f𝕏▶in◎
Басты бет›Басылымдар›Орталық Азиядағы тіл саясаты: Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан мысалдары
article

Орталық Азиядағы тіл саясаты: Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан мысалдары

Авторлар: Shakhida Tashbayeva, Шахида Ташбаева
2025 ж. 16 желтоқсан
Орталық Азиядағы тіл саясаты: Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан мысалдары

Кеңес Одағының ыдырауымен бірге Орталық Азия республикалары үшін тіл мәселесі тек қарым-қатынас құралы жөніндегі талқылау аясынан шығып, жаңа мемлекеттердің ұлттық болмысын қалыптастыру үдерістерінің негізгі өлшемдерінің біріне айналды (Dave, 2007). Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстанда тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап «мемлекеттік тілдің» мәртебесі, орыс тілінің қоғамдық және институттық өмірдегі орны, сондай-ақ білім беру жүйесінде қай тілдің жетекші деңгейге шығатыны жөніндегі сұрақтар саяси шешім қабылдау тетіктеріне ғана емес, білім беру үдерістеріне де тікелей ықпал еткен негізгі талқы тақырыптары ретінде алға шықты (Fierman, 2016). Кеңес дәуірінде бұл үш елде де білім беру тілі, жоғары білім мен ғылым тілі негізінен орыс тілі болды; ал қазақ, қырғыз және өзбек тілдері көбінесе отбасылық қарым-қатынаста, фольклорда және жергілікті деңгейдегі қоғамдық кеңістікте қолданылып, мектептену мен кәсіби мансап баспақтары негізінен орыс тілі арқылы қалыптасты (Adams, 2010). 1989 жылы қабылданған тіл туралы заңдар мен кейінгі нормативтік-құқықтық құжаттар бұл тілдердің «мемлекеттік тіл» ретінде жариялануы тұрғысынан символикалық бетбұрыс жасағанымен, шынайы өзгеріс білім берудің құқықтық негізі мен оның практикалық іске асырылуын қайта реттеу арқылы ғана мүмкін болды.

Бүгінгі кезеңде үш елдің де негізгі мақсаты – мемлекеттік тілді күшейту, алайда мұны жүзеге асыру барысында тарихи түрде қалыптасқан көптілділіктің мүмкіндіктерін толық жоғалтпау екенін айтуға болады. Соған қарамастан, мақсаттардың ұқсастығына ие болуына қарағанда, осы жолмен қалай ілгерілеу әр елде тарихи жағдайлар, демографиялық құрылым және саяси басымдықтар әсерінен әртүрлі сипат алды. Қазақстанда орыс тілінің мықты мұрасы мен орыс тілінде сөйлейтін халықтың айтарлықтай үлесіне байланысты институционалданған қостілділікті басқару міндеті тұрса, Өзбекстан біртілділікке жақын, орталықтандырылған тіл саясатына бет бұрды. Ал Қырғызстан ұзақ уақыт бойы «мемлекеттік тіл – қырғыз тілі, ресми тіл – орыс тілі» формуласына сүйеніп келсе, соңғы жылдары қырғыз тілін қоғамдық өмірдің барлық дерлік саласында міндетті етуге бағытталған анағұрлым қатаң бағытқа өтті (Kudaibergenova, 2019). Қалыптасқан бұл ахуалды, әсіресе білім беру тілі, оқу бағдарламасының құрылымы, мұғалім даярлау жүйесі және шетел тілдерінің білім беру жүйесіндегі орны тұрғысынан салыстырып қарастыру – тіл саясаттарының мазмұнын да, олардың білім беру саласындағы нәтижелерін де түсіну үшін маңызды әрі айқындаушы сипатқа ие.

Қазақстан мысалынан бастар болсақ, ел тәуелсіздік алғаннан кейін тіл саясатын басынан-ақ «кезең-кезеңімен көшу» қағидатына негізделген, салыстырмалы түрде жүйелі модель ретінде қалыптастыруға ұмтылды. Конституцияда қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде жарияланса, орыс тілі мемлекеттік мекемелерде қазақ тілін alongside қолдануға болатын тіл ретінде белгіленді. (Akorda.kz, 2025). Бұл реттеу білім беру саласында орыс тілінің қысқа мерзімде бірден ығыстырылмайтынын, алайда жаңа буын үшін қазақ тілінде білім алудың біртіндеп нормаға айналатын өтпелі кезеңін меңзейді (Sabitov, 2021). Осы бағытта 1990-жылдар мен 2000-жылдар бойы Қазақстанның білім беру жүйесі екі негізгі бағдар бойынша дамыды: біріншіден, қазақ тілінде оқытатын мектептердің санын көбейту; екіншіден, орыс тілінде білім беретін мектептерде қазақ тілі пәндерінің үлесі мен маңызын арттыру. Қазіргі таңда толықтай қазақ тілінде оқытатын мектептердің үлесі едәуір өскенімен, орыс тілінде білім беретін және қазақ-орыс аралас мектептер жүйенің әлі де маңызды бөлігін құрайды.

Қазақстанды қалған екі елден ерекшелендіретін ең маңызды білім беру таңдауы – «үш тұғырлы тіл» тұжырымдамасының айқын түрде мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілгендігі. Бұл тұжырымдамада қазақ тілі — мемлекеттің және ұлттық бірегейліктің тілі, орыс тілі — өңірлік коммуникацияның тілі, ал ағылшын тілі — жаһандық байланыс пен бәсекелестіктің тілі ретінде айқындалған (Sabitov, 2021). Аталған көзқарас әсіресе орта білім беру деңгейінде айқын көріне бастады; арнайы белгіленген мектептерде жаратылыстану және математика пәндерінің бірқатарының ағылшын тілінде оқытылуы мұғалімдерге үш тілде оқу материалдарын әзірлеу міндетін жүктеді және оқу бағдарламаларында айтарлықтай тілдік салмақ туғызды. Педагогикалық тұрғыдан алғанда бұл модель бір мезгілде елеулі мүмкіндіктерді де, белгілі бір қатерлерді де қамтиды. Мүмкіндігі — балаларға ерте жастан беріктендірілген қазақ тіліндегі сауаттылық негізі қалыптастырылған жағдайда, оның үстіне орыс тілі мен ағылшын тілін қоса оқыту жеке тұлғаны әрі өңірлік, әрі жаһандық деңгейде анағұрлым мобильді және бәсекеге қабілетті ете алатындығы. Ал қатері — инфрақұрылымы салыстырмалы түрде әлсіз ауылдық мектептерде үш тілді бір уақытта оқыту талпынысы бұл тілдердің ешқайсысын терең меңгертпейтін үстірт көптілділік қалыптастыру қаупінің болуы. Осыған байланысты соңғы жылдары Білім министрлігінің 1-сыныпта тек қазақ тіліне баса назар аудару, ал орыс тілі мен ағылшын тілін жоғары сыныптарға ысыру жөніндегі мәлімдемелері саладағы жинақталған жүктемені және практикада кездесіп отырған қиындықтарды мойындағанын көрсетеді. Жалпы алғанда, Қазақстан тіл саясатын білім саясаты­мен өзара байланысты, біртұтас құрылымдық шеңберде қалыптастыруға ұмтылып отыр.

Қырғызстан бастапқы кезеңде Қазақстанға ұқсас қостілді моделді қабылдаған еді. Конституцияда қырғыз тілі мемлекеттік тіл, ал орыс тілі ресми тіл ретінде бекітілді; білім беру жүйесі де ұзақ уақыт бойы осы екі құрамға негізделіп жұмыс істеді (Қырғыз Республикасы Конституциясы, 2025). Бішкек пен бірқатар ірі қалаларда орыс тілінде білім беретін мектептер өздерінің жоғары беделін сақтап келгенімен, ауылдық аймақтарда қырғыз тілінде оқыту басым болды. Орта білім мен жоғары білім деңгейінде де орыс тілі маңызды оқыту тілі мәртебесін жалғастырды. Білім беру кеңістігінде бұл модель ұзақ уақыт бойы “прагматикалық, бірақ екіұдай” ахуал қалыптастырды: қырғыз тілі бастауыш мектепте және күнделікті тұрмыста меңгерілетін, алайда академиялық әрі кәсіби салаларда кейінгі орынға сырғытылған тілге айналды; ал орыс тілі емтихан тапсырудың, кәсіптік мүмкіндіктердің, көші-қон мен өңірлік мобильділіктің тілі ретінде алға шықты. Мемлекеттік тіл мен білім берудің нақты тілдік тәжірибесі арасындағы осы алшақтық қырғыз тілін күшейтуді жақтайтын топтар тарапынан елеулі мәселе ретінде қарастырылды.

Соңғы жылдары Қырғызстанның тіл саясатында байқалған күрт өзгерістер тікелей білім беру жүйесін және оқыту тәжірибелерін нысанаға алып отыр. Жаңа тіл заңдары арқылы мемлекеттік мекемелерде қырғыз тілін білмейтін тұлғалардың жоғары лауазымдарға тағайындала алмайтыны, оқушылардың бітіруші ретінде қырғыз тілі бойынша құзыреттілік емтиханынан өтуге міндетті болатыны және ресми құжаттардың тек қырғыз тілінде жүргізілетіні жөнінде талаптар енгізілді. (Timesca, 2023). Бұл реттеулер теориялық тұрғыдан қырғыз тілінің мәртебесін күшейтсе де, практикалық деңгейде маңызды институционалдық және кадрлық мәселелерді алға тартады. Медицина, құқық, инженерия сияқты салаларда қырғыз тіліндегі терминологияның әлі күтілген деңгейде орнықпауы, білікті мұғалімдер мен оқытушылардың жетіспеушілігі, ауылдық және қалалық мектептер арасындағы айқын сапа айырмашылықтары – осы міндеттердің нақты жағдайда қалай іске асырылатыны жөніндегі сұрақтарды туындатады. Қырғызстанның Қазақстаннан басты айырмашылығы — үш тілді салыстырмалы түрде теңгерімді үлестіретін модельді таңдаудан гөрі, қырғыз тілін қолдауға бағытталған, құқықтық тетіктермен күшейтілген «түзету қозғалысын» бастауы. Бұл тәсіл қысқа мерзімде қырғыз тіліндегі сауаттылық пен оның қоғамдық беделін арттыруға мүмкіндік бергенімен, мұғалім даярлау, оқу материалының жеткіліктілігі және өтпелі кезеңді икемді басқару қамтамасыз етілмеген жағдайда, оқушыларда «тілдік қысым» сезімін тудыру қаупін де қамтиды.

Өзбекстандағы жағдай Қазақстан мен Қырғызстаннан айқын түрде ерекшеленеді. Өзбек тілі 1989 жылдан бері мемлекеттік тіл ретінде танылып келеді; тәуелсіздік кезеңінде қабылданған заңдар арқылы бұл мәртебе одан әрі күшейтілді және орыс тіліне конституциялық деңгейде ресми тіл мәртебесі берілген жоқ. (Өзбекстан Республикасының Конституциясы, 2025). Білім беру жүйесі бастапқы кезден-ақ өзбек тіліне негізделген түрде қайта ұйымдастырылды. Бастауыш мектептен университетке дейінгі негізгі оқу бағдарламасының тілі — өзбек тілі; ал орыс тілі шетел тілі ретінде немесе белгілі бір мектептерде таңдамалы оқыту тілі ретінде ғана қолданылып келеді (Өзбекстан Республикасының, 2025). Әсіресе Кәрімов кезеңінде өзбек тілі тек білім беру тілі ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік идеологияның негізгі таратушы символы ретінде қызмет атқарды; тарих пен әдебиетке арналған оқу бағдарламалары өзбек тілінің және ұлттық бірегейліктің маңызын үнемі айқындайтын мазмұнмен жасақталды.

Мирзиёев кезеңінде бұл бағыт сақталғанымен, білім саласындағы реттеулер анағұрлым прагматикалық негізге көшірілді. Бір жағынан өзбек тілін күшейтетін жаңа бағдарламалар іске қосылса, екінші жағынан әсіресе ағылшын тілі басымдық берілетін шетел тілдерін оқыту ерте жастан бастау алатын болды; мұғалім даярлау мен оқу бағдарламаларын жобалауда «әлемдік кеңістікпен ықпалдасу» ұстанымы айқын көрініс тапты. (Eurac, 2023). Өзбекстанның басты артықшылығы — мемлекеттік тіл мен білім беру тілінің өзара үйлесімділігі: бала ерте жастан бері үйде, мектепте және ресми дискурста кезігетін тіл тұрғысынан айтарлықтай алшақтық сезінбейді. Бұл жағдай ана тіліне негізделген білім беруді жақтайтын педагогикалық тұжырымдамалармен де үйлеседі. Алайда этникалық қауымдастықтардың ана тілінде білім алу мүмкіндіктері алғашқы екі елмен салыстырғанда анағұрлым шектеулі. Соңғы жылдары азшылық тілдерінде белгілі басылымдар мен бағдарламаларға рұқсат берілуі және шетелдерде өзбек тілін оқыту орталықтарының ашылуы Өзбекстанның біртіндеп «тіл экспортына» бағдарланған, сыртқа бағытталған стратегияны ұстанып келе жатқанын аңғартады.

Үш елді салыстырмалы түрде қарастырғанда, олардың тіл саясаты білім беру саласында үш түрлі модель қалыптастырғанын байқауға болады. Қазақстан теңгерімді көптілділік пен кезең-кезеңімен көшу моделін қолдана отырып, бір жағынан қазақ тілінің позициясын күшейтсе, екінші жағынан орыс тілінің тарихи және мәдени рөлін жоққа шығармайды және сонымен қатар ағылшын тілін білім беру жүйесіне енгізуге ұмтылады. Қырғызстан екі құрамды тілдік жүйені ұзақ уақыт сақтағаннан кейін, қырғыз тілін құқықтық тұрғыда орталық орынға шығару бағытындағы «түзетуші» модельге бет бұрды. Ал Өзбекстан бастапқы кезеңнен-ақ өзбек тіліне негізделген, салыстырмалы түрде біртілді білім саясатын таңдады; көптілділікті негізінен шетел тілдерін оқыту арқылы, яғни өзбек тілі + ағылшын/орыс тілі комбинациясы түрінде жүзеге асырып келеді (Aminov et al., 2022).

Қорытындылай айтқанда, Орталық Азияның аталған үш елінде тіл саясаты мен білім беру саясаты бір-бірінен тәуелсіз салалар ретінде емес, біртұтас жүйенің өзара тығыз өрілген өлшемдері ретінде қарастырылуы тиіс. Әрине, мемлекеттік тілдерді күшейтумен қатар, жас буынды екінші және үшінші тілдермен қамтамасыз ету де маңызды. Алайда бұл үдерісте оқушылардың шамасына сай тілдік жүктеме беріліп, мұғалімдер мен мектептердің де осындай өзгерістерге дайын болуы қажет. Қазақстанның кезең-кезеңімен және жоспарлы түрде жүзеге асырып отырған тілдік трансформациясы, Қырғызстанның соңғы жылдардағы түзетуші қадамдары және Өзбекстанның айқын өзбек тіліне негізделген ұстанымын қатар қарастырғанда, болашақта табысты нәтижеге жеткізетін модель осы үш тәсілдің озық тұстарын үйлестіретін гибридтік бағыт болмақ деген тұжырым жасауға болады. Яғни ана тіліне негізделген мықты сауаттылық; мемлекеттік тілді барлық азаматтар үшін инклюзивті ортақ бағдарға айналдыратын бағдарламалар; орыс тілінің және өңірлік тілдердің тарихи әрі практикалық рөлін мойындай отырып, оларға құрылымдық тәуелділікті азайтатын тілдік архитектура; сондай-ақ ағылшын тілі басымдыққа ие шетел тілдерін экономикалық шындықтар мен білім беру мүмкіндіктерімен ұштастыра отырып жүйеге икемді, оқушыға бағдарланған тәсілмен енгізу. Осындай тепе-теңдік орнаған жағдайда, Орталық Азиядағы көптілділік өткеннің идеологиялық жүгінен арылып, болашақтың білім беру және даму әлеуетін кеңейтетін мүмкіндікке айналмақ.

Дереккөз:

Адамс, Лаура (2010). Керемет мемлекет: Өзбекстандағы мәдениет және ұлттық сәйкестік. Дарем: Дюк университетінің баспасы.

Бхавна, Дэйв (2007). Қазақстан: Этникалық топ, тіл және билік. Лондон, Нью-Йорк: Рутледж.

Эурак (2023). «Қазақстанның білім беру және тіл саясаты». EURAC зерттеуі. Сілтеме: https://www.eurac.edu/en. Қаралған уақыты: 27.11.2025.

Эурак (2023). «Қырғызстанның білім беру және тіл саясаты». EURAC зерттеуі. Сілтеме: https://www.eurac.edu/en. Қаралған уақыты: 27.11.2025.

Эурак (2023). «Өзбекстанның білім беру және тіл саясаты». EURAC зерттеуі. Сілтеме: https://www.eurac.edu/en. Қаралған уақыты: 27.11.2025.

Фиерман, Уильям (2009). «Көпұлтты Өзбекстандағы тілдік білім беру саясаты». Nationalities Papers, 37 (2): 217–239.

Фиерман, Уильям (2016). «Посткеңестік Орталық Азиядағы орыстар». Оксфорд зерттеу энциклопедиясы, лингвистика.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. Сілтеме: https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912. Қаралған уақыты: 27 қараша 2025 жыл.

Қырғыз Республикасының Конституциясы. Сілтеме: https://constsot.kg/wp-content/uploads/2022/06/constitution-of-the-kyrgyz-republic.pdf. Қаралған уақыты: 27 қараша 2025 жыл.

Құдайбергенова, Диана (2019). Қазіргі заманғы қазақ әдебиетіндегі ұлтты қайта жазу. Lanham: Lexington Books.

Сабитов, Жандос (2021). «Қазіргі Қазақстандағы тілдің өзгеруі және саясатқа түзетулер». Central Asian Affairs, 8 (3): 245–270.

Timesca (2023). «Қырғызстанның жаңа тіл саясаты және олардың білім берудегі көрінісі». Сілтеме: https://timesca.com. Қаралған уақыты: 27.11.2025.

Өзбекстан Республикасы (1989). «Өзбекстан Республикасының ресми тілі туралы», № 3561-XI Заңы, 1989 жылғы 21 қазан. Сілтеме: https://www.refworld.org/legal/legislation/natlegbod/1989/en/16836. Қаралған уақыты: 27.11.2025.

Өзбекстан Республикасының Конституциясы (күні көрсетілмеген). «Өзбекстан Республикасының Конституциясы». Сілтеме: https://constitution.uz/en/clause/index. Қолжетімділік күні: 27.11.2025.

Бұл блогта жарияланған пікірлер автордың жеке көзқарастары болып табылады, институттың көзқарасын білдірмейді.

← Басылымдарға оралу
Ұқсас басылымдар
Түркі мемлекеттеріндегі мектепке дейінгі білім беру: жалпы жағдай мен жасалар жұмыстар
Түркі мемлекеттеріндегі мектепке дейінгі білім беру: жалпы жағдай мен жасалар жұмыстар
2026 ж. 6 ақп.
Түркиядағы сусыздық, қоршаған орта және климат: Қуаңшылық қаупі, басқару саясаты және болашаққа арналған стратегиялар
Түркиядағы сусыздық, қоршаған орта және климат: Қуаңшылық қаупі, басқару саясаты және болашаққа арналған стратегиялар
2025 ж. 16 жел.
Орталық Азия – Оңтүстік Кавказ өрісіндегі жаңа өңірлік архитектура
Орталық Азия – Оңтүстік Кавказ өрісіндегі жаңа өңірлік архитектура
2025 ж. 16 жел.
Зәңгезүр дәлізі: Оңтүстік Кавказдағы геосаяси бәсекелестіктен экономикалық ынтымақтастыққа
Зәңгезүр дәлізі: Оңтүстік Кавказдағы геосаяси бәсекелестіктен экономикалық ынтымақтастыққа
2025 ж. 8 қаз.