f𝕏▶in◎
Ana Sayfa›Yayınlar›Türk Devletlerinde Okul Öncesi Eğitim: Genel Durum ve Beklentiler
article

Türk Devletlerinde Okul Öncesi Eğitim: Genel Durum ve Beklentiler

Yazarlar: Shakhida Tashbayeva, Шахида Ташбаева
6 Şubat 2026
Türk Devletlerinde Okul Öncesi Eğitim: Genel Durum ve Beklentiler

Okul öncesi eğitim, çocuğun doğumdan ilköğretime kadar olan dönemde bilişsel, sosyal, duygusal ve fiziksel gelişimini destekleyen bütüncül bir süreçtir. Avrupa Birliği ve UNICEF, bu dönemi bireyin yaşam boyu öğrenme kapasitesi ve toplumsal uyumu açısından kritik bir evre olarak değerlendirmekte; erken çocukluk eğitimi ve bakımını (EÇEB/ECEC) yalnızca okula hazırlık değil, aynı zamanda toplumsal eşitliği güçlendiren ve insan sermayesini sürdürülebilir biçimde geliştiren stratejik bir politika alanı olarak tanımlamaktadır (Avrupa Komisyonu, 2023; UNICEF, 2024).

Gelişmiş ülkelerde okul öncesi eğitimin odağı, çocukların bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimini bütüncül biçimde desteklemektir. Finlandiya, İsveç ve Danimarka gibi ülkelerde öne çıkan oyun temelli yaklaşımlar, akademik baskıdan ziyade merak, özgüven ve keşfetme isteğini güçlendirerek öğrenmenin doğal bir süreç olarak içselleştirilmesine katkı sunmaktadır (Avrupa Komisyonu, 2019). Araştırmalar, nitelikli erken çocukluk eğitiminin uzun vadede akademik başarı, sosyal uyum ve eğitimde kalma üzerinde anlamlı etkiler ürettiğini; özellikle dezavantajlı gruplarda fırsat eşitsizliklerini azaltmada etkili olduğunu göstermektedir (OECD, 2025). Avrupa Birliği’nin 2030’a kadar 3 yaş ile zorunlu eğitim arasındaki çocuklarda en az %96 erişim hedefi de bu stratejik yaklaşımın kurumsal yansımasıdır. Bu hedef doğrultusunda kalite, kapsayıcılık ve sürdürülebilir finansman önceliklendirilmekte, okul öncesi eğitim toplumsal bir yatırım olarak ele alınmaktadır (Avrupa Komisyonu, 2023).

Bu çerçevede Orta Asya Türk Devletleri açısından bakıldığında, erken çocukluk eğitiminin tarihsel gelişimi büyük ölçüde Sovyetler Birliği’nden devralınan kurumsal miras üzerine inşa edilmiştir. Bu miras, merkezi planlamaya dayalı, ideolojik yönü güçlü ve özellikle kadınların iş gücüne katılımını desteklemeyi amaçlayan bir pedagojik anlayışı yansıtmaktaydı. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ise her bir ülke, kendi tarihsel, kültürel ve sosyoekonomik koşulları doğrultusunda erken çocukluk eğitimini yeniden yapılandırma sürecine girmiştir. Bu dönüşüm, ülkeler arasında farklı hız ve yönelimlerde ilerlese de, erken çocukluk eğitiminin insan sermayesinin geliştirilmesinde stratejik bir rol üstlendiği yönünde ortak bir anlayışın oluşmasına katkı sağladı.

Günümüzde Orta Asya Türk devletlerinde erken çocukluk eğitimi, yalnızca pedagojik bir alan olarak değil; sosyal bütünleşme, toplumsal dayanıklılık ve sürdürülebilir kalkınmanın temel unsurlarından biri olarak ele alınmaktadır. Bu yönüyle bölge ülkeleri, küresel eğilimlerle uyumlu biçimde erken çocukluk eğitimini yeniden yapılandırmakta; erişim, kalite ve kapsayıcılığı önceleyen politikalar geliştirmektedir. Böylece erken çocukluk eğitimi hem bireysel gelişimi destekleyen hem de uzun vadede toplumsal refahı güçlendiren stratejik bir kamu politikası alanı haline gelmektedir.

 Bu bağlamda Azerbaycan’da okul öncesi eğitim politikaları, son yıllarda erişimin artırılması, hizmet çeşitliliğinin genişletilmesi ve özellikle dezavantajlı grupların kapsanması hedefleri etrafında şekillenmektedir. 2026 yılına kadar okul öncesi eğitime katılım oranının %50’ye çıkarılması hedeflenmiş; bu doğrultuda aile temelli modeller, mobil hizmetler ve kamu-özel ortaklıklarını içeren yeni uygulamalar hayata geçirilmiştir. Erken çocukluk eğitiminin finansmanına yönelik de kapsamlı bir yol haritası oluşturularak, 2024–2027 döneminde bütçede %25’lik artışla yaklaşık 77 milyon ABD doları ek kaynak ayrılmıştır (UNICEF, 2025). Belirtilen söz konusu düzenleme ve yatırımlarla 80 bin çocuğun daha eğitim sistemine dahil edilmesi amaçlanmaktadır.

Kazakistan’da ise erken çocukluk eğitimi, çok sektörlü ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınmakta, tüm çocukların nitelikli erken çocukluk eğitimine erişimi temel bir politika önceliği olarak benimsenmektedir (UNESCO, 2015). 2019 yılında okul öncesi eğitime katılım oranı %90’a ulaşmış olsa da, COVID-19 salgınıyla birlikte bu oran 2020’de %78’e gerilemiştir (UNESCO Institute for Statistics, 2020). Güncel veriler, 3-5 yaş grubundaki çocukların % 68.7’sinin erken öğrenme programlarına erişebildiğini ortaya koymaktadır. Bu oran, erken çocukluk eğitiminin yaygınlaştırılması yönünde önemli bir ilerlemeye işaret etmektedir. Bununla birlikte, özellikle engelli çocukların sisteme katılımının artırılmasına yönelik politikalar, kapsayıcılığın güçlendirilmesi açısından yeni fırsat alanları sunmaktadır (UNICEF, 2022). Bu tablo karşısında Kazakistan, 2023–2025 döneminde 171 bin yeni kontenjan açmış ve “Sätti Bastau” (Başarılı Başlangıç) programı aracılığıyla sağlık, eğitim ve sosyal koruma politikalarını bütünleştiren bir yaklaşım benimsemiştir (UNICEF, 2025).

Kazakistan’la hemen hemen benzer tarihsel tecrübeyi paylaşan Kırgızistan’da erken çocukluk eğitimi, belirlenen politikalar çerçevesinde hem ulusal reformlar hem de uluslararası iş birlikleri yoluyla güçlendirilmektedir. 2019 yılında 3–5 yaş grubundaki çocukların yalnızca %25.4’ü okul öncesi eğitime erişebilirken, bu oran 2023 itibarıyla %39’a yükselmiştir (UNICEF, 2025). Bununla birlikte kırsal bölgelerde erişim halen sınırlı kalmaktadır. Dünya Bankası’nın 2025 yılında sağladığı ek finansmanla birlikte tam gün okul öncesi eğitim, esnek bakım modelleri ve kadınların istihdama katılımını destekleyen uygulamalar yaygınlaştırılmaktadır (World Bank, 2025). Ayrıca “jailoo anaokulları” gibi yerel koşullara uyarlanmış yenilikçi modeller ve kütüphanelerin erken çocukluk merkezlerine dönüştürülmesi, kapsayıcı ve düşük maliyetli çözümler sunmaktadır (UNESCO, 2024).

Orta Asya Türk devletlerinde en fazla nüfusa sahip olan Özbekistan’da ise erken çocukluk eğitimi, 2017 sonrasında başlatılan reformlarla hem yapısal hem de pedagojik açıdan kapsamlı bir dönüşüm yaşamaktadır. Bütçeden ayrılan payın artırılmasının bir yansıması olarak okul öncesi eğitime katılım oranı %27’den %75’e yükselmiş; yaklaşık 2.44 milyon çocuk eğitim sistemine dahil edilmiştir (World Bank, 2025). Yarım gün anaokulları, ev temelli eğitim modelleri ve “Aqlvoy” mobil anaokulu gibi uygulamalar özellikle kırsal ve dezavantajlı grupların erişimini artırmıştır (Daryo, 2024). Bunların yanında 2019 yılında kabul edilen ve 2030 perspektifiyle hazırlanan ulusal strateji doğrultusunda öğretmen eğitimleri geliştirilmekte, oyun temelli öğrenme yaklaşımları yaygınlaştırılmaktadır (Xalq so‘zi, 2020).

Türkiye’de erken çocukluk eğitimi, son yıllarda kapsayıcılık, erişim ve kalite boyutlarında önemli bir dönüşüm sürecine girmiştir. 0–36 ay grubu Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 36–68 ay grubu ise Millî Eğitim Bakanlığı sorumluluğunda yürütülmektedir. 2022–2023 itibarıyla 3–5 yaş grubunda okullaşma oranı %51.4’e, 5 yaşta ise %85’e ulaşmıştır (UNICEF, 2024; Eurydice, 2025). Son dönemde politika odağı, niceliksel genişlemeden ziyade nitelik temelli dönüşüme yönelmiştir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ile okul öncesi eğitim; çocuk merkezli, beceri temelli ve bütüncül bir yaklaşımla yeniden yapılandırılmaktadır. Ev temelli çocuk bakım hizmetleri (Komşu Anne Modeli), gezici öğretmen sınıfları ve aile destek programları, özellikle dezavantajlı bölgelerde erişimi artırmayı hedeflemektedir (MEB, 2024). Bu çerçevede Türkiye, erken çocukluk eğitimini yalnızca okula hazırlık süreci olarak değil; insan sermayesini güçlendiren, toplumsal eşitsizlikleri azaltan ve aileyi merkeze alan stratejik bir kamu politikası alanı olarak güçlendirmektedir (ASHB, 2025).

Türkmenistan ise erken çocukluk gelişimini ulusal kalkınma politikalarının temel bileşenlerinden biri olarak ele almaktadır. 2025 yılında UNICEF iş birliğiyle başlatılan çalışmalar kapsamında, 2026–2030 dönemini kapsayan Ulusal Erken Çocukluk Gelişimi Stratejisi’nin hazırlık süreci yürütülmektedir. Eğitim, sağlık ve sosyal koruma kurumları arasında sağlanan eşgüdüm, erken müdahale, kapsayıcılık ve eşit erişim ilkeleri doğrultusunda şekillenmektedir. UNICEF’e göre erken çocukluk yatırımları hem bireysel gelişim hem de toplumsal dayanıklılık açısından yüksek kazanımlar sunmaktadır. Önümüzdeki dönemde Türkmenistan’ın gerek ulusal programlar gerekse uluslararası kuruluşlarla iş birliği ile daha kapsayıcı ve sürdürülebilir bir sistemi oturtması beklenmektedir (UNICEF, 2025).

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyesi ülkelerde erken çocukluk eğitimi, son yıllarda giderek ortak bir yönelim kazanmış ve ulusal kalkınma politikalarının temel bileşenlerinden biri haline gelmiştir. Her ne kadar ülkeler arasında tarihsel miras, kurumsal kapasite ve uygulama düzeyleri açısından farklılıklar bulunsa da erken çocukluk eğitiminin insan sermayesini güçlendiren stratejik bir alan olduğu yönünde ortak bir anlayış oluşmuştur. Bu yönüyle erken çocukluk eğitimi, yalnızca pedagojik bir alan değil; sosyal bütünleşme, ekonomik sürdürülebilirlik ve toplumsal dayanıklılığı destekleyen çok boyutlu bir politika alanı olarak öne çıkmaktadır.

Azerbaycan ve Kazakistan’da erken çocukluk eğitimi, güçlü kamu politikaları aracılığıyla kurumsallaşmış; erişimin artırılması, kalite standartlarının güçlendirilmesi ve kapsayıcılığın sağlanması temel hedefler haline gelmiştir. Kazakistan’da çok sektörlü iş birliği modelleri erken çocukluk hizmetlerini çeşitlendirirken, Azerbaycan’da özellikle dezavantajlı gruplara erişim oranları artmıştır (UNICEF, 2025; UNICEF, 2025).

Kırgızistan ve Türkmenistan’da ise erken çocukluk eğitimi büyük ölçüde uluslararası kuruluşların, özellikle UNICEF ve Dünya Bankası’nın teknik ve mali desteğiyle gelişmektedir. Kırgızistan’da gezici anaokulları ve toplum temelli modeller erişimi artırırken, Türkmenistan’da erken çocukluk politikaları ulusal stratejiler çerçevesinde yapılandırılmaktadır. Bu ülkelerde erken çocukluk eğitimi, toplumsal eşitsizliklerin azaltılması ve insan sermayesinin güçlendirilmesi açısından giderek daha merkezi bir konum kazanmaktadır (UNESCO, 2024; UNICEF, 2025; World Bank, 2025).

Türkiye ise güçlü kurumsal kapasitesi ve bütüncül reform yaklaşımıyla TDT ülkeleri arasında öne çıkmaktadır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, erken çocukluk eğitimini yalnızca okula hazırlık süreci olarak değil; değer temelli, beceri odaklı ve bütüncül bir gelişim alanı olarak ele almaktadır. Ev temelli bakım hizmetleri, gezici öğretmen uygulamaları ve aile destek programları, erişim ve kaliteyi birlikte güçlendiren önemli araçlar haline gelmiştir. Bu yönüyle Türkiye, erken çocukluk eğitimini stratejik bir kamu politikası çerçevesinde uzun süredir uygulayan ülkelerden biri olarak değerlendirilebilir (MEB, 2024; ASHB, 2025).

Sonuç olarak, uygulamalardaki çeşitliliklere ve kapsayıcılık oranlarındaki farklılıklara rağmen TDT üyesi ülkelerde son on yılda önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Bununla birlikte erken çocukluk eğitiminin sürdürülebilir biçimde güçlendirilmesi için; kalite güvencesini esas alan ortak göstergelerin geliştirilmesi, dezavantajlı gruplara yönelik esnek hizmet modellerinin yaygınlaştırılması, öğretmen eğitimi alanında ortak modül ve iyi uygulama havuzlarının oluşturulması ve erken çocukluk müfredatında Türk dünyasının ortak kültürel mirasını yansıtan içeriklerin desteklenmesi önem taşımaktadır. Bu doğrultuda atılacak adımlar, yalnızca eğitim sistemlerini güçlendirmekle kalmayacak; aynı zamanda çocukların erken yaşlardan itibaren ortak aidiyet ve kültürel yakınlık geliştirmelerine katkı sağlayarak Türk dünyasında uzun vadeli toplumsal bütünleşmenin temellerini güçlendirecektir.

Kaynakça:

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB) (2025). Ev temelli çocuk bakım hizmetleri ve Komşu Anne modeli. Alınan yer: https://www.aile.gov.tr/haberler/komsu-anne-projesi-pilot-egitimleri-devam-ediyor/. Erişim tarihi: 30.12.2025.

Avrupa Komisyonu (2019). Erken çocukluk eğitimi ve bakımı için kalite çerçevesi. Alınan yer: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/publications/key-data-early-childhood-education-and-care-europe-2019-edition. Erişim tarihi: 25.12.2025.

Avrupa Komisyonu (2023). Avrupa’da erken çocukluk eğitimi ve bakımı. Alınan yer: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/publications/structural-indicators-monitoring-education-and-training-systems-europe-2023-early.  Erişim tarihi: 25.12.2025.

Daryo (2024). Okul öncesi eğitimin kapsayıcılığı (kapsamı) genişlemektedir. Alınan yer: https://gov.uz/oz/namangan/news/view/13060. Erişim tarihi: 29.12.2025.

 Dünya Bankası (2025). Avrupa ve Orta Asya’da erken çocukluk eğitimi ve kapsayıcı öğrenme yoluyla temel becerilerin geliştirilmesi. Alınan yer: https://www.worldbank.org/en/results/2025/04/15/building-foundational-skills-through-early-childhood-education-and-inclusive-learning-in-europe-and-central-asia.  Erişim tarihi: 29.12.2025.

Eurydice (2025). Erken çocukluk eğitimi ve bakımı. Alınan yer: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/turkiye/early-childhood-education-and-care. Erişim tarihi: 30.12.2025.

Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Okul öncesi eğitim programı. Alınan yer: https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programokuloncesiOnayli.pdf. Erişim tarihi: 30.12.2025.

OECD (2025). Eğitim Politikası Görünümü 2025: Erken Çocukluk Eğitimi ve Bakımı. Alınan yer: https://www.oecd.org/en/publications/education-policy-outlook-2025_c3f402ba-en/full-report/early-childhood_f89fce7b.html.  Erişim tarihi: 30.12.2025.

UNESCO (2016). Eğitim 2030: Incheon Bildirisi ve Eylem Planı. Alınan yer: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245656. Erişim tarihi: 29.12.2025.

UNESCO (2024). Erken çocukluk eğitimini destekleme: Kırgızistan’da erişim ve yeniliğin teşviki. Alınan yer: https://www.unesco.org/en/early-childhood-education/fostering-early-education-nurturing-access-and-innovation-kyrgyzstan. Erişim tarihi: 29.12.2025.

UNESCO Institute for Statistics. (2020). SKA 4 kapsamında veriler: Erken çocukluk eğitimine katılım. Alınan yer: https://www.unesco.org/gem-report/en/ecce. Erişim tarihi: 28.12.2025

UNICEF (2022). Kazakistan’da erken çocukluk eğitimi ve bakımına genel bir bakış. Alınan yer: https://www.unicef.org/kazakhstan/en/reports/snapshot-early-childhood-education-and-care-kazakhstan. Erişim tarihi: 27.12.2025.

UNICEF (2024). Avrupa ve Orta Asya’da erken çocukluk eğitimi ve bakımı. Alınan yer: https://www.unicef.org/eca/programme/early-childhood-education-and-care. Erişim tarihi: 30.12.2025.

UNICEF (2025). UNICEF Azerbaycan 2024 Yıllık Raporu. Alınan yer: https://www.unicef.org/azerbaijan. Erişim tarihi: 27.12.2025.

UNICEF (2025). Kazakistan’da erken çocukluk gelişimi ve okul öncesi eğitim üzerine ulusal konferans. Alınan yer: https://www.unicef.org/kazakhstan/en/ensuring-best-start-every-child-kazakhstan-0. Erişim tarihi: 27.12.2025.

UNICEF (2025). Kırgızistan’da erken çocukluk eğitimi girişimleri. Alınan yer: https://www.unicef.org/kyrgyzstan/ecd. Erişim tarihi: 27.12.2025.

UNICEF (2025). Türkmenistan ve UNICEF, erken çocukluk gelişimine yönelik yeni bir ulusal strateji doğrultusunda önemli bir adım attı. Alınan yer: https://www.unicef.org/turkmenistan/press-releases/turkmenistan-and-unicef-take-key-step-toward-new-national-strategy-early-childhood. Erişim tarihi: 27.12.2025.

Xalq so‘zi (2020). Özbekistan Cumhuriyeti’nde okul öncesi eğitim sistemindeki reformların analizi. Alınan yer: https://xs.uz/uz/post/ozbekiston-respublikasi-maktabgacha-talim-tizimini-2030-jilgacha-rivozhlantirish-kontseptsiyasi-amalda. Erişim tarihi: 28.12.2025.

Not: Bu blogda ifade edilen görüşler yazarın kendi görüşleri olup Enstitü’nün yayın politikasını yansıtmamaktadır.

← Yayınlara Dön
İlgili Yayınlar
Türkiye’de Susuzluk, Çevre ve İklim: Kuraklık Riski, Yönetim Politikaları ve Geleceğe Yönelik Stratejiler
Türkiye’de Susuzluk, Çevre ve İklim: Kuraklık Riski, Yönetim Politikaları ve Geleceğe Yönelik Stratejiler
16 Ara 2025
Orta Asya’da Dil Politikaları: Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan Örnekleri
Orta Asya’da Dil Politikaları: Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan Örnekleri
16 Ara 2025
Orta Asya–Güney Kafkasya Ekseninde Yeni Bir Bölgesel Mimari
Orta Asya–Güney Kafkasya Ekseninde Yeni Bir Bölgesel Mimari
16 Ara 2025
Kazakistan’da Yapay Zekâ ve Dijital Dönüşüm: Cumhurbaşkanı Tokayev’in Ulusa Seslenişi Üzerinden Bir Değerlendirme
Kazakistan’da Yapay Zekâ ve Dijital Dönüşüm: Cumhurbaşkanı Tokayev’in Ulusa Seslenişi Üzerinden Bir Değerlendirme
8 Eki 2025