yılında devreye alınması planlanmaktadır (TASS, 18.09.2021).

Hazırlayanlar Zhengizkhan Zhanaltay, Kanat Makhanov.       Yunus Emre Enstitüsü, Moldova’daki Gagavuz Türkleri’nin hikayesini anlatan bir belgesel yayınladı. Belgesel, 1934 yılında Moldova’nın özerk bölgesi Gagavuz Özerk Yeri Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün yardımıyla Türk dili eğitiminin nasıl başladığını anlatmaktadır. Gagavuz Özerk Yeri’nin başkenti Komrat’ta Yunus Emre Enstitüsü’nün desteğiyle Türk dili eğitimi devam etmektedir (Anadolu Ajansı, 14.09.2021).

UNESCO, Kolsay Gölleri Milli Parkı’nın Dünya Biyosfer Rezervleri Ağı’na dahil edilmesini Uluslararası İnsan ve Biyosfer Programı Koordinasyon Konseyi’nin 33.

oturumunda açıkladı. Kazakça’dan “vadideki göl” olarak tercüme edilen Kolsay Gölleri, Almatı’dan 300 kilometre uzaklıkta, Tanrı Dağları’nın kuzey yamacında yer almaktadır. Bundan böyle Kolsay Gölleri, uluslararası sözleşmenin özel koruması altında olacaktır (AstanaTimes, 17.09.2021).

Hive, 2020 Türk Dünyası Kültür Başkenti Hive Yılı’nın açılışı dolayısıyla kutlama konserine ev sahipliği yaptı. Şehir, 2019 yılında Kırgızistan’ın Oş kentinde düzenlenen Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) toplantısında Türk dünyasının kültür başkenti ilan edilmişti. Etkinliğe farklı ülke ve bölgelerden TÜRKSOY ve diğer uluslararası kuruluşların temsilcileri de dahil olmak üzere 500’den fazla katılımcı katıldı (AstanaTimes, 16.09.2021). Azerbaycan Kültür Bakanı Anar Kerimov ve UNESCO Sosyal ve Beşeri Bilimler Genel Müdür Yardımcısı Gabriela Ramos’un görüşmesinde, 2020 yılında Ermenistan’ın işgalinden kurtarılan Karabağ ve çevresindeki bölgelere teknik heyet gönderilmesi konusu ele alındı. Görüşmede, Ermeni işgali sırasında zarar gören veya yıkılan tarihi eserlerin restorasyonu da ele alındı. Taraflar ayrıca Azerbaycan’ın UNESCO ile sosyal bilimler ve beşeri bilimler alanındaki iş birliğine odaklandı. Bunlara ilaveten, yetkililer, cinsiyet eşitliği, gençlik alanında iş birliği ve UNESCO’nun düzenlediği Gençlik Forumu ile ortaklık konusunu ele aldı (Azerbnews, 17.09.2021).

Kazakistan’ın başkenti Nur-Sultan, “Türk Dili Konuşan Ülkelerin Kitle İletişim Araçları: Yeni Bir Gerçeklikte İş Birliğinin Geliştirilmesi” konulu yuvarlak masa toplantısına ev sahipliği yaptı. Etkinlik, Avrasya Medya Forumu çerçevesinde düzenlendi. Katılımcılar, etkileşim için ortak bir platform oluşturulması, projelerin geliştirilmesi, yeni medya alanında bilgi akışının sağlanması ve deneyim alışverişi gibi Türk devletleri arasındaki medya iş birliği konularını ele aldı. Türkiye, Özbekistan ve Azerbaycan’ın önde gelen medya kuruluşlarıyla içerik alışverişine özel önem verildi (Morningexpress.in, 15.09.2021).

Birleşmiş Milletler (BM) Dünya Gıda Programı, Afganistan’a yardım etmek için Özbekistan’ın Termez kentinde büyük bir lojistik merkez kurdu. Afganistan’da artan gıda yardımı ihtiyacı nedeniyle BM, Özbekistan, Pakistan ve Tacikistan’daki depolardaki temel mal stoklarını artırmaktadır. BM kurumları Afganistan’a insani yardım malzemelerini kısa bir süre içerisinde başarıyla teslim etmiştir (Podrobno.uz, 15.09.2021).