Kazakistan’da Yapay Zekâ ve Dijital Dönüşüm: Cumhurbaşkanı Tokayev’in Ulusa Seslenişi Üzerinden Bir Değerlendirme
8 Eylül 2025’te, Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev’in Meclis’te yaptığı “Yapay Zekâ Çağında Kazakistan: Dijital Dönüşüm Yoluyla Güncel Meydan Okumalar ve Çözümler” başlıklı ulusa sesleniş konuşması, ülkenin dijitalleşme hamlesini teknik bir modernizasyon başlığının ötesine taşıyarak ekonomi, eğitim ve bilim-araştırma eksenlerinde bütünleşik bir kalkınma vizyonuna bağladı. Konuşma, veri temelli yönetişimin kurumsallaştırılması, yapay zekânın (YZ) tüm sektörlere yatay entegrasyonu, dijital finans-hukuk mimarisinin hızlandırılması ve altyapı ve beşerî sermaye kapasitesinin eşzamanlı yükseltilmesi gibi birbiriyle kilitlenen sütunlar üzerine inşa edilen bir çerçeve sundu (Akorda, 2025).
Son birkaç yılda YZ alanında elde edilen ilerleme olağanüstü bir ivmeyle gerçekleşti. Kısa bir zaman dilimi içinde büyük dil modelleri (BDM) ve üretken YZ bilgiye erişimi yeniden kurgularken, tasarımdan biyomedikale, malzeme biliminden iklim modellemesine uzanan geniş bir yelpazede araştırma ve üretim süreçlerini hızlandırdı. Kurumsal düzeyde kullanım oranları yükseldi, model geliştirme döngüleri kısalırken aynı anda hesaplama maliyetleri ve veri yönetişimi gibi başlıklarda yeni düzenleyici ihtiyaçlar gündeme geldi. 2025 verileri, büyük modellerin üretiminde endüstrinin belirgin ağırlığına, sermaye-yetenek-hesaplama kapasitesinin birkaç merkezde yoğunlaşmasına ve açık ağırlıklı modeller ile kapalı ağırlıklı modeller arasındaki performans farkının hızla daraldığına işaret ediyor (Stanford HAI, 2025). Bu tablo, ülkelerin yalnızca teknolojiyi “kullanan” değil, aynı zamanda “üreten ve yöneten” olmaları gerektiğini; dolayısıyla politik iktisat, enerji, eğitim ve hukuk başlıklarının birlikte düşünülmesi gerektiğini gösteriyor.
Küresel rekabet düzleminde Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Çin, bulut-donanım-model yığınlarında ölçek ekonomileri ve Ar-Ge (araştırma ve geliştirme) yatırımlarıyla öne çıkarken; Avrupa Birliği (AB), risk temelli düzenleme mimarisiyle uluslararası normları etkileme kapasitesini artırıyor. Piyasa verileri, model sağlayıcısı ile altyapı sağlayıcısı arasındaki dikey bağların sıkılaştığını, bunun da donanım ve yazılım katmanlarında eş zamanlı stratejiler gerektirdiğini ortaya koyuyor (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü – OECD, 2025). Diğer tarafta, veri merkezlerinin artan güç talebi ve soğutma gereksinimleri, YZ’nin enerji sistemleriyle ilişkisini stratejik bir meseleye dönüştürüyor; 2030’a giderken hesaplama altyapısının sürdürülebilirliği, yalnızca maliyet değil, karbon ayak izi ve şebeke esnekliği üzerinden de değerlendirilmek zorunda (Uluslararası Enerji Ajansı – IEA, 2025). Kısacası YZ, hızlanan inovasyon ritmi ile artan altyapı ve yönetişim gereksinimlerinin birlikte ele alınmasını zorunlu kılan “kümülatif bir kamu politikası alanı” hâline gelmiş durumda.
Orta Asya’daki genel görünüm, bu geniş resmin bir izdüşümünü sunmakla birlikte, bölgenin ulaştırma-enerji düğümü, beşerî sermaye profili ve kamu dijitalleşmesindeki farklı hızlar ülkeler arası ayrışmayı belirginleştiriyor. Kazakistan burada güçlü bir başlangıç noktasına sahip: Birleşmiş Milletler E-Devlet Gelişim Endeksi (EGDI)’nde 2024’te 24’üncülük, dijital kamu hizmetlerinin olgun bir taban üzerinde yükseldiğini ve veri temelli yönetim için kurumsal kapasitenin görece yerleşik olduğunu gösteriyor (Qazinform, 2024). Ayrıca ülkenin coğrafî konumu, enerji altyapısı ve mali-idari yapısı, YZ’nin sanayi, madencilik-metalurji, tarım ve lojistik gibi stratejik dikeylerde somut çıktı üretmesi için elverişli bir ekosistem sunuyor.
2025 takviminde Kazakistan’ın YZ ekosisteminin üç katmanda belirginleştiği görülebilir. İlk katman beşerî sermaye: YZ’nin tüm üniversitelerde zorunlu ders statüsüne geçmesi, 93 üniversite ve 20 kurumda yeni programların açılması ve öğretmen eğitimlerini de içeren ortaöğretim uyarlamaları, genel YZ okuryazarlığını hızlandırıyor (Astana Times, 2025a). Bu geniş taban, QazCoders ve 01Edu tabanlı “Tomorrow School” gibi ücretsiz, akran-öğrenmesine dayalı programlarla sivil alana doğru yayılıyor (Astana Hub, 2025b). İkinci katman araştırma-yenilik: Nazarbayev Üniversitesi bünyesindeki Akıllı Sistemler ve Yapay Zekâ Enstitüsü (ISSAI)’nin KAZ-LLM (Large Language Model – Büyük Dil Modeli) girişimi ve KazMMLU (Kazakistan Çok Görevli Dil Anlama ölçütü) değerlendirme çerçevesi, Kazakça-Rusça ve bölgesel bilgi alanlarında yerelleştirilmiş modellerin geliştirilmesine imkân veriyor (ISSAI, 2024). Üçüncü katman ise altyapı: NVIDIA H200 kümeleri üzerinde çalışan yeni ulusal süperbilgisayar, araştırmacı ve girişimciler için öğrenme-çıkarım iş yüklerini yerel olarak yürütme kapasitesi kazandırıyor; bu da model egemenliği ve veri güvenliği açısından kritik bir sıçrama anlamına geliyor (Euronews Next, 2025).
Yukarıdaki üçlü tablo, Cumhurbaşkanı Tokayev’in konuşmasında çizilen politika mimarisiyle birleştiğinde daha anlaşılır hâle geliyor. Konuşmanın iç mantığı, “kurum-hukuk-finans” ekseninde bir merkezîleşme ve eşgüdüm iradesi barındırıyor. Öncelikle, Dijital Kalkınma, İnovasyon, Havacılık ve Uzay Sanayii Bakanlığı’nın yeniden kurgulanarak “Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma Bakanlığı”na dönüştürülmesi, YZ’nin kabine düzeyinde tek odak altında koordine edilmesi anlamına geliyor; böylece kamu alımlarından veri paylaşım protokollerine kadar yatay karar alanları hızla hizalanabiliyor (Tengrinews, 2025). İkinci olarak, “Dijital Kod” çalışmasının hızlandırılması, dağınık düzenlemeleri tek çatı altında toplayarak YZ, büyük veri ve platform ekonomisi için öngörülebilir bir yasal çerçeve hedefliyor; süreçlerin çok dilli ve açık bir danışma yöntemiyle yürütülmesi, uygulanabilirlik ve güncellenebilirlik açısından önem taşıyor (Qazinform, 2025d). Üçüncü olarak, dijital finans mimarisi katmanında kamu projelerinde dijital tengenin yaygınlaştırılması ve “Dijital Varlıklar Fonu” yönünde verilen talimat, şeffaf bütçe yönetimi ve yenilik finansmanında çeşitlendirici araçların birlikte kullanılacağını gösteriyor (Qazinform, 2025e). Bunlara ek olarak Alatau City’nin özel statüsü, akıllı kent ve regülasyon “kum havuzu” işleviyle dijital finans, veri ekonomisi ve güvenilir YZ uygulamalarının kontrollü ölçeklenmesi için bir test yatağı sunuyor (Qazinform, 2025g). Hükümetin, konuşma sonrası onayladığı Ulusal Eylem Planı ile bu başlıkların takvime bağlanmış olması, politika döngüsünü hız ve hesap verebilirlik ekseninde çalıştırmayı mümkün kılıyor (Government of Kazakhstan / PrimeMinister.kz, 2025).
Cumurbaşkanı Tokayev’in konuşması, ekonomik dönüşümün kaldıraçlarını da somutlaştırıyor. YZ’nin sektörler arası verimlilik artışları ve yeni ürün-hizmet hatları yaratma potansiyeli bakımından kamu en büyük “ilk müşteri” konumunda; sağlıkta klinik karar destek, ulaşımda güvenli-verimli akış yönetimi, enerji ve madenlerde kestirimci bakım, vergi-gümrükte sahtekârlıkla mücadele gibi alanlar hızlı kazanımlar için uygun. Bu nedenle insan kaynağı öncelikleri yalnızca üniversite düzeyiyle sınırlı kalmıyor; mikro-yeterlikler (kısa, işlevsel sertifikalar), hizmet içi eğitimler ve mesleki eğitim kanallarının esnek biçimde kurgulanması, küçük ve orta büyüklükte işletmeler (KOBİ) ve yerli tedarikçilerin YZ’yi benimsemesini kolaylaştırıyor. Nitekim ülke, yılda 10.000 YZ uzmanını cezbetme hedefini açıklayarak uluslararası yetenek rekabetine açık bir çağrı yaptı (Astana Times, 2025c). Burada ulusal süperbilgisayar ve ISSAI gibi kurumların, üniversite-sanayi-kamu arasında “ortak altyapı” görevi görmesi, Ar-Ge’den üretime uzanan zincirin sürtünmesini azaltıyor. Böylece, Tokayev’in konuşmasında sıkça vurgulanan üretkenlik ve şeffaflık amaçları, somut teknoloji-politika araçlarıyla ilişkilendiriliyor (Astana Times, 2025d).
Kazakistan’ın 2025 panoramasını bu bütünlük içerisinde okuduğumuzda üç stratejik yakınsama dikkat çekiyor. Birincisi, “altyapı-yetenek-dil” yakınsaması: yerel dil modelleri ile yüksek hesaplama kapasitesinin birlikte artması, kamu ve özelde Kazakça-Rusça çokdilli hizmet kalitesini yükseltecek ve dışa bağımlılığı azaltacaktır (ISSAI, 2024). İkincisi, “hukuk-finans-veri” yakınsaması: Dijital Kod ve YZ Kanunu ile dijital tenge ve Dijital Varlıklar Fonu’nun eş zamanlı ilerlemesi, hem veri ekonomisinin kurallarını koyacak hem de yenilik finansmanı için esnek araç seti yaratacaktır (Qazinform, 2025f). Üçüncüsü, “mekân-politika” yakınsaması: Alatau City’nin özel statüsüyle açılacak regülasyon kum havuzları, tıp teknolojileri, akıllı altyapı ve dijital finans gibi alanlarda politika öğrenmesini hızlandıracaktır (Qazinform, 2025g). Her üç yakınsama da, uluslararası eğilimlerle uyumlu bir doğrultuda Kazakistan’ı bölgesel bir odak noktası hâline getirme potansiyeli taşımaktadır.
Uygulama ekonomisinin doğası gereği, operasyonel ayrıntıların güçlü tasarlanması belirleyici olacaktır. Bu süreçlerde, hesaplama altyapısının sürdürülebilir işletimi enerji arzı, soğutma teknolojileri ve şebeke esnekliğiyle doğrudan bağlantılıdır. Ayrıca veriye dayalı hizmetlerde gizlilik, bütünlük ve erişim katmanlarının birlikte tasarlanması da bir zorunluluktur. 2025 raporları, YZ kaynaklı veri merkezi talebinin hızlandığını ve enerji sistemlerinde arz-fiyat baskılarının artabileceğini göstermektedir (IEA, 2025). Bu nedenle Kazakistan’ın ulusal süperbilgisayar ve veri merkezi yatırımlarını yenilenebilir enerji bağlantıları ve ısı geri kazanım çözümleriyle entegre bir şekilde planlaması, aynı zamanda karbon ayak izini azaltırken operasyon maliyetlerinde istikrar sağlayacaktır. Diğer yandan, kamu alımlarında açıklanabilirlik ve etki değerlendirmesi standartlarının erken aşamada yerelleştirilmesi, hem güven kazanımı hem de uluslararası uyum açısından önemlidir (OECD, 2025). Söz konusu yönetsel ve teknik nüanslar, Tokayev’in çizdiği stratejinin sahadaki sonuçlarını tayin edecek ölçüde kritiktir.
Kısa vadede, kamu-özel Ar-Ge projeleri için “hızlı pilot-satın alma” mekanizmaları tasarlamak, yerli YZ çözümlerinin referans müşteriyle ticarileşmesini kolaylaştıracaktır. Sağlıkta klinik karar desteği, ulaştırmada akıllı sinyalizasyon, enerji ve madenlerde kestirimci bakım gibi alanlar, kazanımı ölçülebilir ve ölçeklenebilir ilk dalga uygulamalar olarak öne çıkarılabilir (Astana Times, 2025e). Orta vadede, sektör bazlı “veri alanları” oluşturulması; tarım, enerji, sağlık ve ulaştırma için birlikte işlerlik, anonimleştirme ve erişim protokolleri düzenli olarak güncellenmesi gerekmektedir. Aynı zamanda bu alanlar, Alatau City’de gözetimli kum havuzlarıyla test edilmelidir (Qazinform, 2025g). Beşerî sermaye için üniversite programlarına ek olarak mikro-yeterlik yığınları ve öğretmenlere sürekli hizmet içi YZ eğitimi standardize edilmesi de önem arz etmektedir (Astana Times, 2025a). Altyapı tarafında, ulusal süperbilgisayara akademi-KOBİ kotası ayrılmalı ve enerji-soğutma yatırımları yenilenebilir sözleşmeleriyle güvence altına alınmalıdır (Euronews Next, 2025). Finans-hukuk katmanında, Dijital Kod’un YZ Kanunu ile uyumu ve dijital tengenin bütçe süreçlerinde izlenebilirlik için yaygınlaştırılması, Dijital Varlıklar Fonu’nun ise yenilik finansmanında aşamalı ürün-risk matrisleriyle çalışmasının da temin edilmesi önemlidir (Qazinform, 2025e). Uluslararası düzlemde, AB’nin risk temelli çerçevesiyle teknik standartların uyumlaştırılması ve bölgesel işbirliği ağları (ortak veri setleri, sınır-model testleri) aracılığıyla “Orta Asya YZ pazarı”nın ilkeleri belirlenmelidir (OECD, 2025). Kuşkusuz, bu doğrultuda elde edilecek kazanımlar, Kazakistan’ı 2026-2030 döneminde YZ tabanlı verimlilik artışlarını kalıcı büyüme ve toplumsal faydaya dönüştüren bir bölgesel çekim merkezine taşıyacaktır (Akorda, 2025).
References:
Akorda (2025). President Kassym-Jomart Tokayev’s State of the Nation Address: “Kazakhstan in the Era of Artificial Intelligence: Current Challenges and Solutions through Digital Transformation.” Retrieved from: https://www.akorda.kz/en/president-kassym-jomart-tokayevs-state-of-the-nation-address-to-the-people-of-kazakhstan-kazakhstan-in-the-era-of-artificial-intelligence-current-challenges-and-solutions-through-digital-transformation-1083029. Accessed: 25.09.2025.
Astana Hub (2025b). Kazakhstan Launches QazCoders – a National AI-Powered Learning Program. Retrieved from: https://astanahub.com/en/article/v-kazakhstane-zapushchena-programma-qazcoders-na-osnove-ai. Accessed: 25.09.2025.
Astana Times (2025a). Artificial Intelligence Becomes Mandatory Discipline in All Kazakh Universities. Retrieved from: https://astanatimes.com/2025/08/artificial-intelligence-becomes-mandatory-discipline-in-all-kazakh-universities/. Accessed: 25.09.2025.
Astana Times (2025c). Kazakhstan Seeks to Attract 10,000 AI Specialists Annually. Retrieved from: https://astanatimes.com/2025/04/kazakhstan-seeks-to-attract-10000-ai-specialists-annually/. Accessed: 25.09.2025.
Astana Times (2025d). Kazakhstan Restructures Digital Ministry. Retrieved from: https://astanatimes.com/2025/09/kazakhstan-restructures-digital-ministry/. Accessed: 25.09.2025.
Astana Times (2025e). Kazakhstan Accelerates Digital Transformation with AI, Blockchain and Global Tech Ambitions. Retrieved from: https://astanatimes.com/2025/09/kazakhstan-accelerates-digital-transformation-with-ai-blockchain-and-global-tech-ambitions/. Accessed: 25.09.2025.
Euronews Next (2025). The Most Powerful Supercomputer in Central Asia Launches in Kazakhstan. Retrieved from: https://www.euronews.com/next/2025/07/20/the-most-powerful-supercomputer-in-central-asia-launches-in-kazakhstanin-bid-for-ai-boost. Accessed: 25.09.2025.
Government of Kazakhstan / PrimeMinister.kz (2025). The Government Approved the National Action Plan to Implement the President’s Address. Retrieved from: https://primeminister.kz/en/address. Accessed: 25.09.2025.
IEA (2025). AI is set to drive surging electricity demand from data centres while offering the potential to transform how the energy sector works. Retrieved from: https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works. Accessed: 25.09.2025.
ISSAI (2024). ISSAI KAZ-LLM model was presented to the President of Kazakhstan. Retrieved from: https://issai.nu.edu.kz/2024/12/12/issai-kaz-llm-model-was-presented-to-the-president-of-kazakhstan/. Accessed: 25.09.2025.
OECD (2025). Developments in Artificial Intelligence Markets: New Indicators Based on Model Characteristics, Prices and Providers. Retrieved from: https://www.oecd.org/en/publications/developments-in-artificial-intelligence-markets-new-indicators-based-on-model-characteristics-prices-and-providers_9302bf46-en.html. Accessed: 25.09.2025.
Qazinform (2024). Kazakhstan ranked 24th in the UN global e-government ranking. Retrieved from: https://qazinform.com/news/kazakhstan-ranked-24th-in-the-un-global-e-government-ranking-2ee978. Accessed: 25.09.2025.
Qazinform (2025d). AI, Digital Code, and Alatau City: ministry outlines plans. Retrieved from: https://qazinform.com/news/ai-digital-code-and-alatau-city-ministry-outlines-tech-plans-bb0aa2. Accessed: 25.09.2025.
Qazinform (2025e). Government agencies to step up digital tenge use. Retrieved from: https://qazinform.com/news/government-agencies-to-step-up-digital-tenge-use-256ec1. Accessed: 25.09.2025.
Qazinform (2025f). President Tokayev tasks to establish Digital Assets Fund. Retrieved from: https://qazinform.com/news/president-tokayev-tasks-to-establish-digital-assets-fund-99ca54. Accessed: 25.09.2025.
Qazinform (2025g). Alatau City to receive special status. Retrieved from: https://qazinform.com/news/alatau-city-to-receive-special-status-c2eeb8. Accessed: 25.09.2025.
Stanford HAI (2025). The 2025 AI Index Report. Retrieved from: https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report. Accessed: 25.09.2025.
Tengrinews (2025). New ministry established in Kazakhstan: Tokayev signs decree. Retrieved from: https://en.tengrinews.kz/kazakhstan_news/new-ministry-established-in-kazakhstan-tokayev-signs-decree-269488/. Accessed: 25.09.2025.
Not: Bu blogda ifade edilen görüşler yazarın kendi görüşleri olup Enstitü’nün yayın politikasını yansıtmamaktadır.
