Орталық Азия жоғары білім кеңістігін құру: аймақтық халықаралықтандырудың перспективалары

ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЖОҒАРЫ БІЛІМ КЕҢІСТІГІН ҚҰРУ: АЙМАҚТЫҚ ХАЛЫҚАРАЛЫҚТАНДЫРУДЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ 2021 жылы 18 маусымда Қазақстан, Қырғызстан, Түркіменстан және Өзбекстан білім министрлері Орта Азия аймағында бірыңғай жоғары білім кеңістігі - Түркістан декларациясын құру туралы келісімге қол қойды. Орталық Азия өкілдері Орталық Азия жоғары білім кеңістігін (OАЖБК) құру, бірлескен білім беру бағдарламалары мен бірлескен ғылыми жобаларды дамыту, студенттер мен академиялық персоналдың аймақтық ұтқырлығын қолдау, білім беру құжаттары мен рәсімдерін тануды қамтамасыз ету, сондай-ақ осы саланың қатысушыларына арнайы гранттар беру арқылы жоғары білім саласындағы ынтымақтастықты дамытуды мақсат етуде. Декларация Болон үдерісінің қағидаларына негізделген және Орталық Азия университеттерінің альянсын құрумен қатар ынтымақтастықтың төрт негізгі бағытына ие;

Біліктілікті тану агенттіктерінің қауымдастығы; Орталық Азия білім сапасын қамтамасыз ету желісі және Студенттер альянсы.

Жоғары білім саласындағы аймақтық интеграцияны жандандырудың негіздері, сондай-ақ ағымдағы ынтымақтастықтың шеңбері мен перспективалары талқыланады. Сонымен қатар, зерттеуде посткеңестік жалпы құрылымдық мұра, ұқсас әлеуметтік-мәдени және білімдік негіздер, аймақтағы адамдардың көпшілігінің орыс тілін екінші тіл ретінде жақсы білуі, аймақ ішілік білім беру интеграциялық үдерістерін кеңейтуге мүмкіндік беретін әлеует ретінде айтылатын болады.

Орталық Азиядағы жоғары білім беру жүйесі білім беру үдерістерін еуропалық шеңберге сәйкес үйлестіруге тырысады. Барлық Орталық Азия мемлекеттері Болон үдерісіне әртүрлі дәрежеде интеграцияланған. 2010 жылы Болон декларациясын ең алғаш Қазақстан қабылдаған, сонымен қатар Еуропалық жоғары білім беру кеңістігінің толық мүшесі болды. Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан Болон қағидаттарына сәйкес білім беру жүйесін реформалап жатқан кезде, Түркіменстан ұтқырлық бағдарламалары аясында ынтымақтастық жасайды.

Болон үдерісі аясында Түркіменстаннан басқа аймақтың барлық елдері бакалавриат-магистратура-PhD дәрежесінің үш сатылы жүйесіне көшті. Болон үдерісі бірлескен дәреже жүйесінен басқа студенттерді ауыстыруға және алмасу бағдарламаларын ұсынуға мүмкіндік беретін ортақ рейтингтік жүйені - ECTS несиелік баллдарын (Еуропалық несиелік аударымдар және жинақтау жүйесі)

енгізуде. Орталық Азия университеттері Еуропалық одақтың (ЕО) ұтқырлық бағдарламаларына қатысу үшін бағалау жүйелерін ECTS несиелік ұпайларымен синхрондады. Болон үдерісі сонымен қатар жоғары білім берудің ішкі және сыртқы сапа кепілдігінің бірыңғай стандарттары мен нұсқауларын қамтитын Еуропалық жоғары білім беру аймағында (ESG) сапа кепілдігі үшін еуропалық стандарттар мен сапаны қамтамасыз ету жөніндегі нұсқаулықтарға сәйкестікті де қамтиды. Орталық Азияның жоғары оқу орындары (ЖОО) комитеттері еуропалық сапа кепілдігін енгізу бойынша жұмыстар жүргізуде және бағдарламаларын Еуропалық аккредиттеу органдарымен әр түрлі деңгейде аккредиттеуде.

Институционалдық және бағдарламалық аккредитация ұтқырлық мүмкіндіктерін кеңейтумен қатар, Еуропа университеттерінің танылуын қамтамасыз етеді. Жалпы, Болон қағидаттарын орындау білім беруді халықаралықтандырудың іргелі тетігі болса, ал аймақтық деңгейде бұл еуропалық процедураларға ұқсас аймақішілік халықаралықтандыруды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Орталық Азияның ЖОО комитеттері халықаралық нострификацияға және университеттердің халықаралық рейтингіне де белсенді түрде қатысып келеді. Ең кеңінен таралған халықаралық рейтингтердің ішінде дамушы Еуропа және Орталық Азия аймағының ең үздің университеттерін қамтитын QS EECA Университеттер рейтингі бар. Жалпы 27 университеттің өкілдігі орын алған 2021 жылдың рейтингінде Қазақстан, халықаралықтандырудың жемісті нәтижелерін көрсетіп, Әл-Фараби Қазақ ұлттық университеті 19-орында тұрақтады. Рейтинг тізімінде Өзбекстанның университеті елдің атынан өкілдік етсе, Қырғызстаннан университет, ал Тәжікстаннан 1 университет бар. 2022 QS World University Rankings рейтингінде Қазақстанда әлемнің ең үздік университеттерінің қатарында он төрт университет бар. Сол сияқты 2021 Times Higher Education World University Rankings рейтингінде Қазақстанның үш университеті бар. Орталық Азия университеттерінің он жылдан астам уақыттан бері халықаралық рейтингтерге қатысқанын ескере отырып, олардың әлемдік білім беру қауымдастығына интеграциялану және білім беру үдерістерін халықаралықтандыруға деген ұмтылыстарының зор екені байқалады. Аймақтық халықаралықтандыру үдерістері үшін рейтингтер сондай-ақ, аймақтық әріптестерінен халықаралық деңгейде танылуға қалай қол жеткізуге болатынын үйренуге және аймақ туралы хабардар болуға жақсы ынталандыру.

Жақын аймақта білім алуға деген қызығушылық, Орталық Азия аймағындағы студенттер арасында да көптеп кезігеді. Аймақта өздеріне серіктесі бар университеттер арасында бірнеше семестр білім алу мүмкіндігі де студенттер арасында кеңінен таралған. Мысал ретінде, Қазақстандағы университеттерде, ұтқырлық бағдарламасымен бір семестр білім алуға келген студент жастардың университетке кейіннен тағы бірнеше рет өтініш беруі көптеген жайдан хабардар етеді. Мұның басты себептерінің бірі ретінде студенттердің өздері білім алып жатқан университеттің орнына қонақ ретінде келіп оқыған университетінде білімін ары қарай жалғастыруды қалауынан деп топшылауға болады.

Алайда, аймақішілік ұтқырлық мүмкіндіктерін толығымен пайдалану үшін құзыретті өкілдер ұтқырлық тетіктерін әлі де оңтайландыруы керек, себебі бес мемлекет те еуропалық Эразмус+ ұтқырлық бағдарламаларына қосылғанымен, олардың барлығы өздерінің аймақтағы серіктестерінің ұтқырлық жүйесін мойындамайды.

Осыған байланысты, аймақтық серіктестер арасында алынған несиелер мен дипломдарды мойындауды қоса алғанда тану процедураларын оңтайландыру өте маңызды.

Сонымен қатар, Орталық Азия университеттері кеңестік білім беру мен ғылыми мұраны қамтитын ортақ тарихты бөліседі.

1970-жылдардың ортасында Қазақстан мен Өзбекстанның халық саны бойынша зерттеуші саны ең жоғары бес одақтас республиканың қатарында болуы аймақтық серіктестердің зерттеу әлеуетін жандандыру пайдалы болар еді. Әлі күнге дейін кеңестік құрылым мен әдістемелік негізін қолдануды жалғастырып келе жатқан Ғылым академиясына қарасты мекемелер, негізгі зерттеу мұраларын қайта жаңғырту үшін зор әлеуетке ие. Осы сынды ғылыми-зерттеу институттарының, әсіресе соңғы жылдарда сандық зерттеу көрсеткіштері мен халықаралық танылуға ұмтылуында көбінесе елеусіз қалатын іргелі ғылымдардың ғылыми интеграцияны тереңдетуі маңызды мәселелердің бірі. Қолданыстағы аймақтық серіктестік желілері және осыған ұқсас даму траекториялары Орталық Азия академиялық қауымдастығының жаңадан құрылған OАЖБК платформасында күш біріктіруіне мүмкіндік береді. Орталық Азия ЖОО комитеттерінің аймақтық білім беру интеграциясын кеңейтуге мүмкіндігі зор. Алайда, ғылыми зерттеулердің кең ауқымда өзара әрекеттестігі үшін адами капитал, озық үлгідегі зерттеу инфрақұрылымы және кең ұтқырлық мүмкіндіктерін дамытатын жеткілікті қаржылық қолдауға ие бірлескен ғылыми жобалар қажет.

Мысалы, Мари Склодовска-Кюри сияқты аймақтық серіктестіктер арасында ғылыми ынтымақтастықты дамытуға және одан жаңа мәліметтер үйренуге мүмкіндік беретін бірлескен зерттеу бағдарламасын құру өте маңызды.

Жазушы: Альбина Мұратбекова, Еуразия ғылыми-зерттеу институты, Қазақстан Саясат, сыртқы қатынастар және қауіпсіздік       Өзбекстанда президенттік сайлау науқанының үрдісі 2021 жылы шілдеде басталды. Негізгі үміткер ретінде қазіргі президент Шавкат Мирзиёевтен басқа партиялардың басшылары да өз кандидаттарын анықтады. Мысалы, Ұлттық ояну демократиялық партиясы, Адолат СДП, Халықтық демократиялық партия және Экологиялық партияның көшбасшылары күзгі сайлауға үміткер болатындығы күтілуде. Президенттік сайлау 2021 жылы 24 қазанда өтеді (Kun.uz, 23.07.2021). Қазақстан Президенті Қасым Жомарт Тоқаев ресейлік әріптесі Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті. Олардың келіссөздерінің басты тақырыбы Орталық Азиядағы тұрақтылық пен қауіпсіздікке әсер ететін Ауғанстандағы жағдай болды. Тараптар бүкіл аймақтың сәтті әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету үшін үйлестірілген күш-жігерді жүзеге асыруға келісті. Ресей Президенті Қасым Жомарт Тоқаевты қыркүйек айында Владивостокта өтетін Шығыс экономикалық форумының жұмысына қатысуға шақырды (Kazinform, 24.07.2021). Ауғанстандағы 15 елдің дипломатиялық миссиялары мен НАТО-ға мүше елдердің өкілдері бірлескен мәлімдеме жасап, Талибан қозғалысының жедел шабуылдарын тоқтатуға шақырды. Мәлімдемеде бүкіл ел бойынша Талибанның бақылауындағы аймақтардағы мақсатты өлтіру, инфрақұрылымды жою, адам құқығын бұзу және басқа заңсыз, адамгершілікке жат әрекеттер айыпталды. Елдер Талибанды бүкіл әлемге Ауғанстандағы бейбітшілікке пейілділігін көрсету үшін алдағы айт мерекесінде атысты тоқтатуға шақырды (Today.kg, 19.07.2021).

Молдова президенті Майя Санду, Грузия президенті Саломе Зурабичвили және Украина президенті Владимир Зеленский Батумиде бірлескен мәлімдемеге қол қойды. Құжатта Шығыс серіктестігі бағдарламасы аясында еуропалық интеграция жолындағы үш елдің мақсаттары көрсетілген. Құжатты рәсімдеу арқылы елдер демократиялық реформалар жүргізуге және осы мақсаттарды жүзеге асыруда бір-біріне қолдау көрсетуге өз міндеттемелерін растады. Отырысқа Еуропалық Кеңестің Төрағасы Чарльз Мишель де қатысты (Interfax, 20.07.2021).

Қазақстанның Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді Әзірбайжанға барып, Президент Ильхам Алиевпен, ПремьерМинистр Али Асадовпен және Сыртқы істер министрі Жейхун Байрамовпен кездесті. Келіссөздер барысында тараптар кең ауқымды ынтымақтастықты одан әрі нығайту қажеттілігі туралы уағдаласты. Екі жақты ынтымақтастық, аймақтық және халықаралық ынтымақтастық, оның ішінде екі елдің сыртқы істер министрлері, Каспий мәселелері және БҰҰ, Еуропадағы қауіпсіздік жөніндегі ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД), ынтымақтастық жөніндегі конференция Азиядағы сенім шаралары, Түркі кеңесі және басқа да көпжақты ұйымдар, сондай-ақ халықаралық күн тәртібі сияқты көптеген мәселелер бойынша үйлестірілген жұмыс істейді (Avesta-news.kz, 22.07.2021).

Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған қызметтегі соңғы күндерін өткізіп жатқан ирандық әріптесі Хасан Руханимен телефон арқылы сөйлесті. Көшбасшылар мұсылмандардың Құрбан айт мейрамын атап өтіп, екіжақты қатынастар мен аймақтағы оқиғаларды талқылады. Екі ел басшысы Түркия мен Иранның жоғары деңгейдегі ынтымақтастық пен Тегерандағы жаңа әкімшілікпен тығыз байланыстан нәтиже шығатынына сенім білдірді. Президент Руханидің ізбасары Ибрахим Рейси 2021 жылы 3 тамызда қызметіне кіріседі (Hurriyetdailynews.com, 22.07.2021).

Экономика, қаржы және энергия       Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Әзірбайжан сияқты көрші елдерге 35 дизель локомотив экспорттады. Сонымен қатар, Өзбекстан мен Моңғолия нарықтарына өз экспортын кеңейтуді жоспарлап отыр. Локомотив қондырғысы жолаушылар мен жүк тасымалдайтын тепловоздар мен қосалқы салаға арналған бөлшектер шығарады. Зауыттың жылдық қуаты шамамен 100 дизель локомотивті құрайды, сонымен қатар зауытта 600-ден астам жұмысшы жұмыс істейді (Qazaq TV, 23.07.2021).

Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев үкіметке елдің түрлі аймақтарындағы ескі сорғы станцияларын жаңарту үшін 146 миллион еуро көлемінде шетелден несие жинауды тапсырды. Мәліметтерге сүйенсек, республика бойынша 1687 сорғы станциясының 299-ы ескірген. толық модернизацияға кемінде 700 миллион еуро қажет, алайда бүкіл жүйені жаңарту үшін қаражат жеткіліксіз. Суды үнемдейтін технологияларды енгізу Өзбекстанның су тұтынуын 40%-ға төмендетеді, бұл 20000 гектар жерді қосымша пайдалануға мүмкіндік береді (UzReport, 21.07.2021). Ресейден ақша аударымдары құлдырауды жалғастыруда және Ресейдің Орталық банкінің мәлімдемесінде 2021 жылдың бірінші тоқсанында Ресейден ТМД елдеріне ақша аударымдарының көлемі орта есеппен 13%-ға төмендегені көрсетілген. Ақша аударымдарының оң динамикасын көрсеткен жалғыз ел - Өзбекстан. Атап айтқанда, Өзбекстанға ақша аударымдары 12,4%-ға өсті, есеп беру кезеңінде Өзбекстан азаматтары өз елдеріне Ресейден 680 млн. доллар жіберді. Молдова мен Тәжікстанға ақша аударымдары сәйкесінше 50,6%-ға және 37,3%-ға төмендеді (Kun.uz, 22.07.2021).

Еуразиялық экономикалық одақ пен Иран тұрақты еркін сауда аймағын құруды жоспарлауда. Жақында Одақ өкілдері Иранға барып, 2019 жылдың қазан айынан бастап қолданыстағы уақытша келісімді алмастыратын болашақ келісімнің егжей-тегжейін талқылады. Кездесуде тараптар алдағы келіссөздерге арналған техникалық сипаттамалардың жобасына шолу жасады. Атап айтқанда, тауарлық сұрыптауды кеңейту, салалық ынтымақтастықты қолдау және мемлекеттік сатып алу үдерістеріндегі өзекті мәселелері талқыланды (BelTA, 21.07.2021). Беларустың Қытайдағы Елшісі Юрий Сенко биыл Беларустың пен Қытай арасындағы екіжақты тауар айналымы артатындығын мәлімдеді. Сонымен қатар Сенко Қытай Беларустың екінші ірі экспорттық серіктесі болғанын хабарлады. 2021 жылдың алғашқы алты айында Беларустың Қытайға экспорты 450 миллион долларға жетті. Екі ел арасындағы сауданың жалпы көлемі 9,4% өсіп, 777 миллион долларға жетті. Сенко Беларус өнімдері Қытай нарығында танымал екендігін тілге тиек етті (BelTA, 20.07.2021).

Әзірбайжанның энергетика министрі Парвиз Шахбазов Түркия елшісі Жахит Бағжымен кездесті. Тараптар жаңартылатын және дәстүрлі энергетикалық салалардағы ынтымақтастық мүмкіндіктерін, соның ішінде Баку-Тбилиси-Жейхан және Оңтүстік газ дәлізі мен TANAP сияқты жаһандық энергетикалық жобаларды талқылады. 2021 жылдың бірінші жартысында Әзірбайжан мен Түркия арасындағы тауар айналымы 2,2 миллиард долларға жетсе, 2020 жылы 4,1 миллиард долларды құрады. Екі ел өзара сауда айналымын 2023 жылы 15 миллиард долларға дейін ұлғайтуды жоспарлап отыр (AzerNews, 24.07.2021).

Дайындағандар:

Женгізхан Жаналтай, Қанат Маханов Қоғам және мәдениет       Жапонияның Халықаралық ынтымақтастық агенттігі (JICA) мен Моңғолия Үкіметі Ұлан-Батордағы COVID-19 төтенше жағдай дағдарысына қарсы іс-қимыл бағдарламасына 883 миллион иен (8 миллион доллар) гранттық көмек беру туралы келісімге қол қойды. Бағдарлама Моңғолиядағы COVID-19-ға қарсы вакцина деңгейін арттыру үшін тиімді және қауіпсіз вакцинация жүйесін құруға бағытталған. Бағдарламаны іске асыру тұрақты даму мақсаттарының үштен бірін жүзеге асыруға ықпал етеді (Centralasia.media, 21.07.2021).

Тәжікстан Әзербайжаннан гуманитарлық көмек ретінде 40 мың доза AstraZeneca вакцинасын алды. Тәжікстандағы Әзербайжан елшілігінің және Тәжікстанның Денсаулық сақтау министрлігінің өкілдері Душанбе халықаралық әуежайында өткен вакцинаны тапсырып беру салтанатына қатысты. Тәжікстанға Әзербайжаннан вакцина тарту - екі мемлекет арасындағы өзара тиімді ынтымақтастықтың жалғасы, сондай-ақ бауырлас екі ел арасындағы тығыз қарым-қатынастың куәсі (Cis.minsk.by, 23.07.2021).

Тәжікстан Үкіметі Төтенше жағдайлар комитеті төрағасының орынбасары, полковник Эммали Иброхимзода Тәжікстанға баспана сұрап келген 100000 ауған азаматын қабылдай алатынын мәлімдеді. 1521 ауған босқыны 2021 жылдың шілдесінде Тәжікстаннан пана іздеді және оларға медициналық көмек, шатырлар, төсек жабдықтары, ас үй ыдыстары және күніне үш рет ыстық тамақ берілді. Сондай-ақ полковник Иброхимзода, қажет болған жағдайда, Тәжікстан Ауғанстаннан көбірек босқындар қабылдай алатынын хабарлады (ASIA-Plus, 23.07.2021). БҰҰ Балалар қорының Қырғызстандағы өкілі Кристин Кристин Жольмес Қырғызстанның балалар құқықтары жөніндегі омбудсмені Жыпариса Рысбековамен кездесті. Тараптар Қырғызстандағы балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудағы ынтымақтастық мәселелерін талқылады. Жыпариса Рысбекова мен Кристин Жольмес БҰҰ Балалар қоры әзірлеген 2023-2027 жылдарға арналған елдік бағдарламаның жобасын дайындауға келісті. Бағдарламаны іске асыру балалар кедейлігін төмендетеді, балаларды әлеуметтік қорғау жүйесі іске асады, балаларға қатысты зорлық-зомбылықты жояды және негізгі білім беру мен денсаулық сақтау қызметтері қол жетімді болатындығы күтілуде (Kabar, 23.07.2021). Әзірбайжанның Мәдениет министрі Анар Керимов Түркияға сапарлай барып, әріптесі Мехмет Нури Ерсой және Түрік ынтымақтастық және үйлестіру агенттігінің (ТИКА) төрағасы Серкан Кая бастаған делегациямен келіссөздер жүргізді. Тараптар екі бауырлас елдің мәдени ынтымақтастығының маңыздылығын атап өтті. Екі жақты мәдени ынтымақтастықты одан әрі кеңейтудің мүмкіндіктерін талқылай отырып, министрлер мәдени мұра саласында тәжірибе алмасу туралы келісімге келді (Azernews, 20.07.2021).

Қазақстанның Түркиядағы елшілігі мен Түрік велосипед спорты федерациясы Анкарада велошеру ұйымдастырды. Үміткөй аймағынан басталған жарыс Түркияның тұңғыш президенті Мұстафа Кемал Ататүрікке арнап соғылған Анытқабір кесенесіне дейін жалғасты. Жарыстың соңында спортшылар Ататүрікті еске алып, Анитқабірге барды. Шараға Қазақстанның Түркиядағы елшісі Абзал Сапарбекұлы, түрік спортшысы Ахмет Хүдайет Акюүрек және қазақстандық велошабандоз Дамир Кушеев бастаған 50 адам қатысты (Kazinform, 21.07.2021).