Зәңгезүр дәлізі: Оңтүстік Кавказдағы геосаяси бәсекелестіктен экономикалық ынтымақтастыққа
Әзербайжан 2020 жылғы 27 қыркүйекте басталып, 44 күнге созылған ІІ Қарабақ соғысында жеңіске жеткеннен кейін, оккупациядағы жерлерінің басым бөлігін қайтарып алды. Соғыс 2020 жылғы 10 қарашада Ресейдің арағайындығымен қол қойылған бітім арқылы аяқталды (Рехимов, 2024). Келісімнен соң Армения айналасындағы аймақтардан әскерін әкетуге келісті және Ресей бітімгершілік күштері жергілікті жерге орналастырылды (Ресей Президентінің ресми веб-сайты, 2020). Осы келісімнің 9-бабында өңірлік көлік байланыстарына тоқтала келе, «өңірдегі барлық экономикалық және көлік байланыстары ашылатыны», Арменияның «Әзербайжанның батыс аймақтары мен Нахчыван Автономиялық Республикасының арасындағы көлік байланыстарының қауіпсіздігіне кепілдік беретіні» және бұл жолдарда Ресей Федералдық Қауіпсіздік Қызметінің (ФҚҚ) шекара күзетшілері бақылау жасайтыны белгіленді (Ресей Президентінің ресми веб-сайты, 2020). Осы бап қысқа мерзім ішінде Әзербайжанның «Зәңгезүр дәлізі» деп атай бастаған, Әзербайжанның негізгі аумағы мен Нахчыванды байланыстыратын транзиттік бағыт ретінде қолданылатын жолға айналды (Асланлы, 2021).
2020 жылғы соғыстан кейін бірден бітімнің қарастырған көлік міндеттемелерін жүзеге асыру және тұрақты бейбітшілікке ілгерілеу мақсатында дипломатиялық күш-жігер күшейтілді. 2021 жылғы 11 қаңтарда байланыс арналарының ашылуын жүзеге асыру үшін Армения, Әзербайжан және Ресей вице-премерлерінен тұратын үшжақты жұмыс тобы құрылды (Кура және т.б., 2021). Президент Ильхам Әлиев бітімдегі көлікке қатысты бап Нахчыванға кедергісіз байланыс орнатуға қатысты арнайы міндеттеме жүктейтінін атап өтті (Кавказ Уотч, 2022). Ал армян шенеуніктері кез келген «дәліз» тұжырымдамасының немесе ел аумағынан тыс арнайы өкілеттігі бар дәліздің мүмкін еместігін, тек Армения егемендігі аясында ғана бағыттардың ашылуы мүмкін екенін алға тартты (Armenpress, 2021). Бұл үдеріс Арменияның дәліз тұжырымдамасына қарсы шығуына байланысты үнемі созылып отырды.
Бұл дипломатиялық жұмыстарға параллель түрде Баку өз жағында инфрақұрылымдық жоспарларды жеделдетті. 2021 жылғы ақпанда Нахчыванға баратын болашақ бағыттың шығыс кіреберісі ретінде жоспарланған, Армения шекарасына қарай созылатын Хорадиз –Ағбенд темір жолының іргетасы қаланды (Азертаг, 2022). 2021 жылғы желтоқсанда Президент Әлиев Зәңгезүр бағытын Лачын дәлізімен салыстыра отырып, Зәңгезүрде кедендік бақылау бекеті болмауы тиіс екенін, әйтпесе Бакудің де Лачынға дәл осындай режимді қолданатынын мәлімдеді (Әлиев, 2021). Бұл үдерісте Анкара Бакудің ең қуатты одақтасы ретінде ашық қолдау көрсетті. Президент Режеп Тайип Ердоған Нахчыван арқылы Зәңгезүрден өтетін көлік бағытын «бейбітшілік дәліздері» тұжырымымен байланыстыра отырып айтты және бұл бағыт Түркия мен Әзербайжан арасында тікелей құрлықтық байланыс ұсынатынын жеткізді (Өзер, 2023).
2025 жылы Түркия Көлік және инфрақұрылым министрі Абдулкадир Уралоғлуның мәлімдемесіне сәйкес, Карс-Ығдыр-Аралық-Дилучу темір жолының құрылысы басталды. Ұзындығы 224 шақырым, қос желілі, электрлендірілген бұл жолдың жылына 5,5 миллион жолаушы мен 15 миллион тонна жүк тасымалдау әлеуетіне ие болуы көзделген. Жобаның инвестициялық құны шамамен 110 миллиард түрік лирасына тең. Бұл жол Нахчыванға тікелей қол жеткізуге мүмкіндік беретіндей етіп жоспарланған және Уралоғлу тарапынан Зәңгезүр дәлізінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде ұсынылды (Анадолы агенттігі, 2025; Хабертүрк, 2025).
Ал екінші жағынан, 2021 жылдан бастап Еуропалық одақ пен Америка Құрама Штаттары да бұл үдеріске араласып, екі тараптың көшбасшыларын кездестіріп, шешім табуға бағытталған жұмыстар жүргізді. Еуропа кеңесі төрағасы Шарль Мишельдің үйлестіруімен Брюссельде Әзербайжан Президенті Әлиев пен Армения Премьер-министрі Пашинян арасындағы кездесулерге алаң ұсынылды (Еуропа кеңесі, 2023).
Вашингтон болса екі тарап арасында «шаттл дипломатиясын» жүргізіп, 2023 жылы сыртқы істер министрлері деңгейіндегі кездесулерге алаң ұсынды (Реутерс, 2024). Кейінгі хабарларда, АҚШ-тың Әзербайжанға кедергісіз қолжетімділікті қамтамасыз етіп, сонымен қатар Арменияның егемендігіне құрмет көрсетуді көздейтін әлеуетті транзиттік жолды бейтарап немесе үшінші тарап басқаруына беру жөнінде тұжырымдамалық ұсыныстар жасағаны айтылды (Онник, 2025).
Дипломатиялық күш-жігер жалғасып жатқанда, Әзербайжан 2023 жылғы қыркүйекте Таулы Қарабақтағы сепаратистік құрылымға қарсы кенет әскери операция бастады. 19–20 қыркүйекте басталған бұл операция қысқа мерзім ішінде нәтижеге жетіп, сепаратистік биліктің күйреуіне әкелді және өңірдің іс жүзіндегі бақылауы Әзербайжанға өтті. Бұл жағдай Әзербайжанның қолын күшейтіп, Арменияның позициясын әлсіретті. Ал Ресейдің Украинадағы соғысқа байланысты өңірдегі ахуалдан шеттеле бастауы Батыстың арағайындық әрекеттерін жеделдетуге негіз қалады (Соловьёв, 2023).
Осы тұрғыда, АҚШ президенті Дональд Трамптың арнайы өкілі ретінде тағайындалған Стив Уиткофф наурыз айында аймаққа келіп, келіссөздер жүргізді (Aльджазирa, 2025). 2025 жылдың шілде айының ортасына қарай Вашингтон Армения аумағы арқылы шамамен 32 шақырымдық Зәңгезүр өткеліне қатысты үшінші тарап басқаруы немесе жалға беру формуласы туралы мәселені көтерді. Бұл үлгі Әзербайжан үшін кедергісіз өту мен Арменияның егемендігін ұштастыратындай етіп жасалған еді (Радио Либерти, 2025). Осылайша, Армения ұзақ мерзімге транзиттік бағытты игеру құқықтарын айрықша түрде АҚШ-қа беріп, ал АҚШ ресми түрде «Трамптың Халықаралық бейбітшілік пен өркендеу дәлізі» (TRIPP) деп аталатын консорциумға жалға беретін болады (Холланд, 2025). Бұл идеяны Ереван дәліздегі егемендігінен бас тартпай-ақ Батыстың инвестициясы мен қауіпсіздік кепілдіктерін алудың жолы ретінде көріп, қолдады (Джэм Ньюс, 2025).
2025 жылғы 8 тамызда Ақ үйде өткен саммитте АҚШ президенті Дональд Трамп, Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев және Армения премьер-министрі Никол Пашинян бас қосты. TRIPP-ті де қамтыған бейбітшілік шеңбері жарияланып, АҚШ-тың арағайындығымен бірлескен декларацияға қол қойылды. Толық мәтін 11 тамызда жарияланып, көпшілікке ұсынылды (АҚШ Мемлекеттік департаменті, 2025).
Саммиттен кейін әртүрлі елдерден түрліше реакциялар болғанымен, бұл келісімнің тікелей тарапы болмаса да, Түркия үдеріс барысында жоспарға күшті қолдау сигналдарын беріп, одақтастарымен тығыз үйлестіру жүргізді. Анкара дәліз жоспары жарияланғаннан кейін жобаны қуана қарсы алды. Ресей үдерістен шет қалғаны үшін наразылық білдірсе, Иран АҚШ-тың қатысуынан мазасыздық туындағанын айтты (Урен, 2025).
Осы тұста, 2025 жылғы 6 тамызда қол қою рәсімінің алдында Ресей Украинаның оңтүстігіндегі Одесса аймағы маңында орналасқан бір газ станциясына шабуыл жасады. Бұл станция Грекия мен Түркиядағы СПГ (сұйытылған табиғи газ) терминалдары және Транс-Балқан газ құбыры арқылы Украинаға Әзербайжан газы тасымалданатын маңызды нүкте еді. Украина билігі бұл шабуылды қысқа дайындық пен жаңа жеткізу жолдарын бұзу әрекеті деп бағалады. Сондай-ақ Әзербайжан газын жеткізетін желінің келісім қарсаңында шабуылға ұшырауы да назар аудартты (Политюк, 2025).
TRIPP-тің халықаралық көлік дәліздері мен өңірлік саудаға әкелетін ықтимал үлесін түрлі халықаралық ұйымдардың жариялаған деректеріне сүйене отырып айқындауға болады. Олардың ішінде ең алдымен Түркия, Әзербайжан, Грузия, Қазақстан бағыты арқылы Еуропа мен Қытай арасындағы сауда ағынында маңызы арта түскен Орта дәліз аталады. Дүниежүзілік банк талдауларына сәйкес, тиісті инвестициялар мен саясаттар жүзеге асқан жағдайда Орта дәліздегі сапар уақыты екі есе қысқарып, 2030 жылға дейін тасымал көлемі үш есеге ұлғаюы мүмкін (Дүниежүзілік банк, 2023). TRIPP Зәңгезүр арқылы маңызды бір олқылықтың орнын толтырып, бұл жетістіктерді жүзеге асыруда шешуші рөл атқарады. Forbes жариялаған Oxford Economics модельдеуіне сәйкес, TRIPP қоса алғанда дәліздерді жетілдіру толық қуатында жүзеге асса, жылдық логистикалық шығындар әлемдік деңгейде шамамен 20–30 млрд АҚШ долларына қысқаруы мүмкін деп болжануда (Йылдыз, 2025).
Елдер тұрғысынан алғанда, Әзербайжан үшін экономикалық әлеует нақты әрі өлшенетін сипатқа ие. Баку қазіргі таңда Алаттағы порт пен Баку–Тбилиси–Карс теміржолына салынған инфрақұрылымдық және қуат арттыру инвестицияларының арқасында өзін Орта дәліздің көлік және логистика орталығы ретінде орнықтыруда (Aircenter.az, 2025; Гулиев, 2025). Зәңгезүр байланысының қосылуы бұл стратегияны одан әрі күшейтеді. Болжамдарға сәйкес, дәліз жыл сайынғы экспортқа 700 млн АҚШ долларынан астам үлес қоса алады (Йылдыз, 2025).
TRIPP-тің ашылуынан маңызды пайда табатын елдердің қатарында Түркия да бар. TRIPP-тің батыс шетіне ие болу елдің Орта дәліздің орталығы ретіндегі рөлін бұрынғыдан да нығайтады. Салаға қатысты есептерде Нахчыванға дейін созылатын Карс–Ығдыр–Аралық–Дилучу теміржолындағы жұмыстар жалғасып жатқаны, сондай-ақ үкіметтің жаңа жұмыс орындары, теміржол тасымалындағы үлестің артуы және логистикалық шығындардың азаюы жөніндегі күтілімдерді алға тартқаны айтылған (Орудж, 2025; Түркия Республикасы Көлік және инфрақұрылым министрлігі, 2025). Түркияның шығыс аймақтары дәліздің толық аяқталуы және логистикалық жетілдірулердің нәтижесінде экспорт көлемін 300%-дан астам арттыра алады; жыл сайынғы экспорт шамамен 160 млн доллардан 500 млн долларға дейін көтеріледі деп болжануда (Йылдыз, 2025). Стратегиялық тұрғыдан алғанда, Әзербайжан мен Каспийге тікелей байланыс ұзақ теңіз жолдарына немесе солтүстік құрлық бағыттарына тәуелділікті азайтып, Анкараның жобаға берген мықты қолдауын бекемдей түседі (Trend Research, 2025).
Өңірлік деңгейде TRIPP-тің Орта дәлізге қосатын ең үлкен үлесі – қазір пайдаланылып отырған Түркия–Грузия–Әзербайжан бағытына қарағанда айналма жолы аз және шекара өткелдері аз балама бағыт ұсынуы. Түркия–Нахчыван–Әзербайжан желісі қашықтықтың қысқаруы есебінен Орта дәліздің жұмыс істеуін анағұрлым тиімді ететін жедел қосымша балама бағыт болмақ. Сонымен қатар TRIPP-тің «Бір белдеу – бір жол» бастамасының көп бағытты стратегиясымен үйлесуі Қытай–Еуропа арасындағы құрлықтағы сауданы жеңілдетуі де күтіледі (Курт, 2025). Халықаралық талдауларға сүйенсек, TRIPP-тің жүзеге асуы Арменияға да айтарлықтай пайда әкелуі мүмкін. Бағыт толық іске қосылған жағдайда шетелдік инвестиция тарту әлеуеті артып, транзиттік байланыстардың ашылуы арқылы өңірлік оқшаулану азайып, сауда мен көлік қатынастары жанданады. Бұл өз кезегінде Ереванға жаңа экономикалық мүмкіндіктер мен табыс көздерін ұсынбақ (Татикян, 2025).
TRIPP-тің іске қосылуы үшін қажетті инфрақұрылымдық жұмыстарға келсек, Әзербайжан дайындықты жедел жалғастыруда. Президент жарлығымен 2021 жылы басталған Хорадиз–Ағбенд теміржолы ұзындығы 110,4 км, жоларалық қашықтығы 1520 мм және сағатына 120 км жылдамдыққа бейімделетіндей етіп жобаланған. Бұл желі 2020 жылдан кейін басталған шығыс–батыс бағытындағы автомобиль және теміржол жобаларымен бірге Әзербайжанның TRIPP үшін қолға алған ең маңызды инфрақұрылымдық қадамдарының бірі болып саналады (Әзербайжан теміржолдары, 2025). 2025 жылғы қаңтарда жобалау жұмыстары аяқталса, 2025 жылғы тамыздың соңына қарай Әзербайжан теміржолдары құрылыс пен монтаж жұмыстарының шамамен 63%-ға, жалпы жобалау бойынша 83%-ға орындалғанын хабарлады және желіні 2026 жылы пайдалануға беруді көздеуде (Азертаг, 2025; Жавадов, 2025).
Сонымен қатар ұзындығы шамамен 123,6 км болатын Хорадиз–Жебраил–Зәңгилан–Ағбенд автожолының құрылысының 93%-ы 2025 жылғы сәуірде аяқталды (Агамализаде, 2025). Бұл жетістіктер Бакудің Ағбендтегі Армения шекарасына дейінгі бағытты жылдам аяқтаудағы табандылығын көрсетеді. Алғашқы пайдалану жоспарларына сәйкес Хорадиз–Ағбенд теміржолында жылына шамамен 15 млн тонна жүк тасымалдау көзделуде. Кейінгі кезеңдерде желіні екі жолақты ету және сигнализация жүйелерін жетілдіру арқылы өткізу қабілетін одан әрі арттыру жоспарлануда (Маммадов, 2025).
Арменияда атқарылып жатқан жұмыстарға келсек, жалпы алғанда Ереван дәліз тұжырымдамасына қарсы болғандықтан, бағыт бойынша елеулі іс жүргізбеді. Жоспарланған инфрақұрылымдық құрылыс, қайта жаңғырту және жөндеу жұмыстары, үлкен ықтималдықпен, TRIPP аясында АҚШ жетекшілігінде жүзеге асырылатын инвестициялар арқылы іске асырылуы күтіледі.
Соңғысы – 2025 жылғы 22 тамызда іргетасы қаланған ұзындығы 224 км болатын Карс–Ығдыр–Аралык–Дилуджу теміржол желісі. Түркия бұл жоба үшін шамамен 2,4 млрд еуро көлемінде сыртқы қаржыландыру пакетін алды. Жоба жылына шамамен 5,5 млн жолаушы және 15 млн тонна жүк тасымалдау мүмкіндігін көздеп отыр және инвестиция құны шамамен 110 млрд түрік лирасы деп жарияланды. Жоба 2029 жылдың соңына қарай аяқталуы жоспарланып отыр (Орудж, 2025; Өзкөк, 2025). Түркия мен Әзербайжанда жүргізіліп жатқан жұмыстарға сүйенсек, түрлі дереккөздер алдын ала құрылыс кезеңінде 5–10 жыл және 3–5 млрд доллар қажет болатынын көрсетуде (Йылдыз, 2025).
Қорытындылай айтқанда, TRIPP дәлізінің ашылуы Оңтүстік Кавказ үшін бетбұрыс сәт болып табылады. Ол тарихи тұрғыда бөлшектенген бұл аймақты Еуразиядағы сауда ағынына интеграцияланған орынға айналдырады. Қақтығыстан кейінгі қатынастарды тұрақтандырудағы символдық рөлінен тыс, дәліз көлік инфрақұрылымын нығайтып, қозғалыс кедергілерін азайту арқылы өңірлік өсудің жаңа кезеңінің негізін қалайды. Әсіресе Әзербайжан мен Түркия үшін TRIPP шығыс–батыс байланысының негізгі тораптары ретіндегі рөлін бекіте түссе, Вашингтон стратегиялық маңызы бар дәлізде ықпалын арттыруға мүмкіндік беретін нақты дипломатиялық әрі экономикалық жетістікке қол жеткізуде.
Болашаққа көз жүгіртсек, дәліздің сауда мен көлік қатынастарына қосар үлесі айтарлықтай болатыны анық. Орта дәліздегі маңызды бір олқылықты толтыратын TRIPP Азия мен Еуропа арасында неғұрлым жылдам, сенімді және геосаяси тұрғыдан қауіпсіз байланыстар ұсынады. Инфрақұрылым толық аяқталып, үйлестірілген жағдайда логистикалық тиімділікте елеулі жетістіктерге, экспорттың өсуіне және инвестиция ағынына қол жеткізіледі деп күтілуде. Осы тұрғыдан алғанда, TRIPP тек қана бейбітшілік тетігі емес, сонымен бірге аймақтық сауда динамикасын қайта қалыптастыру әлеуетіне ие стратегиялық экономикалық интеграция алаңы болып табылады. Бұл алаң Баку, Анкара және Вашингтонға тұрақты пайда әкелумен қатар, кеңірек Еуразия экономикасы үшін де жаңа мүмкіндіктер ашады.
Дереккөз:
Агамализаде, Сенан (2025). Хорадіз–Жебраїл–Зангилан–Ағбенд жолының құрылысы 93% аяқталды. Сілтеме: https://report.az/infrastruktur/horadiz-cebrayil-zengilan-agbend-yolunun-tikintisi-93-tamamlanib. Қаралған күні: 10.09.2025.
Aircenter.az (2025). Баку порты Транс-Еуразиялық сауданы жеңілдетуде. Сілтеме: https://aircenter.az/en/post/the-port-of-baku-facilitates-trans-eurasian-commerce-part-one-1712. Қаралған күні: 10.09.2025.
Алиев, Джейхун (2021). Зәңгезур, Лачын дәліздерінің құқықтық режимдері бірдей болуы тиіс: Алиев. Сілтеме: https://www.aa.com.tr/en/world/legal-regimes-of-zangezur-lachin-corridors-should-be-same-aliyev/2447608. Қаралған күні: 10.09.2025.
Альджазира (2025). Трамп АҚШ-тың арағайындығымен келісімге қол қою үшін Әзербайжан мен Армения көшбасшыларын қабылдайды. Сілтеме: https://www.aljazeera.com/news/2025/8/8/trump-to-host-azerbaijan-armenia-leaders-to-sign-us-brokered-deal. Қаралған күні: 10.09.2025.
Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік департаменті (2025). АҚШ, Армения және Әзербайжанның тарихи кездесуіне қатысты құжаттарды жариялады. Сілтеме: https://www.state.gov/releases/2025/08/united-states-publishes-documents-from-historic-armenia-and-azerbaijan-meeting. Қаралған күні: 10.09.2025.
Арменпресс (2021). Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы Арменияның дәліз тұжырымдамасына қатысты ешқандай мәселені талқыламағанын және талқыламайтынын қайталады. Сілтеме: https://armenpress.am/en/article/1065541. Қаралған күні: 10.09.2025.
Асланлы, Араз (2021). Зәңгезур дәлізі: Жеңістің тәжделуі. Сілтеме: https://kriterdergi.com/dosya-turk-dunyasi/zengezur-koridoru-zaferin-taclanmasi. Қаралған күні: 10.09.2025.
Аурупа Кеңесі (2023). Президент Шарль Мишельдің Әзербайжан Президенті Алиев және Армения Премьер-министрі Пашинянмен үшжақты кездесуінен кейінгі баспасөз мәлімдемесі. Сілтеме: https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/07/15/press-remarks-by-president-charles-michel-following-trilateral-meeting-with-president-aliyev-of-azerbaijan-and-prime-minister-pashinyan-of-armenia. Қаралған күні: 10.09.2025.
Әзербайжан Теміржолдары (2025). Хорадіз–Ағбенд. Сілтеме: https://corp.ady.az/en/ady-2/projects/horadiz-aghband. Қаралған күні: 10.09.2025.
Азертаг (2022). Хорадіз–Ағбенд теміржолының Солтанлы стансасы іргетасын қалау рәсімі. Сілтеме: https://azertag.az/en/xeber/2152439. Қаралған күні: 10.09.2025.
Азертаг (2025). ӘДЖ: Хорадіз–Ағбенд теміржолында құрылыс және монтаж жұмыстарының 63%-ы аяқталды. Сілтеме: https://azertag.az/xeber/horadiz_agbend_demir_yolu_xettinde_ise_tikinti_qurasdirma_islerinin_66_faizi_tamamlanib-3587803. Қаралған күні: 10.09.2025.
Кавказ Уотч (2022). Алиев: Армениямен қалыпқа келтіру процесі, Зәңгезур дәлізі, Минск тобы, Грузияның арағайындықтағы рөлі және Армения мен Әзербайжанның пікірлері. Сілтеме: https://caucasuswatch.de/en/news/aliyev-on-normalization-process-with-armenia-zangezur-corridor-minsk-group-georgias-role-in-the-mediation-and-comments-from-armenia-and-azerbaijan.html. Қаралған күні: 10.09.2025.
Дүниежүзілік Банк (2023). Орта сауда және көлік дәлізі: 2030 жылға дейін жүк көлемін үш есеге арттыру және сапар уақытын екі есе қысқарту үшін саясаттар мен инвестициялар. Сілтеме: https://www.worldbank.org/en/region/eca/publication/middle-trade-and-transport-corridor. Қаралған күні: 10.09.2025.
Гулиев, Вусал (2025). Орта дәліздің өсіп келе жатқан маңызы. Сілтеме: https://bakudialogues.idd.az/articles/the-rising-significance-of-the-middle-corridor-18-10-2022. Қаралған күні: 10.09.2025.
Хабертүрк (2025). Карс–Ығдыр–Аралық–Дилуджу теміржолының іргетасы қаланды. Сілтеме: https://www.haberturk.com/kars-igdir-aralik-dilucu-demiryolu-hatti-nin-temeli-atildi-3816661-ekonomi. Қаралған күні: 10.09.2025.
Холланд, Стив (2025). АҚШ Армения–Әзербайжан бейбітшілік келісімінде стратегиялық транзит дәлізін қамтамасыз етті. Сілтеме: https://www.reuters.com/world/us-secures-strategic-transit-corridor-armenia-azerbaijan-peace-deal-2025-08-07/. Қаралған күні: 10.09.2025.
Джэм Ньюс (2025). Үшінші тараптың бақылауы жоқ – Армения Сыртқы істер министрі “Трамп бағыты” бағдарламасы туралы айтты. Сілтеме: https://jam-news.net/armenian-foreign-minister-on-the-washington-declaration/?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Джавадов, Садиг (2025). Әзербайжан, Хорадз–Ағбенд теміржолындағы үздіксіз ілгерілеуді айқындады. Сілтеме: https://www.trend.az/business/4087540.html. Қаралған күні: 10.09.2025.
Курт, Вейси (2025). Шығыс-Батыс арасындағы балама сауда жолдары және Түркияның стратегиялық рөлі. Сілтеме: https://kriterdergi.com/siyaset/dogu-bati-arasinda-alternatif-ticaret-rotalari-ve-turkiyenin-stratejik-rolu?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Маммадов, Шукран (2025). ӘДЖ: Хорадз–Ағбенд теміржолының жылдық қуаты 15 миллион тонна болуы жоспарлануда. Сілтеме: https://en.apa.az/corridors/ady-annual-capacity-of-horadiz-aghband-railway-planned-to-be-15-million-tons-476899?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Онник, Крикорян, Джеймс (2025). АҚШ-тың Әзербайжан–Армения транзит дәлізіндегі рөлі пікірталас туғызды. Сілтеме: https://jamestown.org/program/u-s-role-in-armenia-azerbaijan-transit-corridor-sparks-controversy/?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Орудж, Мерткан (2025). Карс–Ығдыр–Аралық–Дилучу теміржол желісінің іргетасы 22 тамызда қаланады. Сілтеме: https://www.aa.com.tr/tr/gundem/kars-igdir-aralik-dilucu-demir-yolu-hattinin-temeli-22-agustosta-atilacak/3664389. Қаралған күні: 10.09.2025.
Өзер, Аслан, Дилара (2023). Қарабақтың азат етілуі Кавказда «бейбітшілік дәліздерінің ашылуына жол ашады»: Ердоған. Сілтеме: https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/karabakh-liberation-to-enable-peace-corridors-in-caucasus-erdogan?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Өзкөк, Жүнейт, Кемал (2025). Құны 110 миллиард лира болатын Карс–Ығдыр–Аралық–Дилучу теміржол желісінің іргетасы бүгін қалануда. Сілтеме: https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/yatirim-bedeli-110-milyar-lira-olan-kars-igdir-aralik-dilucu-demir-yolu-hattinin-temeli-bugun-atiliyor/3665456?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Политюк, Павел (2025). Киев: Ресей Украинадағы маңызды газ торабын соққыға алып, қысқа дайындықты әлсіреткісі келді. Сілтеме: https://www.reuters.com/business/energy/russia-hit-key-ukraine-gas-interconnector-undermine-preparation-winter-kyiv-says-2025-08-06/?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Радио Либерти, (2025). Кавказда Зәңгезүр дәлізін басқару АҚШ-қа өтті ме? Бұл Иранға ұнамайды. Сілтеме: https://www.rferl.org/a/us-proposal-zangezur-corridor-iran-influence-caucasus/33479973.html?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Рахимов, Руслан (2024). Әзербайжан жеңіске жеткен 2-Қарабақ соғысының басталғанына 4 жыл толды. Сілтеме: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/azerbaycanin-zafer-kazandigi-2-karabag-savasinin-baslamasinin-uzerinden-4-yil-gecti/3343179?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Реутерс (2024). Блинкен Әзербайжан және Армения басшыларымен бейбітшілік келіссөздері туралы сөйлесті. Сілтеме: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/blinken-speaks-azeri-armenian-leaders-about-peace-talks-2024-04-28/. Қаралған күні: 10.09.2025.
Ресей Федерациясы Президентінің ресми веб-сайты (2020). Әзербайжан Президенті, Армения Премьер-Министрі және Ресей Президентінің Таулы Қарабаққа қатысты мәлімдемесі (атыс тоқтату мәтіні). Сілтеме: http://en.kremlin.ru/events/president/news/64384. Қаралған күні: 10.09.2025.
Соловьёв, Владимир (2023). Әзербайжанның Таулы Қарабақты бақылауы Оңтүстік Кавказдағы қақтығысты тоқтатпайды. Сілтеме: https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/09/azerbaijani-control-of-nagorno-karabakh-will-not-stop-conflict-in-the-south-caucasus?lang=en&utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Татикян, Сосси (2025). Армения–Әзербайжан келісіміндегі АҚШ арағайындығымен TRIPP: мүмкіндіктер мен тәуекелдер. Сілтеме: https://evnreport.com/politics/u-s-brokered-tripp-in-the-armenia-azerbaijan-deal-opportunities-and-risks/?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Trend Research (2025). Стратегиялық үйлесім: Түркия және Әзербайжан. Сілтеме: https://trendsresearch.org/insight/turkiye-in-the-caucasus-from-security-to-integration/?srsltid=AfmBOoqxaREG1xsA0Y9wPUaL7jusSRlMKvjAkSpe0_Gf1vv6mzFSB4Pr&utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Түркия Республикасы Көлік және инфрақұрылым министрлігі (2025). Зәңгезүр дәлізінде тарихи қадам. Сілтеме: https://www.uab.gov.tr/haberler/zengezur-koridoru-nda-tarihi-adim?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Үрен, Чагла (2025). Зәңгезүрден «Трамп бағытына»: жаңа дәліз Түркия мен әлемге қалай әсер етеді? Сілтеме: https://tr.euronews.com/2025/08/08/zengezurdan-trump-rotasina-yeni-koridor-turkiye-ve-dunyayi-nasil-etkileyecek?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Йылдыз, Гюней (2025). Американың Зәңгезүрге жоғары тәуекелді ставкасы: АҚШ жетекшілігіндегі дәліз Еуропаның энергия шығындарын қалай азайтып, Ресейді тежеуі мүмкін? Сілтеме: https://www.forbes.com/sites/guneyyildiz/2025/07/18/americas-high-stakes-bet-on-zangezur-how-a-us-led-corridor-could-slash-europes-energy-costs-and-counter-russia/?utm_. Қаралған күні: 10.09.2025.
Бұл блогта жарияланған пікірлер автордың жеке көзқарастары болып табылады, институттың көзқарасын білдірмейді.
