Түркі мемлекеттеріндегі мектепке дейінгі білім беру: жалпы жағдай мен жасалар жұмыстар

Мектепке дейінгі білім беру — баланың дүниеге келген сәтінен бастап бастауыш мектепке дейінгі баланың танымдық, әлеуметтік, эмоциялық және дене дамуының қалыптасуын қарастыратын кешенді, тұтас кезең. Еуропа Одағы мен ЮНИСЕФ бұл кезеңді жеке тұлғаның өмір бойы білім алу әлеуеті мен қоғамға әлеуметтік бейімделуі тұрғысынан аса маңызды, шешуші кезең ретінде бағалайды, ал ерте балалық шақтағы білім беру және күтімді (EÇEB/ECEC) тек мектепке даярлықпен шектелмейтін, сонымен қатар әлеуметтік теңдікті нығайтатын және адами капиталды орнықты түрде дамытатын стратегиялық саясат саласы ретінде айқындайды (Еуропалық комиссия, 2023; ЮНИСЕФ, 2024).
Дамыған елдерде мектепке дейінгі білім берудің негізгі өзегі — балалардың танымдық, эмоциялық және әлеуметтік дамуын тұтастай қолдау. Финляндия, Швеция және Дания сияқты елдерде кеңінен қолданылатын ойынға негізделген тәсілдер академиялық қысымды күшейтуден гөрі қызығушылықты, өзіне деген сенімді және зерттеуге құштарлықты дамытып, оқуды табиғи үдеріс ретінде қабылдап, ішкілендіруге ықпал етеді (Еуропалық комиссия, 2019). Зерттеулер сапалы ерте балалық шақтағы білім беру ұзақ мерзімде академиялық жетістікке, әлеуметтік бейімделуге және білім алуды жалғастыруға айтарлықтай әсер ететінін, әсіресе қолайсыз жағдайдағы топтарда мүмкіндіктер теңсіздігін азайтуда тиімді екенін көрсетеді (ЭЫДҰ, 2025). Еуропа Одағының 2030 жылға дейін 3 жас пен міндетті білім беру басталғанға дейінгі жастағы балалардың кемінде 96%-ын қамту мақсаты да осы стратегиялық ұстанымның институционалдық көрінісі деуге болады. Аталған мақсатқа сай сапа, инклюзивтілік және тұрақты қаржыландыру басымдыққа алынып, мектепке дейінгі білім беру қоғамдық инвестиция ретінде қарастырылады (Еуропалық комиссия, 2023).
Осы тұрғыда Орта Азиядағы түркі мемлекеттері контексінде қарастырсақ, ерте балалық шақтағы білім берудің тарихи дамуы көбіне Кеңес Одағынан мұраға қалған институционалдық негізге сүйеніп қалыптасты. Бұл мұра орталықтандырылған жоспарлауға құрылған, идеологиялық қыры басым және ең алдымен әйелдердің еңбек нарығына қатысуын қолдауға бағытталған педагогикалық көзқарасты бейнелейтін еді. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін әрбір мемлекет өзіне тән тарихи, мәдени және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға сәйкес ерте балалық шақтағы білім беруді қайта құрылымдау үдерісіне кірісті. Бұл трансформация елдер арасында әртүрлі қарқынмен және әрқилы бағытта жүзеге асқанымен, ерте балалық шақтағы білім берудің адами капиталды дамытуда стратегиялық рөл атқаратыны жөнінде ортақ түсініктің қалыптасуына ықпал етті.
Бүгінгі таңда Орта Азиядағы түркі мемлекеттерінде ерте балалық шақтағы білім беру тек педагогикалық сала ретінде ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік ықпалдасу, қоғамдық төзімділік және тұрақты дамудың негізгі құрамдас бөліктерінің бірі ретінде қарастырылып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, өңір елдері жаһандық үрдістермен үйлесімді түрде ерте балалық шақтағы білім беруді қайта құрылымдап, қолжетімділік, сапа және инклюзивтілікті басымдыққа қоятын саясаттарды әзірлеуде. Нәтижесінде ерте балалық шақтағы білім беру бір жағынан баланың жеке дамуын қолдайтын, екінші жағынан ұзақ мерзімді перспективада қоғамның әл-ауқатын нығайтатын стратегиялық мемлекеттік саясат саласына айналуда.
Осы контексте Әзербайжанда мектепке дейінгі білім беру саясаты соңғы жылдары қолжетімділікті арттыру, көрсетілетін қызметтердің түр-түрін кеңейту және әсіресе әлеуметтік тұрғыдан осал топтарды қамту мақсаттары төңірегінде қалыптасып келеді. 2026 жылға дейін мектепке дейінгі білім берумен қамту деңгейін 50%-ға жеткізу көзделген, осы мақсатқа сай отбасылық негіздегі модельдер, мобильді қызметтер және мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетіктерін қамтитын жаңа бастамалар іске енгізілді. Ерте балалық шақтағы білім беруді қаржыландыру бойынша да кешенді жол картасы әзірленіп, 2024–2027 жылдар кезеңінде бюджет 25%-ға ұлғайтылып, қосымша шамамен 77 млн АҚШ доллары көлемінде қаражат бөлінді (ЮНИСЕФ, 2025). Аталған реттеулер мен инвестициялар нәтижесінде тағы 80 мың баланы білім беру жүйесіне қосымша қамту көзделіп отыр.
Қазақстанда ерте балалық шақтағы білім беру көпсалалы әрі кешенді көзқарас негізінде қарастырылып, барлық балалардың сапалы ерте балалық шақтағы білім беруге қолжетімділігі саясаттың негізгі басымдығы ретінде айқындалған (ЮНЕСКО, 2015). 2019 жылы мектепке дейінгі білім беруге қатысу деңгейі 90%-ға жеткенімен, COVID-19 пандемиясы кезінде бұл көрсеткіш 2020 жылы 78%-ға төмендеді (ЮНЕСКО Статистика институты, 2020). Қазіргі деректер 3–5 жастағы балалардың 68,7%-ы ерте даму бағдарламаларына қол жеткізе алатынын көрсетеді. Бұл көрсеткіш ерте балалық шақтағы білім беруді кеңейту бағытында маңызды ілгерілеуді білдіреді. Сонымен бірге, әсіресе мүгедектігі бар балалардың жүйеге қатысуын арттыруға бағытталған саясаттар инклюзивтілікті күшейту тұрғысынан жаңа мүмкіндік алаңдарын ұсынады (ЮНИСЕФ, 2022). Осы жағдайға жауап ретінде Қазақстан 2023–2025 жылдар аралығында 171 мың жаңа орын ашып, «Сәтті бастау» бағдарламасы арқылы денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қорғау саясаттарын ықпалдастыратын тәсілді қабылдады (ЮНИСЕФ, 2025).
Қазақстанмен дерлік ұқсас тарихи тәжірибені бөлісетін Қырғызстанда ерте балалық шақтағы білім беру айқындалған саясаттар аясында ұлттық реформалармен қатар халықаралық ынтымақтастық арқылы да нығайтылып келеді. 2019 жылы 3–5 жас тобындағы балалардың небәрі 25,4%-ы ғана мектепке дейінгі білім беруге қол жеткізе алса, 2023 жылға қарай бұл көрсеткіш 39%-ға дейін өскен (ЮНИСЕФ, 2025). Дегенмен ауылдық өңірлерде қолжетімділік әлі де шектеулі болып отыр. Дүниежүзілік банктің 2025 жылы ұсынған қосымша қаржыландыруымен толық күндік мектепке дейінгі білім беру, икемді күтім (қарау) модельдері және әйелдердің жұмыспен қамтылуға қатысуын қолдайтын тетіктер кеңінен енгізілуде (Дүниежүзілік банк, 2025). Сонымен бірге жергілікті жағдайларға бейімделген инновациялық үлгілер — мысалы, “jailoo” балабақшалары (жазғы жайылым/жайлауда ұйымдастырылатын балабақша түрі) және кітапханаларды ерте балалық шақ орталықтарына айналдыру тәжірибесі — инклюзивті әрі төмен шығынды шешімдер ұсынуда (ЮНЕСКО, 2024).
Орта Азиядағы түркі мемлекеттері ішінде халқы ең көп Өзбекстанда ерте балалық шақтағы білім беру 2017 жылдан кейін басталған реформалар нәтижесінде әрі құрылымдық, әрі педагогикалық тұрғыдан кешенді трансформациядан өтуде. Бюджеттен бөлінетін қаражат үлесінің ұлғаюы аясында мектепке дейінгі білім беруге қатысу деңгейі 27%-дан 75%-ға дейін өсіп, шамамен 2,44 млн бала білім беру жүйесіне қамтылды (Әлемдік банк, 2025). Жарты күндік балабақшалар, үй жағдайындағы білім беру модельдері және “Aqlvoy” мобильді балабақшасы сияқты тетіктер, әсіресе ауылдық өңірлерде және әлеуметтік тұрғыдан осал топтар арасында қолжетімділікті арттыруға ықпал етті (Наманган әкімдігі, 2024). Сонымен қатар 2019 жылы қабылданып, 2030 жылға дейінгі перспективаға негізделіп әзірленген ұлттық стратегия аясында педагогтерді даярлау және біліктілігін арттыру жүйесі жетілдіріліп, ойынға негізделген оқыту тәсілдері кеңінен енгізілуде (Халық сөзі, 2020).
Түркияда ерте балалық шақтағы білім беру соңғы жылдары инклюзивтілік, қолжетімділік және сапа өлшемдері бойынша елеулі жаңғыру кезеңіне өтті. 0–36 ай жас тобындағы қызметтерді Отбасы және әлеуметтік қызметтер министрлігі, ал 36–68 ай жас тобын Түркия Ұлттық білім министрлігі (Ұлттық білім министрлігі) өз құзыреті аясында жүзеге асырады. 2022–2023 оқу жылының деректеріне сәйкес, 3–5 жас тобында қамтылу деңгейі 51,4%-ға, ал 5 жаста 85%-ға жеткен (ЮНИСЕФ, 2024; Eurydice, 2025). Соңғы кезеңде саясаттың басым бағыты сандық кеңеюден гөрі сапаға негізделген трансформацияға ауысты. «Түркия жүзжылы Білім моделі» шеңберінде мектепке дейінгі білім беру балаларға бағдарланған, дағдыға негізделген және тұтас (холистік) тәсіл арқылы қайта құрылымдалуда. Үй жағдайындағы бала күтімі қызметтері (мысалы «Көрші Ана моделі»), көшпелі мұғалім сыныптары және отбасын қолдау бағдарламалары әсіресе әлеуметтік тұрғыдан осал аймақтарда қолжетімділікті арттыруды көздейді (Ұлттық білім министрлігі, 2024). Осы тұрғыдан алғанда, Түркия ерте балалық шақтағы білім беруді тек мектепке даярлау үдерісі ретінде ғана емес, адами капиталды нығайтатын, әлеуметтік теңсіздіктерді азайтатын және отбасын орталыққа қоятын стратегиялық мемлекеттік саясат бағыты ретінде одан әрі күшейтіп келеді (Түркияның Отбасы және әлеуметтік қызметтер министрлігі, 2025).
Түрікменстан ерте балалық шақтағы дамуды ұлттық даму саясатының негізгі құрамдас бөліктерінің бірі ретінде қарастырады. 2025 жылы ЮНИСЕФ-пен әріптестікте басталған жұмыстар аясында 2026–2030 жылдар кезеңін қамтитын Ұлттық ерте балалық шақтағы даму стратегиясын әзірлеудің дайындық үдерісі жүргізілуде. Білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау салаларындағы мекемелер арасындағы үйлестіру ерте араласу, инклюзивтілік және тең қолжетімділік қағидаттарына сәйкес қалыптастырылуда. ЮНИСЕФ дерегінше, ерте балалық шаққа салынған инвестициялар баланың жеке дамуы үшін де, қоғамның төзімділігін (орнықтылығын) күшейту үшін де жоғары қайтарым береді. Алдағы кезеңде Түрікменстан ұлттық бағдарламалар арқылы да, халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық шеңберінде де анағұрлым инклюзивті әрі тұрақты жүйені орнықтырады деп күтіледі (ЮНИСЕФ, 2025).
Түркі мемлекеттері ұйымына (ТМҰ) мүше елдерде ерте балалық шақтағы білім беру соңғы жылдары барған сайын ортақ бағыт-бағдарға ие болып, ұлттық даму саясаттарының негізгі құрамдас бөлігіне айналды. Елдер арасында тарихи мұра, институционалдық әлеует және іске асыру деңгейі тұрғысынан айырмашылықтар болғанымен, ерте балалық шақтағы білім берудің адами капиталды нығайтатын стратегиялық сала екендігі жөнінде ортақ түсінік қалыптасты. Осы тұрғыдан алғанда, ерте балалық шақтағы білім беру тек педагогикалық бағыт қана емес, әлеуметтік ықпалдасуға, экономикалық орнықтылыққа және қоғамның төзімділігін арттыруға қызмет ететін көпөлшемді саясат саласы ретінде айқын көрініс табуда.
Әзербайжан мен Қазақстанда ерте балалық шақтағы білім беру күшті мемлекеттік саясаттар арқылы институционалдық тұрғыдан орнығып, қолжетімділікті арттыру, сапа стандарттарын күшейту және инклюзивтілікті қамтамасыз ету негізгі мақсаттарға айналды. Қазақстанда көпсалалы ынтымақтастық модельдері ерте балалық шақтағы қызметтерді әртараптандыруға ықпал етсе, Әзербайжанда, әсіресе әлеуметтік тұрғыдан осал топтардың мектепке дейінгі білім беру қызметтеріне қолжетімділігі артты (ЮНИСЕФ, 2025; ЮНИСЕФ, 2025).
Қырғызстан мен Түрікменстанда ерте балалық шақтағы білім беру көбіне халықаралық ұйымдардың, әсіресе ЮНИСЕФ пен Дүниежүзілік банктің техникалық және қаржылық қолдауы арқылы дамып келеді. Қырғызстанда көшпелі (жылжымалы) балабақшалар мен қауымдастыққа негізделген модельдер қолжетімділікті арттырса, Түрікменстанда ерте балалық шақ саясаты ұлттық стратегиялар шеңберінде жүйеленіп, құрылымдануда. Бұл елдерде ерте балалық шақтағы білім беру әлеуметтік теңсіздіктерді азайту және адами капиталды нығайту тұрғысынан барған сайын орталық маңызға ие болып отыр (ЮНЕСКО, 2024; ЮНИСЕФ, 2025; Әлемдік банк, 2025).
Түркия болса, мықты институционалдық әлеуеті және кешенді реформалық тәсілі арқылы ТМҰ елдері арасында ерекшеленеді. «Түркия жүзжылы Білім моделі» ерте балалық шақтағы білім беруді тек мектепке даярлау үдерісі ретінде ғана емес, құндылыққа негізделген, дағдыға бағдарланған және баланың дамуын тұтас қамтитын сала ретінде қарастырады. Үй жағдайындағы күтім қызметтері, көшпелі (жылжымалы) мұғалім тәжірибелері және отбасын қолдау бағдарламалары қолжетімділік пен сапаны қатар күшейтетін маңызды құралдарға айналды. Осы тұрғыдан алғанда, Түркия ерте балалық шақтағы білім беруді стратегиялық мемлекеттік саясат шеңберінде ұзақ уақыттан бері жүйелі түрде іске асырып келе жатқан елдердің бірі ретінде бағалануы мүмкін (Түркия Ұлттық білім министрлігі, 2024; ASHB, 2025).
Қорытындылай келе, қолданылатын тәжірибелердің әртүрлілігіне және инклюзивтілік деңгейлеріндегі айырмашылықтарға қарамастан, ТМҰ-ға мүше елдерде соңғы он жыл ішінде елеулі ілгерілеу байқалды. Дегенмен ерте балалық шақтағы білім беруді тұрақты түрде нығайту үшін: сапаны қамтамасыз етуге негізделген ортақ индикаторларды әзірлеу, әлеуметтік тұрғыдан осал топтарға арналған икемді қызмет көрсету модельдерін кеңейту, педагогтерді даярлау бағытында ортақ модульдер мен үздік тәжірибелер қорын қалыптастыру, сондай-ақ ерте балалық шақ бағдарламаларында Түркі әлемінің ортақ мәдени мұрасын айқындайтын мазмұндарды қолдаудың маңызы зор. Осы бағытта қолға алынатын қадамдар тек білім беру жүйелерін күшейтіп қана қоймай, балалардың ерте жастан-ақ ортақ тиесілік сезімі мен мәдени жақындықты қалыптастыруына ықпал етіп, Түркі әлеміндегі ұзақ мерзімді қоғамдық ықпалдасудың берік негіздерін нығайта түседі.
Дереккөз:
Отбасы және әлеуметтік қызметтер министрлігі (2025). Үй жағдайындағы бала күтімі қызметтері және «Көрші ана» моделі. Сілтеме ал: https://www.aile.gov.tr/haberler/komsu-anne-projesi-pilot-egitimleri-devam-ediyor/. Қаралған уақыты: 30.12.2025.
Дүниежүзілік банк (2025). Еуропа және Орталық Азияда ерте балалық шақтағы білім беру және инклюзивті оқыту арқылы негізгі дағдыларды дамыту. Сілтеме ал: https://www.worldbank.org/en/results/2025/04/15/building-foundational-skills-through-early-childhood-education-and-inclusive-learning-in-europe-and-central-asia. Қаралған уақыты: 29.12.2025.
Наманган әкімдігі (2024). Мектепке дейінгі білім берудің инклюзивтілігі (қамту ауқымы) кеңейіп келеді. Сілтеме ал: https://gov.uz/oz/namangan/news/view/13060
. Қаралған уақыты: 29.12.2025.
Еуропалық комиссия (2019). Ерте балалық шақтағы білім беру және күтім үшін сапа шеңбері. Сілтеме ал: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/publications/key-data-early-childhood-education-and-care-europe-2019-edition. Қаралған уақыты: 25.12.2025.
Еуропалық комиссия (2023). Еуропада ерте балалық шақтағы білім беру және күтім. Сілтеме ал: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/publications/structural-indicators-monitoring-education-and-training-systems-europe-2023-early. Қаралған уақыты: 25.12.2025.
Eurydice (2025). Ерте балалық шақтағы білім беру және күтім. Сілтеме ал: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/turkiye/early-childhood-education-and-care. Қаралған уақыты: 30.12.2025.
Ұлттық білім министрлігі (MEB) (2024). «Түркия жүзжылы Білім моделі»: мектепке дейінгі білім беру бағдарламасы. Сілтеме ал: https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programokuloncesiOnayli.pdf. Қаралған уақыты: 30.12.2025.
ЭЫДҰ (2025). Білім беру саясатына шолу 2025: Ерте балалық шақтағы білім беру және күтім. Сілтеме ал: https://www.oecd.org/en/publications/education-policy-outlook-2025_c3f402ba-en/full-report/early-childhood_f89fce7b.html.
Қаралған уақыты: 30.12.2025.
ЮНЕСКО (2016). Білім 2030: Инчхон декларациясы және іс-қимыл жоспары. Сілтеме ал: https://unesdoc. unicef.org/ark:/48223/pf0000245656. Қаралған уақыты: 29.12.2025.
ЮНЕСКО (2024). Ерте балалық шақтағы білім беруді қолдау: Қырғызстанда қолжетімділік пен инновацияны ынталандыру. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/en/early-childhood-education/fostering-early-education-nurturing-access-and-innovation-kyrgyzstan. Қаралған уақыты: 29.12.2025.
ЮНЕСКО-ның Статистика институты (2020). ТДМ 4 шеңберіндегі деректер: Ерте балалық шақтағы білім беруге қатысу. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/gem-report/en/ecce. Қаралған уақыты: 28.12.2025.
ЮНИСЕФ (2022). Қазақстандағы ерте балалық шақтағы білім беру және күтімге жалпы шолу. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/kazakhstan/en/reports/snapshot-early-childhood-education-and-care-kazakhstan. Қаралған уақыты: 27.12.2025.
ЮНИСЕФ (2024). Еуропа және Орталық Азиядағы ерте балалық шақтағы білім беру және күтім. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/eca/programme/early-childhood-education-and-care. Қаралған уақыты: 30.12.2025.
ЮНИСЕФ (2025). ЮНИСЕФ Әзербайжанның 2024 жылғы жылдық есебі. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/azerbaijan. Қаралған уақыты: 27.12.2025.
ЮНИСЕФ (2025). Қазақстанда ерте балалық шақтағы даму және мектепке дейінгі білім беру жөніндегі ұлттық конференция. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/kazakhstan/en/ensuring-best-start-every-child-kazakhstan-0. Қаралған уақыты: 27.12.2025.
ЮНИСЕФ (2025). Қырғызстандағы ерте балалық шақтағы білім беру бастамалары. Сілтеме ал: https://www. unicef.org/kyrgyzstan/ecd. Қаралған уақыты: 27.12.2025.
ЮНИСЕФ (2025). Түрікменстан және ЮНИСЕФ ерте балалық шақтағы дамуға арналған жаңа ұлттық стратегия бағытында маңызды қадам жасады. Сілтеме ал: https://www.ЮНИСЕФ.org/turkmenistan/press-releases/turkmenistan-and-ЮНИСЕФ-take-key-step-toward-new-national-strategy-early-childhood. Қаралған уақыты: 27.12.2025.
Халық сөзі (2020). Өзбекстан Республикасындағы мектепке дейінгі білім беру жүйесіндегі реформаларға талдау. Сілтеме ал: https://xs.uz/uz/post/ozbekiston-respublikasi-maktabgacha-talim-tizimini-2030-jilgacha-rivozhlantirish-kontseptsiyasi-amalda. Қаралған уақыты: 28.12.2025.
Бұл блогта жарияланған пікірлер автордың жеке көзқарастары болып табылады, институттың көзқарасын білдірмейді.




